Dr Monika Walczak								
Katedra Metodologii Nauk
Wydział Filozofii KUL

PRZEDMIOT SPORU MIĘDZY APRIORYZMEM (RACJONALIZMEM) A EMPIRYZMEM I JEGO UWARUNKOWANIA

1.	* Ogólne sformułowanie stanowiska aprioryzmu. Proponuję niewielką zmianę ogólnego, leibnizjańskiego sformułowania stanowiska aprioryzmu (racjonalizmu): „Istnieją prawdy rozumu” na sformułowanie: „Istnieje wiedza a priori”, które, jak mi się wydaje, jest bardziej ogólne i najbardziej odpowiada terminologii używanej we współczesnym sporze aprioryzmu z empiryzmem (L. BonJour1, P. Moser2, Ch. Peacocke3). Przy czym „istnieje” znaczy tyle, co „człowiek posiada”.

2.	* Przedmiot sporu między aprioryzmem a empiryzmem. Czynnikiem decydującym o tym, co głosi stanowisko aprioryzmu i jaki sens ma twierdzenie „Istnieje wiedza a priori”, jest wyznaczenie przedmiotu sporu między aprioryzmem a empiryzmem. W znanych mi sformułowaniach przedmiotem sporu jest:
(1) przedmiot wiedzy (aprioryzm i empiryzm metafizyczny)
(2) sposób jej uzasadnienia (aprioryzm i empiryzm metodologiczny, epistemologiczny)
(3) sposób jej nabywania (aprioryzm i empiryzm genetyczny)
(4) jej walor epistemiczny (aprioryzm i empiryzm modalny, logiczny lub ontologiczny)
(5) znaczenie (sens) twierdzeń a priori (aprioryzm i empiryzm semantyczny lub semiotyczny)
(6) funkcja czynnika apriorycznego w systemie wiedzy (aprioryzm i empiryzm funkcjonalny)
3.	* Typy aprioryzmu. Odpowiednio do tak wyznaczonego przedmiotu sporu między racjonalizmem (aprioryzmem) a empiryzmem stawia się następujące pytania i formułuje na nie odpowiedź w postaci określonej postaci aprioryzmu.
*(1) Aprioryzm metafizyczny
Problem: Co (naprawdę, aktualnie) istnieje?, w szczególności: Czy i jak istnieją przedmioty nieempiryczne, niematerialne, powszechniki, abstrakty, przedmioty teoretyczne (świat idei, trzeci świat Poppera)?
Aprioryzm metafizyczny sformułowany w stylizacji ontologicznej głosi, pozytywnie: „Istnieją przedmioty abstrakcyjne (powszechniki)” lub „Istnieją przedmioty teoretyczne”; negatywnie: „Istnieją przedmioty, które nie są fizyczne (materialne)”lub „Istnieją przedmioty, które nie są dostępne doświadczalnie”, a formułowany w stylizacji epistemologicznej: „Istnieje wiedza a priori, tzn. twierdzenia a priori prawdziwe w sensie korespondencyjnym”.
*(2) Aprioryzm metodologiczny (kontekst uzasadniania?)
Problem: Co stanowi/powinno stanowić uzasadnienie (rację uzasadniającą) dla twierdzeń? W oparciu o co/jak uzasadniać twierdzenia?, w szczególności: Czy istnieją twierdzenia a priori i co stanowi/powinno stanowić uzasadnienie w wypadku twierdzeń a priori?
Aprioryzm metodologiczny głosi pozytywnie: „Istnieje wiedza a priori, tzn. taka, która jest uzasadniona (wyłącznie) rozumowo (jedynie za pomocą czystego rozumu)”; natomiast negatywnie: „Istnieje wiedza a priori, tzn. taka, która jest uzasadniona niezależnie od doświadczenia (nieempirycznie)”.
*(3) Aprioryzm genetyczny (kontekst odkrycia?)
Problem: W jaki sposób nabywa się wiedzę? Jakie są źródła wiedzy o świecie?, w szczególności: Czy istnieje wiedza nabyta a priori i w jaki sposób się ją uzyskuje?
Aprioryzm genetyczny głosi pozytywnie: „Istnieje wiedza a priori, tzn. taka, której źródłem jest wyłącznie (czysty) rozum”; negatywnie: „Istnieje wiedza a priori, tzn. taka, która nie pochodzi (genetycznie) z doświadczenia/ którą uzyskuje się niezależnie od doświadczenia”.
*(4) Aprioryzm modalny (logiczny, ontologiczny)
Problem: Jaki charakter (walor epistemiczny, wartość) ma wiedza ludzka?, w szczególności: Czy istnieje wiedza priori i jaki ma charakter (walor epistemiczny, wartość)?
Aprioryzm modalny głosi pozytywnie: „Istnieje wiedza a priori, tzn. taka, która jest konieczna”; negatywnie: „Istnieje wiedza a priori, tzn. taka, która nie jest przygodna (kontyngentna)”.
*(5) Aprioryzm semantyczny (semiotyczny)
Problem: Co konstytuuje znaczenie twierdzeń?, w szczególności: Czy istnieje wiedza a priori i co konstytuuje znaczenie twierdzeń a priori?
Aprioryzm semantyczny głosi pozytywnie: „Istnieje wiedza a priori, tzn. twierdzenia analityczne, których znaczenie jest wyznaczone jedynie znaczeniem wchodzących w ich skład terminów”; negatywnie: „Istnieje wiedza a priori, tzn. twierdzenia analityczne, których sens nie zależy od doświadczenia”.
*(6) Aprioryzm funkcjonalny
Problem: Jaką funkcję pełni w systemie wiedzy czynnik doświadczalny (empiryczny) i czynnik aprioryczny (niedoświadczalny)?
Aprioryzm funkcjonalny głosi pozytywnie: „Istnieje wiedza a priori, tzn. taka, która warunkuje i kontroluje (umożliwia i porządkuje) doświadczenie”; negatywnie: „Istnieje wiedza a priori, tzn. taka, bez której doświadczenie (wiedza empiryczna) jest niemożliwa”.
4.	* Związki między wersjami aprioryzmu. Filozof opowiadający się za co najmniej jedną z omówionych wersji aprioryzmu i starający się wyłożyć swoje stanowisko w sposób kompletny, nie może pozostać obojętny na pozostałe wersje sporu między aprioryzmem a empiryzmem. Wiedza filozoficzna ma charakter holistyczny. Epistemologiczna teza, że istnieje wiedza a priori, nie jest izolowana, ale nabiera sensu w kontekście wyznaczonym arystotelesowskim trójkątem język – myśl – rzeczywistość. Przyjęcie tej tezy implikuje potrzebę rozwiązania wielu problemów epistemologicznych, metafizycznych i semantycznych. Dotyczą one zwłaszcza związków między tym, czego dotyczy spór między aprioryzmem a empiryzmem, tzn. relacji między przedmiotem wiedzy a priori, sposobem jej uzasadnienia, sposobem jej nabywania, jej walorem epistemicznym, znaczeniem twierdzeń traktowanych jako wiedza a priori oraz ich funkcją w systemie wiedzy. Chodzi m.in. o pytania: (1) w jaki sposób charakterystyka przedmiotu wiedzy a priori jest powiązana ze sposobem uzasadnienia sądów na temat tego przedmiotu? (2) w jakiej relacji pozostaje sposób uzasadnienia wiedzy a priori do sposobu jej nabywania? (3) czy i w jaki sposób uzasadnienie twierdzeń a priori decyduje o ich walorze epistemicznym? (4) w jakiej relacji pozostaje znaczenie twierdzeń a priori do tego, o czym orzekają? (5) jak ma się do siebie znaczenie twierdzeń a priori i sposób ich uzasadniania? (6) w jakiej relacji pozostaje funkcja twierdzeń a priori w systemie wiedzy ludzkiej (nauce) do sposobu ich uzasadnienia?