Witold Marciszewski (UwB)
Europejska dynamika postępu wiedzy
z informatycznego punktu widzenia

Problemem, który podejmuję w odczycie jest kwestia, na ile kategorie pojęciowe informatyki okazują się przydatne w wyjaśnieniu kulturowego fenomenu — zawrotnej dynamiki wiedzy, której sceną była Europa przez całą nowożytność po wiek XX. Wiek, w którym owa dynamika, promieniując z Europy, przybrała zasięg globalny.

Do kategorii informatyki zalicza się w tym studium nie tylko pojęcia informatyki sensu stricto, tzn. w zakresie computer science. Również pojęcia zdające sprawę z aktywności wszelkich innych — niż maszyna Turinga — układów zdolnych rozwiązywać problemy w drodze przetwarzania informacji. Przy tym podejściu, prócz przetwarzania informacji będącego obliczaniem w sensie mechanizmu Turinga, w centrum uwagi znajdzie się jej przetwarzanie za sprawą dwóch zdolności umysłu, jakim są intuicja oraz pomysłowość.

Zdaniem Turinga, są one w poznaniu matematycznym tak samo nieodzowne, jak procedury mechaniczne, tj. obliczenia sterowane algorytmem, gdyź naprowadzają one swymi podpowiedziami na znajdowanie poszukiwanych algorytmów. Są jednak bardziej od procedur mechanicznych zawodne, toteż wymagają sprawdzenia. Staje się nim sytuacja, gdy inspirowany określoną intuicją, i pomysłowo skonstruowany, algorytm prowadzi do tego samego co intuicja wyniku, czyli rozwiązania wchodzącego w grę problemu.

Np. do tej samej konkluzji doprowadza dowód twierdzenia intuicyjny i dowód sformalizowany czyli sprawdzalny co do swej poprawności algorytmicznie. Dzięki temu, że ten drugi ma najwyższą intersubiektywną sprawdzalność, potwierdza się trafność intuicji z fazy przed-algorytmicznej.

W tym zwrotnym sprzężeniu intuicji i pomysłowości z algorytmicznym obliczaniem kryje się tajemnica sukcesów nauki; najpierw europejskiej, potem światowej. A także źródło wciąż przyspieszającego postępu. Nie wydaje się, iżby tę prawidłowość dostrzegano z należytą uwagą w kręgach filozofów nauki i filozofów informatyki. Wymaga więc ona odpowiedniej dokumentacji. Jej próbką w obecnym tekście jest wskazanie na trzy wielkie impulsy postępu nauki: odkrycie zera, system heliocentryczny, oraz seria odkryć metamatematycznych XX wieku (Gödel, Post, Church etc.), które można zogniskować w koncepcji maszyny Turinga.

I tak, postawione na wstępie pytanie o przydatność pojęć informatycznych w wyjaśnianiu dynamiki nauki zyskuje odpowiedź twierdzącą. Wykazuje dobitnie swą przydatność informatyczny punkt widzenia czyli patrzenie na postęp wiedzy przez pryzmat kategorii szeroko pojętej informatyki: przetwarzanie informacji, obliczanie, algorytm, intuicja, pomysłowość etc.

Tok rozumowania poprzedzający wspomnianą dokumentację historyczną jest parafrazowaniem myśli Turinga z jego rozprawy „Systems of logic based on ordinals”, 1939. Żeby Czytelnik mógł samodzielnie sprawdzić trafność parafrazy, głównemu tekstowi towarzyszy Aneks zawierający w oryginale, oraz w przekładzie z komentarzem, odpowiednie fragmenty owej rozprawy.

Możliwość komentowania jest wyłączona.