Termin \u201einformatyka\u201d jest k\u0142opotliwy, gdy\u017c brak powszechnie akceptowanej jego definicji, mi\u0119dzy innymi dlatego, \u017ce w dominuj\u0105cej literaturze angielskoj\u0119zycznej stosowany jest termin computer science<\/em>. Chocia\u017c termin angielski ma, literalnie rzecz bior\u0105c, ograniczony zakres znaczeniowy, gdy\u017c odnosi si\u0119 do komputer\u00f3w, nie przeszkodzi\u0142o to oznaczanej przeze\u0144 dziedzinie nauki i techniki rozwija\u0107 si\u0119 skutecznie w wielu teoretycznych i praktycznych kierunkach, nie ograniczonych do zastosowa\u0144 komputer\u00f3w. Chocia\u017c trudno o jednoznaczn\u0105 definicj\u0119 informatyki, to niew\u0105tpliwie jest to dziedzina nauki i praktyki zajmuj\u0105ca si\u0119 r\u00f3\u017cnymi aspektami operowania informacj\u0105: jej wytwarzaniem, pozyskiwaniem, prezentacj\u0105, gromadzeniem, przetwarzaniem, komunikowaniem, stosowaniem, itd. Wobec tego, jak\u0105kolwiek przyjmie si\u0119 definicj\u0119 informatyki, wszelkie rozwa\u017cania jej dotycz\u0105ce musz\u0105, tak czy inaczej, odnosi\u0107 si\u0119 do poj\u0119cie informacji, kt\u00f3remu zreszt\u0105 jeszcze trudniej nada\u0107 znaczenie, kt\u00f3re by\u0142oby przynajmniej niesprzeczne ze znaczeniami nadawanymi temu poj\u0119ciu w r\u00f3\u017cnych obszarach nauki, techniki i \u017cycia spo\u0142ecznego.<\/p>\n Termin informacja pochodzi od \u0142aci\u0144skiego informatio<\/em>, kt\u00f3re w przesz\u0142o\u015bci stosowano jako interpretacj\u0119 (a nie literalne t\u0142umaczenie) greckich termin\u00f3w morphe<\/em>, typos<\/em>, idea czy eidos<\/em>. Poniewa\u017c informatio<\/em> zawiera komponent odnosz\u0105cy si\u0119 do formy, zdarza si\u0119, \u017ce informacja jest uto\u017csamiana z poj\u0119ciem formy, np. rozumianej wed\u0142ug tradycji plato\u0144skiej (forma \u201ena zewn\u0105trz rzeczy\u201d) lub arystotelesowskiej (forma \u201ew rzeczach\u201d), b\u0105d\u017a \u017ce informacja-forma jest \u201ekomponentem rzeczy\u201d wraz z materi\u0105 i energi\u0105 (koncepcje wsp\u00f3\u0142czesne).W przyj\u0119tym tu rozumieniu informacja jest interpretacj\u0105 <\/em>czego\u015b, ale nie mo\u017ce by\u0107 z tym czym\u015b uto\u017csamiana. Przedmiotem interpretacji mo\u017ce dotyczy\u0107 zar\u00f3wno rzeczy naturalnych jak i abstrakcyjnych, a tak\u017ce tego \u201eco ma by\u0107\u201d (tego, co chcieliby\u015bmy, aby by\u0142o), w odr\u00f3\u017cnieniu od tego \u201eco jest\u201d. Wobec tego, \u017ce informacja jest interpretacj\u0105 czego\u015b, wymaga podmiotu interpretuj\u0105cego.<\/p>\n Inaczej m\u00f3wi\u0105c, w przyj\u0119tej tu konceptualizacji rozr\u00f3\u017cniamy: (1) przedmiot informacji<\/em>, tj. to, czego informacja dotyczy, (2) informacj\u0119<\/em> rozumian\u0105 jako interpretacj\u0119 przedmiotu informacji oraz (3) prezentacj\u0119 informacji<\/em> za pomoc\u0105 \u015brodk\u00f3w umo\u017cliwiaj\u0105cymi operowanie t\u0105 prezentacj\u0105 (komunikowanie, przetwarzanie, gromadzenie, itp.). Rozr\u00f3\u017cnienie informacji od jej prezentacji ma analogiczny sens, jak w analizach epistemologicznych rozr\u00f3\u017cnienie s\u0105du od tego jak jest prezentowany za pomoc\u0105 jakich\u015b \u015brodk\u00f3w j\u0119zykowych. Zauwa\u017cmy, \u017ce przyj\u0119te uj\u0119cie poj\u0119cia informacji jest bliskie konceptualizacji semiotycznej, wobec czego stosuje si\u0119 do niego rozr\u00f3\u017cnienie syntaktyki, semantyki i pragmatyki informacji.<\/p>\n Og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, posta\u0107 prezentacji informacji zale\u017cy od jej przedmiotu, od zastosowanych \u015brodk\u00f3w prezentacji (j\u0119zyka prezentacji) oraz od tego w jakim celu (z jak\u0105 intencj\u0105) informacja jest przedstawiana. Syntaktyka, semantyka i pragmatyka informacji zale\u017c\u0105 od tego jak i w jakim celu informacja jest przedstawiana, w szczeg\u00f3lno\u015bci od tego czy informacja dotyczy twor\u00f3w natury<\/em> czy wytwor\u00f3w ludzkich<\/em>, tj. artefakt\u00f3w, w tym niematerialnych. Zauwa\u017cmy te\u017c, \u017ce prezentacja informacji mo\u017ce by\u0107 przedmiotem informacji, tj. interpretacji, a zatem informacja mo\u017ce by\u0107 \u201enabudowywana\u201d tworz\u0105c struktur\u0119 hierarchiczn\u0105 (i zwi\u0105zan\u0105 z ni\u0105 hierarchi\u0105 przedmiot\u00f3w i prezentacji informacji) \u2013 z meta-informacj\u0105, z meta-meta-informacj\u0105, itd.<\/p>\n Przyj\u0119ta konceptualizacja jest, by tak rzec, wielowymiarowa: implikuje mo\u017cliwo\u015b\u0107 rozr\u00f3\u017cniania typ\u00f3w przedmiot\u00f3w informacji, intencji i hierarchiczno\u015bci informacji, a tak\u017ce jej aspekt\u00f3w syntaktycznych, semantycznych i pragmatycznych. Tworzy to z\u0142o\u017con\u0105, wieloaspektow\u0105 przestrze\u0144 ontologiczn\u0105 i zwi\u0105zanych z ni\u0105 r\u00f3\u017cnorodnych zagadnie\u0144 epistemologicznych.<\/p>\n W tym uj\u0119ciu informatyka jest dziedzin\u0105 teorii i praktyki operowania informacj\u0105 za po\u015brednictwem jej prezentacji. W dalszej cz\u0119\u015bci, dla uproszczenia opis\u00f3w, je\u015bli to nie b\u0119dzie prowadzi\u0142o do nieporozumie\u0144, b\u0119dziemy pisa\u0107 \u201einformacja\u201d zamiast \u201eprezentacja informacji\u201d.<\/p>\n \u015arodki i cele operowania informacj\u0105, w\u0142a\u015bciwe dzisiaj<\/em> dla informatyki, uto\u017csamia si\u0119 z technologiami komputerowymi, czy og\u00f3lniej: z technologiami informacyjno-komunikacyjnymi (Information & Communication Technologies – ICT<\/em>). W przysz\u0142o\u015bci \u015brodki techniczne i cele operowania informacj\u0105 zapewne si\u0119 zmieni\u0105, co jednak nie b\u0119dzie wymusza\u0142o zmiany przyj\u0119tej tu definicji informatyki, gdy\u017c jest ona niezale\u017cna od rodzaju \u015brodk\u00f3w wyrazu i potencjalnych zastosowa\u0144, kt\u00f3re uznajemy dzisiaj, b\u0105d\u017a b\u0119dziemy uznawa\u0107 w przysz\u0142o\u015bci, za swoiste dla informatyki.<\/p>\n Tradycyjnie rzecz bior\u0105c, domen\u0105 epistemologii i metodologii nauk przyrodniczych jest refleksja nad interpretowaniem twor\u00f3w natury, tj. w przyj\u0119tej tu konceptualizacji \u2013 refleksja nad \u201eaktywno\u015bci\u0105 informacyjn\u0105\u201d. Aktywno\u015b\u0107 ta, w odniesieniu do wytwor\u00f3w ludzkich nie doczeka\u0142a si\u0119 dotychczas ugruntowanego miejsca w rozwa\u017caniach filozoficznych, zar\u00f3wno epistemologicznych jak i ontologicznych; po cz\u0119\u015bci, w ograniczonym zakresie, zajmuje si\u0119 tymi zagadnieniami filozofia techniki. W tym kontek\u015bcie warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce na przyk\u0142ad filozofii matematyki nie mo\u017cna jednoznacznie zaliczy\u0107 do epistemologii b\u0105d\u017a ontologii. S\u0105dzimy, \u017ce analogicznie rzecz si\u0119 ma w odniesieniu do rozwa\u017ca\u0144 filozoficznych dotycz\u0105cych wytwor\u00f3w cz\u0142owieka, tj. szeroko rozumianych artefakt\u00f3w. Co wi\u0119cej, rozwa\u017cania nad tymi wytworami w spos\u00f3b oczywisty wkraczaj\u0105 w dziedzin\u0119 etyki, ale tak\u017ce estetyki, a na dobr\u0105 spraw\u0119 w ka\u017cdy obszar rozwa\u017ca\u0144 zwi\u0105zany z rol\u0105 cywilizacyjn\u0105 tych wytwor\u00f3w. Zapewne z tego powodu zajmowanie si\u0119 artefaktami, w szczeg\u00f3lno\u015bci technicznymi, nie daje si\u0119 racjonalnie przypisa\u0107 i ograniczy\u0107 do tradycyjnych obszar\u00f3w rozwa\u017ca\u0144 filozoficznych. Kwestia ta wymaga osobnej, dog\u0142\u0119bnej analizy, na kt\u00f3r\u0105 nie ma tu miejsca.<\/p>\n Tu ograniczymy si\u0119 do kwestii sposobu istnienia i funkcjonowania informacji w dw\u00f3ch podstawowych rodzajach ludzkiej aktywno\u015bci tw\u00f3rczej \u2013 episteme<\/em> i poiesis<\/em> \u2013 co pozwoli wyci\u0105gn\u0105\u0107 pewne wnioski dotycz\u0105ce w szczeg\u00f3lno\u015bci informatyki, kt\u00f3re wydaj\u0105 si\u0119 istotne w refleksji filozoficznej nad wytworami tw\u00f3rczej aktywno\u015bci cz\u0142owieka w og\u00f3le.<\/p>\n Og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, informacja mo\u017ce s\u0142u\u017cy\u0107 albo do pozyskiwania wiedzy o czym\u015b istniej\u0105cym (o tym, \u201eco jest\u201d) albo s\u0142u\u017cy\u0107 za wzorzec do wytworzenia czego\u015b (tego, \u201eco ma by\u0107\u201d). Inaczej m\u00f3wi\u0105c, mamy do czynienia, odpowiednio, z informacj\u0105 deskrypcyjn\u0105<\/em> lub preskrypcyjn\u0105.<\/em> Informacja deskrypcyjna (w skr\u00f3cie: deskrypcja) jest wynikiem aktywno\u015bci polegaj\u0105cej na poznawaniu czego\u015b (episteme<\/em>), a informacja preskrypcyjna (w skr\u00f3cie: preskrypcja) \u2013 aktywno\u015bci zwi\u0105zanej z wytwarzaniem czego\u015b (poiesis<\/em>). Rozr\u00f3\u017cnienie to mo\u017cna tak\u017ce wi\u0105za\u0107 z klasycznym podzia\u0142em \u201eakt\u00f3w ludzkiego ducha\u201d na poznawanie i chcenie.<\/p>\n W przyj\u0119tej tu konceptualizacji, deskrypcja i preskrypcja s\u0105 rodzajami informacji (\u015bci\u015blej rzecz bior\u0105c: prezentacji informacji) r\u00f3\u017cni\u0105cymi si\u0119 celem (intencj\u0105). Przyjrzyjmy si\u0119 bli\u017cej oczekiwaniom wobec szeroko rozumianej \u201ejako\u015bci\u201d deskrypcji i preskrypcji.<\/p>\n Od deskrypcji oczekujemy, \u017ce to co jest przez ni\u0105 wyra\u017cone mo\u017ce by\u0107 uznane za cz\u0119\u015b\u0107 systemu wiedzy. Z punktu widzenia naszych rozwa\u017ca\u0144, mniej istotne s\u0105 kryteria uznawania deskrypcji za cz\u0119\u015b\u0107 systemu wiedzy (a jest ich wiele r\u00f3\u017cnorakich), ni\u017c to, \u017ce je\u015bli przyj\u0119te kryteria nie s\u0105 spe\u0142nione, to deskrypcj\u0119 nale\u017cy zdyskwalifikowa\u0107, zmodyfikowa\u0107 b\u0105d\u017a zast\u0105pi\u0107 inn\u0105. Inaczej jest w przypadku preskrypcji. Je\u015bli rzecz wytworzona na podstawie preskrypcji nie jest z ni\u0105 zgodna (wed\u0142ug jakich\u015b przyj\u0119tych kryteri\u00f3w zgodno\u015bci, kt\u00f3rych tu nie rozwa\u017camy), to wytworzon\u0105 rzecz nale\u017cy uzna\u0107 za bezwarto\u015bciow\u0105 i wytworzy\u0107 now\u0105 b\u0105d\u017a j\u0105 poprawi\u0107. Zmiana preskrypcji te\u017c mo\u017ce wchodzi\u0107 w gr\u0119, ale nie w wyniku braku zgodno\u015bci wytworzonej rzeczy z preskrypcj\u0105, lecz raczej w wyniku uznania, \u017ce preskrypcja jest z jakich\u015b innych powod\u00f3w niew\u0142a\u015bciwa. Odmienne cele deskrypcji i preskrypcji powoduj\u0105, \u017ce mamy do czynienia z innymi konsekwencjami stwierdzania niew\u0142a\u015bciwej ich \u201ejako\u015bci\u201d oraz z odmiennymi jej kryteriami.<\/p>\n Notabene, ten rodzaj odmienno\u015b\u0107 zauwa\u017cyli, chocia\u017c w innym kontek\u015bcie, bez zwi\u0105zku z informatyk\u0105 czy technik\u0105, E. Anscomb i J. Searle (w uj\u0119ciu J. Searl\u2019a: word-world direction of fit vs. world-word direction of fit<\/em>), co we wprowadzonej tu terminologii odpowiada, odpowiednio, zgodno\u015bci deskrypcji z tym co wyra\u017ca oraz zgodno\u015bci wytworzonej rzeczy z jej preskrypcj\u0105. Zauwa\u017cmy te\u017c, \u017ce rodzaj odmienno\u015bci, o kt\u00f3rym tu mowa, na dobr\u0105 spraw\u0119 wi\u0105\u017ce si\u0119 te\u017c ze wspomnianym powy\u017cej podzia\u0142em \u201eakt\u00f3w ducha ludzkiego\u201d na poznawanie i chcenie: w akcie poznawania d\u0105\u017cymy do tego, aby jego efekty by\u0142y zgodne (adekwatne, odpowiednie, dopasowane, itp.) z przedmiotem poznania, za\u015b w akcie chcenia d\u0105\u017cymy do tego, aby to do czego chcenie doprowadza w dzia\u0142aniu by\u0142o zgodne (adekwatne, odpowiednie, dopasowane, itp.) z tym co by\u0142o jego zamiarem wyra\u017conym w akcie chcenia.<\/p>\n Rodzaj odmienno\u015bci, b\u0119d\u0105cy pochodn\u0105 celu (intencji) informacji, jest w gruncie rzeczy do\u015b\u0107 oczywisty dop\u00f3ki jest rozwa\u017cany na du\u017cym poziomie abstrakcji, w szczeg\u00f3lno\u015bci je\u015bli nie wchodzi si\u0119 w kwesti\u0119 kryteri\u00f3w okre\u015blaj\u0105cych zgodno\u015b\u0107 deskrypcji i preskrypcji z tym czego dotycz\u0105. Ta z\u0142o\u017cona kwestia, w gruncie rzeczy stanowi jeden z podstawowych problem\u00f3w epistemologii i metodologii nauki (w przypadku deskrypcji) oraz nauk technicznych i in\u017cynierii (w przypadku preskrypcji).<\/p>\n Nie miejsce tu jednak na pog\u0142\u0119bion\u0105 analiz\u0119 tych problem\u00f3w; ograniczymy si\u0119 do przedstawienia tylko jednego, wybranego ich aspektu, zwi\u0105zanego z poj\u0119ciem prawdy wed\u0142ug jej klasycznej, korespondencyjnej definicji. Definicja ta, wed\u0142ug wersji cytowanej najcz\u0119\u015bciej za \u015bw. Tomaszem, jest oparta na relacji (\u201eadekwatno\u015bci\u201d) pomi\u0119dzy s\u0105dem (\u201eintelektem\u201d) a tym czego s\u0105d dotyczy (\u201erzecz\u0105\u201d). Okre\u015blenia tej relacji bywaj\u0105 r\u00f3\u017cne, np. zgodno\u015b\u0107 czy odpowiednio\u015b\u0107, i w r\u00f3\u017cny spos\u00f3b relacja ta jest interpretowana, np. jako identyczno\u015b\u0107, izomorfizm czy homomorfizm. Mi\u0119dzy innymi z tej r\u00f3\u017cnorodno\u015bci mo\u017cliwych interpretacji wywodzi si\u0119 s\u0142abo\u015b\u0107 definicji korespondencyjnej i poszukiwanie definicji \u201ekonkurencyjnych\u201d. Wydaje si\u0119 jednak, \u017ce definicja korespondencyjna pozostaje wa\u017cnym punktem odniesienia dla tych konkurencyjnych podej\u015b\u0107, kt\u00f3re w g\u0142\u00f3wnej mierze wywodz\u0105 si\u0119 nurt\u00f3w filozofii pozytywistyczno-analitycznej. Konsekwencj\u0105 wzgl\u0119dnej dominacji tych nurt\u00f3w w dwudziestowiecznej refleksji epistemologicznej by\u0142o marginalne zainteresowanie jedn\u0105 z dw\u00f3ch mo\u017cliwych interpretacji i zastosowania poj\u0119cia prawdy na podstawie definicji korespondencyjnej. Ot\u00f3\u017c w zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci rozwa\u017ca\u0144 ograniczono si\u0119 do relacji zgodno\u015bci s\u0105du z rzecz\u0105, kt\u00f3rej dotyczy (s\u0105d adekwatny do rzeczy), uznaj\u0105c kwesti\u0119 zgodno\u015bci rzeczy z s\u0105dem o tej rzeczy (rzecz adekwatna do s\u0105du o niej) za wykraczaj\u0105c\u0105 poza zagadnienia epistemologiczne, rozumiane jako nie maj\u0105ce zwi\u0105zku z zagadnieniami ontologicznymi. Inaczej m\u00f3wi\u0105c, ograniczono poj\u0119cie prawdy do \u201eprawdziwo\u015bci s\u0105du\u201d, porzucaj\u0105c kwesti\u0119 \u201eprawdziwo\u015bci rzeczy\u201d; ograniczono si\u0119 do rozwa\u017cania prawdy epistemologicznej, porzucaj\u0105c rozwa\u017canie prawdy ontologicznej, uznaj\u0105c implicite<\/em>, \u017ce nie s\u0105 one ze sob\u0105 zwi\u0105zane w aktywno\u015bci ludzkiej, co jest pogl\u0105dem ewidentnie nieuprawnionym.<\/p>\n Ten stan rzeczy jest do\u015b\u0107 \u0142atwo zrozumie\u0107 wzi\u0105wszy pod uwag\u0119, \u017ce rozw\u00f3j filozofii pozytywistyczno-analitycznej szed\u0142 w parze w imponuj\u0105cymi osi\u0105gni\u0119ciami nauk przyrodniczych, matematyki i logiki, co stwarza\u0142o przekonanie, \u017ce metody w\u0142a\u015bciwe tym dziedzinom wiedzy s\u0105 uniwersalne, a w konsekwencji, \u017ce zagadnienia ontologiczne mo\u017cna zredukowa\u0107 do zagadnie\u0144 epistemologicznych. Co wi\u0119cej, przekonanie to zawa\u017cy\u0142o na sposobie postrzegania problem\u00f3w w\u0142a\u015bciwych technice, czego wyrazem jest pokutuj\u0105ce przekonanie, \u017ce istota nauk technicznych sprowadza si\u0119 do zastosowania nauk przyrodniczych i \u015bcis\u0142ych, a w konsekwencji, \u017ce problemy nauk technicznych sprowadzaj\u0105 si\u0119 do zagadnie\u0144 epistemologicznych. Jak przekonywali\u015bmy powy\u017cej w kontek\u015bcie rozr\u00f3\u017cnienia informacji deskrypcyjnej od preskrypcyjnej oraz zagadnienia kryteri\u00f3w ich \u201ejako\u015bci\u201d, pogl\u0105d taki jest b\u0142\u0119dny; kryteria zwi\u0105zane z ocen\u0105 preskrypcji sprowadzaj\u0105 si\u0119 w istocie do zagadnienia okre\u015blania prawdy ontologicznej.<\/p>\n Chocia\u017c nasze rozwa\u017cania zacz\u0119li\u015bmy od informatyki, uwagi powy\u017csze dotycz\u0105 w gruncie rzeczy ka\u017cdej dziedziny techniki, a na dobr\u0105 spraw\u0119 ka\u017cdego obszaru aktywno\u015bci cz\u0142owieka, w kt\u00f3rej wytwarza si\u0119 co\u015b intencjonalnie, wed\u0142ug pewnego skonkretyzowanego i przedstawionego zamys\u0142u. Informatyka jest o tyle szczeg\u00f3lnym przypadkiem, \u017ce istotn\u0105 w niej rol\u0119 odgrywa oprogramowanie, kt\u00f3re jest cz\u0119sto postrzegane jako wytw\u00f3r abstrakcyjny i formalny, podobny do wytwor\u00f3w matematyki czy logiki. Jest to pogl\u0105d uproszczony, prowadz\u0105cy do przekonania, \u017ce problemy informatyki mo\u017cna sprowadzi\u0107 do zagadnie\u0144 epistemologicznych czy metodologii nauk \u015bcis\u0142ych, bez odniesienia do poruszonego tu aspektu ontologicznego. Zreszt\u0105 nawet w przypadku matematyki pogl\u0105d ten jest b\u0142\u0119dny.<\/p>\n Na tym tle nietrudno zrozumie\u0107 dylematy podnoszone w ramach tocz\u0105cej si\u0119 dyskusji na temat statusu i roli oprogramowania oraz jego relacji z sprz\u0119tem fizycznym na kt\u00f3rym jest ono uruchamiane (software<\/em> a hardware<\/em>), przypominaj\u0105ce klasyczny dylemat umys\u0142-cia\u0142o. Dyskusje te, skupiaj\u0105ce si\u0119 z regu\u0142y na kwestiach epistemologicznych, bez odniesienia do podniesionych tu aspekt\u00f3w ontologicznych, s\u0105 jednostronne, a co gorsza, cz\u0119sto inspiruj\u0105 naiwne i przyjmowane na wyrost analogie, na przyk\u0142ad pomi\u0119dzy przetwarzaniem informacji metodami w\u0142a\u015bciwymi wsp\u00f3\u0142czesnej informatyce a funkcjonowaniem m\u00f3zgu i umys\u0142u.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Termin \u201einformatyka\u201d jest k\u0142opotliwy, gdy\u017c brak powszechnie akceptowanej jego definicji, mi\u0119dzy innymi dlatego, \u017ce w dominuj\u0105cej literaturze angielskoj\u0119zycznej stosowany jest termin computer science. Chocia\u017c termin angielski ma, literalnie rzecz bior\u0105c, ograniczony zakres znaczeniowy, gdy\u017c odnosi si\u0119 do komputer\u00f3w, nie przeszkodzi\u0142o … Czytaj dalej