Monika Walczak	Lublin, 26.07.2004

Głos w panelu „Nowoczesny racjonalizm i jego adwersarze”
Uwagi do tekstu wprowadzającego

1.	 Opozycja: radykalny empiryzm – radykalny aprioryzm
Opozycja radykalny empiryzm – radykalny aprioryzm (prawdy faktu – prawdy rozumu) nie wyczerpuje spektrum możliwych stanowisk (rodzajów zdań), gdyż bierze pod uwagę jedynie krańce tego spektrum, między którymi mieszczą się stanowiska bardziej umiarkowane. Współczesne dyskusje nie dotyczą – przynajmniej na terenie teorii nauk empirycznych – radykalnych stanowisk, toczą się raczej między umiarkowanymi wersjami empiryzmu i aprioryzmu (nawet L. BonJour, uważany za współczesnego przedstawiciela aprioryzmu, jest w świetle tradycyjnych dystynkcji umiarkowanym apriorystą). Dyskutowana problematyka dotyczy bardziej tego, co jest teoretyczne a co empiryczne w poznaniu naukowym, niż tego, czy istnieją czyste prawdy faktu albo czyste prawdy rozumu.

2.	 Argumentacja na rzecz aprioryzmu/empiryzmu na gruncie fundamentalizmu i koherentyzmu
Dyskusja nad stanowiskami radykalnego empiryzmu i radykalnego aprioryzmu powinna wziąć pod uwagę główne stanowiska we współczesnych dyskusjach nad uzasadnianiem. Są nimi: epistemologiczny fundamentalizm (fundacjonalizm) i koherentyzm, eksternalizm, internalizm i reliabilizm. Opozycja: radykalny empiryzm – radykalny aprioryzm w sformułowaniu prezentowanym we Wprowadzeniu do panelu wyraźnie bazuje na fundamentalizmie epistemologicznym. Fundamentalizm głosi, że „gmach wiedzy” zbudowany jest z dwóch warstw: fundamentu, w postaci zdań bazowych, uzasadnionych bezpośrednio (nie przez inne zdania), na których proces uzasadniania się kończy oraz zdań niebazowych, przyjmowanych na podstawie zdań bazowych; uzasadnianie zaś ma strukturę hierarchiczną, liniową i wertykalną. Na fundamentalistyczny sposób rozumienia sporu empiryzm – aprioryzm wskazują użyte w tekście wprowadzającym sformułowania (typowy dla fundamentalizmu problem regresu w nieskończoność) i sposób argumentacji na rzecz istnienia twierdzeń a priori (np. „Żeby ustrzec się regresu, trzeba przyjąć, na wzór aksjomatów, jakieś twierdzenia nie dające się wywnioskować ze zdań typu A”). Argumentacja ta jest wiążąca, ale jedynie na gruncie fundamentalistycznej koncepcji uzasadniania.

Jaką argumentację na rzecz istnienia twierdzeń a priori można byłoby zaproponować zwolennikowi koherentyzmu (jeden z głównych współczesnych zwolenników aprioryzmu metodologicznego L. BonJour jest równocześnie koherentystą)? Koherentyzm głosi, że wiedza jest systemem, w którym wszystkie zdania, bez wyróżniania jakichkolwiek jako bazowych, w równej mierze wzajemnie się uzasadniają. Przeczy on temu, że istnieją jakiekolwiek uzasadnione same z siebie zdania bazowe i twierdzi, że uzasadnianie nie ma struktury hierarchicznej, lecz kołową i horyzontalną.

3.	 Metodologiczna i genetyczna wersja sporu empiryzm – aprioryzm
Oddzielenie sporu empiryzm – aprioryzm metodologiczny od sporu empiryzm – aprioryzm genetyczny jest trudno wykonalne w wypadku zdań obserwacyjnych – uzasadnionych bezpośrednio, a więc nie przy pomocy innych zdań a przez, no właśnie, przez co – dane zmysłowe, spostrzeżenia, doznania zmysłowe, wyniki obserwacji? Kolejny problem dotyczy tego, o jakie uzasadnianie chodzi: jeśli chce się uzasadnianie traktować w kategoriach związków logicznych (wynikania) między zdaniami (sądami), spór empiryzm – aprioryzm wyraźnie wykracza poza tego rodzaju rozumienie uzasadniania, bo uzasadnianie zdań empirycznych jako uzasadnianie bezpośrednie trzeba traktować w kategoriach związków między zdaniami a danymi zmysłowymi, spostrzeżeniami, doznaniami zmysłowymi, wynikami obserwacji itp., a to już nie są związki logiczne. Jeśli sięga się do danych zmysłowych jako do tego, co uzasadnia, wkracza się w sferę sporu empiryzm – aprioryzm genetyczny.

4.	 Stanowisko radykalnego empiryzmu jest nie do utrzymania
Gdyby chciało się być radykalnym empirystą, nawet sformułowania zdań spostrzeżeniowych z zestawu A Wprowadzenia do panelu byłyby zbyt teoretyczne, bo pojęcia: kraniec, słupek, kształt, prostokątna powierzchnia itp. nie są pojęciami rejestrującymi czyste dane zmysłowe (problem: co to są czyste dane zmysłowe?). Jeśli chciałoby się być konsekwentnym, radykalnym empirystą należałoby uznać wszystkie pojęcia ogólne za teoretyczne, bo ich denotacja nie jest dostępna zmysłowo (problem powszechników). Problem dla radykalnego empirysty stanowiłoby też uznanie za dostępne zmysłowo ich desygnatów, gdyż zmysłowo dane nie są „całe” przedmioty, ale pewne ich aspekty.

Samo pojęcie obserwacji (spostrzegania, percepcji) nie pozwala na utrzymanie radykalnego empiryzmu: to, co widzimy, jest uwarunkowane nie tylko naszym wyposażeniem gatunkowym (zmysły jako narzędzia spostrzegania), ale też wyposażeniem środowiskowym, kulturowym, tym, co nabywamy w procesie osobniczego rozwoju. W jakim więc sensie doświadczenie jest czyste, niezapośredniczone i niezinterpretowane?

Dyskusja radykalny empiryzm – radykalny aprioryzm opiera się na mocnej dystynkcji między obserwacją a teorią. Być może posługując się kategoriami wypracowanymi w tej dyskusji, stawia się nietrafnie problemy dotyczące uzasadniania twierdzeń. Trudno w świetle współczesnej wiedzy o spostrzeganiu (percepcji)  mówić o czystej obserwacji i czystych danych zmysłowych. W tym sensie radykalny empiryzm nie jest możliwy do utrzymania. W takim razie czy możliwe do utrzymania jest jego oppositum?

5.	 Dystynkcja dane zmysłowe – „dane” a priori
Jaki charakter ma a priori w zdaniach zestawu B Wprowadzenia do panelu? Prosty podział dane zmysłowe – a priori wydaje się zbyt uproszczony, bo wrzucający do jednego worka różne rodzaje twierdzeń, pojęć (kategorii): pojęcia matematyczne, różne pojęcia teoretyczne (atom, przemiana materii, ekosystem, wolny rynek, bezrobocie, niedostosowanie społeczne, sąd, uzasadnianie i samo pojęcie a priori), hipostazy (pegaz, krasnoludki).

6.	 Spór empiryzm – racjonalizm traktowany opisowo lub normatywnie
Czy stanowisko apriorysty jest opisowe czy normatywne? Czy chodzi mu o zdanie sprawy z tego, jak faktycznie przebiega poznanie (naukowe), czy też o ustalenie, jak powinno ono przebiegać. Posłużenie się pojęciem uzasadniania nie przesądza jednoznacznie o sposobie podejścia poznania. Uzasadnianie można badać i opisowo, i normatywnie.