ROZDZIAŁ PIERWSZY

Potencjał informatyczny jako wskaźnik i czynnik sprawczy poziomu cywilizacji

1. ABC posługiwania się rankingiem jako narzędziem pomiaru stanu społeczeństwa

1a. Ranking jako narzędzie badawcze. Jaką relację określa? Jakich wymaga wskaźników operacyjnych? Czego oznaką ma być określana relacja? • Poznawanie świata jest wspinaniem się na coraz wyższe piętra abstrakcji. Jest to kierunek właściwy, bo im bardziej z wysoka się patrzy, tym więcej się widzi. Kryje w sobie jednak niebezpieczeństwo, które potoczna mądrość określa jako bujanie w obłokach. W naukach społecznych ryzyko to jest większe niż w przyrodniczych, które mają skuteczniejsze sposoby, żeby zbyt lotnego badacza sprowadzić bliżej ziemi. Należy do nich pomiar jako środek precyzowania pojęć i testowania hipotez.

W naukach społecznych często stosowaną metodą pomiaru jest ranking. Jest to nader zgrubny sposób, sprowadzający się do uszeregowania według wielkości (jak kapral ustawiający rekrutów według wzrostu), podczas gdy fizyka operuje miarami tak subtelnymi jak milionowe części milimetra. Lepszy jednak taki sposób niż żaden, a skoro mamy świadomość niedostatków, trzeba się starać o ich minimalizację. Istotną w tym rolę odgrywa wiedza o wskaźnikach operacyjnych. W obecnym odcinku znajdą się jej niezbędne na początek rudymenty (bardziej zaawansowaną wiedzę zawiera odcinek 3), wcześniej zaś trzeba wyjaśnić, czemu ów problem metodologiczny jest tak ważny w obecnym studium.

Otóż punktem wyjścia tych badań nad wielkością, jaką jest poziom cywilizacyjny jakiegoś państwa, są rankingi państw świata prowadzone od dziesięciu lat przez ekspertów od technologii informatycznej.^{1} Dotyczą one cechy, na którą zwrócono uwagę przy końcu ubiegłego wieku i nazwano ją potencjałem informatycznym państwa. Jest to cecha stopniowalna, mamy więc do czynienia z relacją o charakterze porównawczym, którą oddaje formuła: x ma większy potencjał informatyczny niż y.

Nie trudno zgadnąć, że rola tej relacji w opisie świata społecznego będzie przybierać na znaczeniu w miarę postępów globalizacji. Trzeba więc zająć się nią systematycznie, czemu poświęca się cztery pierwsze rozdziały obecnej książki. Przygotowaniem do tego przedsięwzięcia są uwagi o metodologii rankingów poczynione w obecnym odcinku.

1 Dla wstępnej orientacji, na czym polega wysoki poziom cywilizacyjny, zauważmy, że jego oznaką jest siła przyciągania przez dany wzorzec cywilizacyjny. Myśl tę wyraża sformułowanie w raporcie dotyczącym omawianego tu rankingu: Developing nations will look to emulate the policies and innovation of those countries that have emerged as world leaders during the past two decades. Stephen Minton, „Nordic nations still top information index”, The World Paper, October 2003, www.worldpaper.com/archive/2003/october 16/october1.html.

Na początek – przykład prosty i swojski. Na ulicach miast mijamy budowle z szyldami, na których widnieją jakieś imiona własne oraz ileś gwiazdek, powiedzmy pięć. Mówimy wtedy z nutą uznania: to jest hotel pięciogwiazdkowy, do czego dołączy się może nuta frustracji, gdy na te gwiazdki nas nie stać. Liczba gwiazdek wskazuje miejsce na skali w rankingu klas hoteli, gdzie pięć oznacza klasę najwyższą.

Ten prosty przykład pomoże uprzytomnić problemy badawcze, które pojawią się w przypadku nieporównanie bardziej złożonym, mianowicie uszeregowania państw świata według wielkości potencjału informatycznego. Wielkość tę przyjmujemy za oznakę poziomu cywilizacji. A mówiąc dokładniej: oznakę siły oddziaływania i ekspansji określonego wzorca, czyli modelu, cywilizacyjnego. Konkluzją tego studium jest myśl, że najwyższą siłę oddziaływania ma model liberalny (którego rywalami są socjalny i totalitarny), co będzie dokumentowane zarówno przez analizy teoretyczne, jak i studium doświadczeń historycznych.

A tymczasem wracamy do sprawy hotelu zaszczyconego pięciu gwiazdkami. Zacząć trzeba od pomyślenia o wskaźnikach operacyjnych pozycji rankingowej. Tak nazywamy cechy stosunkowo łatwo i niezawodnie rozpoznawalne, czasem widzialne nawet gołym okiem, po których rozpoznajemy zachodzenie jakichś cech niewidzialnych; do tych drugich należy pozycja w rankingu. Mówimy skrótowo „niewidzialność” mając na myśli także niesłyszalność, niemożność rozpoznania dotykiem czy węchem itd., a więc niezmysłowość.

Cechy w tym sensie niewidzialne, a postulowane przez jakąś teorię, np. magnetyczność w fizyce, składają się na treść przedstawień, którym przysługuje miano pojęć teoretycznych. To, że jakiś obiekt ma niewidzialną cechę magnetyczności (krócej, jest magnesem) rozpoznajemy po widzialnym zachowaniu się opiłek sunących do magnesu, gdy są w jego bliskości. Takie obserwowalne zachowanie się, po kórym rozpoznajemy obecność cechy niewidzialnej, ujmowanej w pojęciu teoretycznym, nazywamy wskaźnikiem operacyjnym danej cechy, a zarazem, danego pojęcia.

Dlaczego operacyjnym? Są po temu dwa powody nawiązujące do łacińskiej etymologii (operatio – czynność). Jeden to ten, że dzięki wskaźnikom wiemy, do jakich sytuacji stosować określone pojęcie teoretyczne, czyli jak nim operować. Drugim jest to, że określanie treści pojęcia teoretycznego przez wskaźniki odwołuje się do jakiejś czynności obserwacyjnej lub eksperymentalnej, która ma spowodować pewne zachowanie się obiektu występującego w tej procedurze; taką jest czynność umieszczenia opiłek w bliskości magnesu. Mając tak dobre powody, różni uczeni, a w szczególności socjologowie określają tego rodzaju zabieg mianem definicji operacyjnej lub operacjonalizacji.

Wskaźniki operacyjne bywają nazywane empirycznymi, co bierze się z wyznawanej często doktryny, że tylko empiria, pojmowana jako doświadczenie zmysłowe, legitymizuje wprowadzanie do nauki jakichkolwiek pojęć. Wyznający to credo socjologowie nie są jednak w stanie sami go przestrzegać. Notorycznie zaliczają oni do wskaźników, zwanych przez nich empirycznymi, choćby wypowiedzi repondentów w procedurze ankietowej. Oczywiście, wypowiedź jest w pewnym aspekcie zjawiskiem obserwowalnym zmysłowo, mianowicie falą akustyczną, która ma określone parametry fizyczne, jak częstotliwość, dynamika itp., ale akurat nie one interesują socjologa. Tym, co bierze on pod uwagę jest znaczenie zdań respondenta i po takim a nie innym znaczeniu rozpoznaje niewidzialne myśli czy postawy. Ale znaczenie zdania ani trochę bardziej jest widzialne niż cechy, których jest wskaźnikiem. Jest to jestestwo osobliwie abstrakcyjne. Ale że jest ono stosunkowo dobrze identyfikowalne dzięki istnieniu utrwalonych konwencji językowych, nadaje się do rozpoznawania cech umysłowych czy relacji społecznych, z natury mniej uchwytnych. Postawa socjologów trwających w przekonaniu, że uprawiają dziedzinę w takim sensie empiryczną, jak fizyka czy biologia, może wzruszać wiernością wobec raz zaprzysiężonej wiary filozoficznej (iż naukowość zawsze wymaga redukcji do tego, co widzialne, dotykalne etc.), ale nie powinno się jej przekazywać kolejnym, młodszym pokoleniom badaczy. Te są już oswojone choćby z faktem, że niewidzialne algorytmy (programy) zarządzają widzialnym sprzętem, a nie umniejsza to ani trochę naukowości postępowania.

Jak ustalić wskaźniki operacyjne pięciogwiazdkowej rangi hotelu? Wyobraźmy sobie, że eksperci pracujący na tą sprawą przyjęli m.in. następujące cechy:

— metraż pokoju hotelowego (tu powinna być konkretna liczba, np. minimum 50m^{2});

— luksusowość umeblowania i wystroju pomieszczeń;

— jakość jedzenia w restauracji hotelowej;

— fachowość i uprzejmość obsługi. Z tych wskaźników tylko pierwszy nie wymaga dalszego postępowania. Pozostałe proszą się o doprecyzowanie za pomocą kolejnych wskaźników operacyjnych. Powinny one pozwolić zidentyfikować cechy luksusu, smakowitości potraw, kompetencji personelu. To, oczywiście, da się zrobić, ale może pojawić się potrzeba zejścia do jeszcze większej konkretności, np. ustalenia, czy luksusowość wystroju wymaga marmuru, czy boazeria musi być dębowa itd. Mamy tu kolejny przykład hierarchii wskaźników, gdy cechy najbardziej konkretne, bliskie spostrzeżeniom zmysłowym, są używane jako wskaźniki cech bardziej abstrakcyjnych, a te jeszcze bardziej abstrakcyjnych.

Zaczęliśmy od drugiego z pytań z początku tego odcinka, bo na pierwsze (jakiej relacji dotyczy dany ranking) odpowiedź jest gotowa: nasz ranking w pięciostopniowej skali określa relację: x jest hotelem o wyższym standardzie niż y. Nie zawsze odpowiedź na pierwsze pytanie będzia od początku dana, ale w obecnym przykładzie, skrajnie prostym, nie trzeba jej dociekać.

Wymagają natomiast zastanowienia połączone pytania drugie i trzecie: jakiej cechy wskaźnikiem ma być relacja posiadania wyższego standardu? Odpowiedź wymaga odwołania się do fundamentalnego w ekonomii pojęcia popytu. Usługodawca stara się o wysoki standard usług, żeby wywołać jak największy na nie popyt. Możemy też posłużywszy się pojęciem, pokrewnym treściowo lecz branym z innego kontekstu, powiedzieć, że usługowca lub producent ma na względzie preferencje czyli potrzeby konsumentów. Wysoki standard hotelowy jest wskaźnikiem, że można liczyć na duży popyt podyktowany przez preferencje potencjalnych gości. Skąd jednak mamy wiedzieć o tej zależności? Odpowiedź wymaga wejścia na wyższy szczebel szczebel wtajemniczenia metodologicznego, do czego posłużą rozważania kolejnego ustępu.

1b. Wpływ teorii społecznej na dobór wskaźników operacyjnych. Wskaźniki obiektu a jego elementy • Przykład hotelu z pięcioma gwiazdkami będzie i w tych kwestiach pouczający. Wielość gwiazdek oznacza, że hotel chce i potrafi dogodzić potrzebom klientów, należy więc – jak już wspomniano – wprowadzić do rozumowania teorię potrzeb lub, w innej stylistyce, preferencji (teorie takie powstawały w ekonomii, socjologii i psychologii).

Wśród kwestii tworzących tytuł poprzedniego ustępu znajduje się pytanie, czego oznaką ma być relacja, której dotyczy ranking; tutaj – relacja posiadania wyższego standardu hotelowego. Termin „oznaka”, gdy wyjaśniło się, co znaczy termin „wskaźnik operacyjny”, możemy zastąpić tym drugim. Wiadomo, że wskaźnik nie musi być cechą postrzegalną zmysłowo i że występują hierarchie wskaźników o różnym stopniu abstrakcyjności. Wyższość standardu zatem, choć to cecha niewidzialna i na wysokim stopniu abstrakcji, kiedy już została zdefiniowana przez odpowiednie wskaźniki (jak to sobie wyobraziliśmy w poprzednim ustępie), może być wskaźnikiem służącym z kolei do identyfikacji jakiejś innej cechy niewidzialnej. Tak powstaje hierarchia wskaźników coraz to wyższego rzędu, w której u spodu znajdą się wskaźniki najbliższe doświadczeniu zmysłowemu. W rozważanej tu hierarchii na szczycie jest cecha zaspokojenia potrzeb czyli preferencji potencjalnych klientów. Wpada ci w oczy, Typowy Turysto, szyld hotelu z pięcioma gwiazdkami, to po nich rozpoznajesz, że twoje najwyszukańsze potrzeby (w granicach standardu obyczajowego) będą tu zaspokojone.

Powstaje niebłahy problem, gdy przyjdzie powiedzieć, co znaczy przydawka „typowy”. Jest ona niezbędna, bo tylko typowi goście mogą być na tyle liczni, żeby hotel mógł prosperować; nietypowi są (ex definitione) nieliczni. A zatem eksperci ustalający wskaźniki standardu muszą dysponować odpowiadajacą na to pytanie teorią. Pomyłki w tej materii kosztują utratę klienteli. Powiedzmy, że do cech typowych eksperci na podstawie swej teorii zaliczą potrzebę, żeby śniadanie było serwowane w pokoju, na osobności, podczas gdy większość klientów okaże się być z tych, co wolą szwedzki stół i możliwość zawierania przy nim znajomości; ci zaczną omijać hotel z tak wyszukaną ofertą, co dyskwalifikowałby teorię o szerokim zapotrzebowaniu na ekskluzywne posiłki w pokoju.

Rozważmy jeszcze przykład wzięty nie z imaginacji lecz z doświadczenia historycznego z niezbyt odległych lat i niezbyt odległego kraju. W tym kraju pewien wybitny i zasłużony polityk prowadził latami w rankingach popularności uzyskiwanych w wyniku stawiania ludziom pytań w rodzaju: „do którego z polityków masz największe zaufanie?”. Termin „zaufanie” występował także w innych rankingach, niepokojąc co bardziej krytycznych obserwatorów wynikami uzyskiwanymi przy jego pomocy. Bo oto w czołówce rankingu pojawiała się policja, a ludzie bali się chodzić wieczorami po mieście jako miejscu mało bezpiecznym. Bywało, że na czele rankingu dociekającego, komu ludność najbardziej ufa, pojawiali się biskupi, ale ludzie nie szli za ich pouczeniami. Nasuwało to obawy, że badacze opinii w owym czasie nie dość się przykładają do określenia precyzyjnych i dla ogółu zrozumiałych wskaźników postawy określanej jako zaufanie. Obawa ta potwierdziła się w pełni, gdy wspomniany polityk obdarzany niezmiennie wysokim zaufaniem przez większość rzędu 70%, zachęcony tak wielkim i tak trwałym sukcesem wystartował do wyborów prezydenckich i nie uzyskał w nich nawet 10% głosów. Z tego widać, że teoria postaw politycznych, którą się kierowali autorzy ankiet była conajmniej niedopracowana, jeśli nie wręcz dyletancka.

Z perypetii ze wskaźnikami operacyjnymi, zarówno tych wyobrażonych jak i realnych, wynika morał, że na każdym etapie ustalania relacji między wskaźnikiem i cechą przezeń wskazywaną w sposób nieunikniony interweniuje jakaś teoria. Nie jest to samo w sobie wadą, bo nie może być wadą, co jest nieuniknione. A skoro musimy zawsze wprowadzić do akcji teorię, trzeba zadbać o dwie rzeczy. Po pierwsze ujawniać, jaka to jest teoria, a więc podać do wiadomości jej treść, żeby każdy zainteresowany mógł wedle swej własnej wiedzy ustosunkować się do wysnuwanych z niej wniosków. Po drugie, dbać o to, żeby była to teoria możliwie jak najlepiej przetestowana. Są to płynące z metodologii operacjonalizacji zalecenia, których wypadnie przestrzegać także w obecnych rozważaniach nad potencjałem informatycznym, jego wskaźnikami i jego związkiem z siłą wzorca cywilizacyjnego.

1c. Rola teorii w rankingach polityczno-ekonomicznych. Hierarchie wskaźników • Czynienie porównań jest nieustanną i jakby odruchową działalnością ludzkiego umysłu. Porównujemy ludzi, mieszkania, ubiory, samochody, potrawy, wina, miasta, narody, dzieła sztuki, teorie naukowe itd. Porównujemy z ciekawości, lub z praktycznej potrzeby, zwłaszcza, gdy trzeba dokonywać wyborów.

Jeśli przedmiotów porównywanych jest więcej niż dwa i zostają one uszeregowane według stopnia posiadania jakiejś cechy, mamy do czynienia z rankingiem. Słowo to język polski przejął stosunkowo niedawno z angielskiego. Wcześniej funkcjonowało w nim słowo „ranga”, które się na tyle w języku zadomowiło, że powinno pomóc we wniknięciu w ideę rankingu. Polega on wszak na tym, że każdemu elementowi zbioru jest przyporządkowana jakaś ranga czyli ważność czyli pozycja w zbiorze. Z punktu widzenia logiki mamy wtedy do czynienia ze zbiorem uporządkowanym liniowo (każda ranga przysługuje dokładnie jednemu elementowi).

Uporządkowanie zbioru dokonuje się za sprawą pewnego rodzaju relacji, który ma swoją definicję w logice. Tu niech wystarczy przykład, mianowicie wzorcowy porządek reprezentuje zbiór liczb całkowitych uporządkowany przez relację większości. Taka lub inna odmiana relacji większości występuje w każdym rankingu, skoro uporządkowanie dokonuje się ze względu na większy lub mniejszy stopień występowania cechy, której dany ranking dotyczy jak standard hotelowy, zaufanie do polityka, jakość kształcenia w szkołach czy leczenia w szpitalach.

Życie polityczne i gospodarcze naszych czasów charakteryzuje się rosnącą liczbą rankingów państw i coraz większym ich znaczeniem w roli czynnika nie tylko poznawczego lecz także sprawczego. Sprawczość jest conajmniej dwojaka. Po pierwsze, pozycja rankingowa państwa wpływa na ustosunkowanie się doń innych państw oraz innego rodzaju podmiotów, jak wielkie korporacje i organizacje międzynarodowe; kraj nisko notowany na skali praworządności czy infrastruktury komunikacyjnej ma mniejsze szanse na przyciąganie inwestycji lub pozyskanie kredytów niż znajdujący się na takiej skali wysoko. Po drugie, władze i obywatele państwa, znając jego pozycję w rankingu, mają sygnały, co i jak trzeba w kraju poprawić. Z tych względów żywotnie ważną jest kwestia, żeby rankingi jak najwierniej oddawały rzeczywistość, a nie deformowały jej obrazu.

Dla spełnienia tego postulatu konieczna jest (jak już wzmiankowano wyżej wyżej w 1b) teoria, która umożliwi właściwy dobór wskaźników. Będziemy się tu o nią starać w odniesieniu potencjału informatycznego. Nim w tym kierunku pójdziemy dalej, należy zoperacjonalizować, a więc ukonkretnić przez odpowiednio typowe przypadki, poczynione wyżej sformułowania o sprawczości pozycji rankingowej.

Co się tyczy brania tej pozycji pod uwagę przez inne państwa i podmioty mające się do danego państwa ustosunkować, niech rzecz zobrazują następujące przypadki.

— Wśród warunków koniecznych przyjęcia do Unii Europejskiej ubiegającego się o to państwa jest poziom respektowania w nim praw człowieka, a więc pozycja w światowym rankingu na skali tej własności (aktualnie – przypadek Turcji).

— Wśród czynników szczególnie pilnie śledzonych w analizach Banku Światowego jak i w procesach decyzyjnych zagranicznych inwestorów jest skala zaistniałej w danym kraju korupcji ekonomicznej. Oto cytat podkreślający wagę problemu.

»Korupcja znalazła się w centrum uwagi środowisk profesjonalnie zajmujących się analizą rozwoju gospodarki. Uznanie korupcji i jakości rządzenia za zmienne rozstrzygające o zdolności gospodarki do przyciągnięcia kapitału zagranicznego, pobudzania przedsiębiorczości oraz decydujące o efektywności alokacji kapitału i siły roboczej każe skupić uwagę na barierach tkwiących w państwie. To ono bowiem jest odpowiedzialne za tworzenie instytucji.»Antoni Z. Kamiński, Brtłomiej Kamiński, Korupcja rządów. Państwa pokomunistyczne wobec globalizacji, 2004, s.25.

Interesująca jest okoliczność, że w obu przykładach mamy do czynienia ze zjawiskiem, które prócz wymiarów ekonomicznego i politycznego ma wymiar moralny. Nie jest to bynajmniej nietypowe, a stanowi dobry przykład tego, jak w dobór wskaźników ingeruje przyjmowana teoria. W dziejach myśli politycznej nie brak teorii o treści, by tak rzec, cynicznej, które czynnik moralny ignorują lub nawet upatrują w nim przeszkodę do realizacji celów państwa; bliskie nam czasowo przykłady to nazizm i komunizm, a im dalej wstecz w czasie, tym teoria cyniczna coraz dobitniej sie zaznacza w teorii i w praktyce. Dziś coraz silniej wpływa na umysły filozofia polityczna i gospodarcza uwzględniająca czynniki moralne, jak wolność, prawa człowieka i uczciwość. Staje się to zarówno za sprawą rozważań teoretycznych jak i dzięki gromadzącym się doświadczeniom praktyki politycznej i gospodarczej. Tak ukształtowana teoria wpływa na dobór wskaźników stanu państwa, jakich nie znajdziemy np. w koncepcjach Machiavellego.

Teoria potencjału informatycznego bierze się również z owych dwóch źródeł: refleksji teoretycznej z zakresu logiki, informatyki ekonomii, etyki nie wyłączając, jak i z praktycznych doświadczeń. Te ostatnie dominują w rankingu, z którego zdaje sprawę następny ustęp. Dostarczy on materiału do następującej po nim refleksji teoretycznej.

2. Ranking „Information Society Index" jako wskaźnik poziomu cywilizacyjnego

2a. Ranking państw według potencjału informatycznego • Zwrot „potencjał informatyczny” jest udaną adaptacją angielskiego „information wealth”. Znajdujemy ją w sprawozdaniu z rankingu podanym przez polską wersję tygodnika Computerworld.^{2} Ranking, oparty po części na statystykach ONZ, nosi nazwę Information Society Index, którą można oddać przekładem: wskaźniki społeczeństwa informatycznego. Termin społeczeństwo informatyczne oznacza taką zbiorowość, że o jej bycie materialnym oraz stanie świadomości obywateli decydują w przemożnym stopniu czynniki ze sfery informacji, jak badania naukowe, wykształcenie, infrastruktura telekomunikacyjna, nasycenie komputerami gospodarki, życia publicznego i gospodarstw domowych.^{3}

Pierwszy taki indeks pojawił się w roku 1996. W komentarzu do edycji 2003 znajdujemy doniosłe odróżnienie wskaźników potencjału informatycznego o charakterze mniej stałym, biorącym się z szybkiego tempa zmian technologicznych, od czynników stałych. Jest za tą dystynkcją duża porcja teorii, gdy idzie o czynniki stałe; wprowadzanie tych mniej stałych dyktowane jest obserwacją rynku technologii informatycznej, nie wymaga więc głębszej teorii.

Co się tyczy czynników bardziej przemijalnych, to np. w roku 1996 miarodajnym wskaźnikiem zaawansowania informatycznego kraju była liczba używanych w nim telefaksów (maszyn do faksowania), które pojawiły się pod koniec lat 70. W ostatnich edycjach przywiązuje się do tego wskaźnika mniejszą wagę, gdyż w najbardziej zaawansowanych krajach faksy są wypierane przez urządzenia internetowe; czynnikiem natomiast ostatnio coraz bardziej znaczącym jest telefonia bezprzewodowa.

2 Andrzej Maciejewski, „IDC: Dania informatycznym numerem jeden”, Computerworld, 2 listopada 2004. Angielskie słowo „wealth” jest tu brane w znaczeniu obfitości; a że obfitość, o której tu mowa w decydujący sposób pomnaża możliwości rozwojowe kraju, rys ten dobrze się oddaje terminem „potencjał”.

3 Termin information society oddawany jest po polsku na dwa sposoby: „społeczeństwo informacyjne” i „społeczeństwo informatyczne”. Pierwszy nie dość wyróżnia tę klasę społeczeństw, która jest przedmiotem naszej uwagi; wszak wytwarzanie, przetwarzanie i przekazywanie informacji jest istotą każdego społeczeństwa, każdemu więc przysługuje w tym sensie przydawka „informacyjne”. Tym natomiast, co wyróżnia społeczeństwa naszych czasów, to wielki wpływ, który wywiera na ich losy informatyka; stąd przystoi im określenie „informatyczne”.

Ranking obejmuje co roku pięćdziesiąt kilka z liczby blisko dwustu państw świata. Pominięte są w nim te, w których suma wskaźników potencjału informatycznego jest bliska zeru. Na czele listy, nieznacznie tylko wymieniając się co roku pozycjami, znajdują się kraje skandynawskie, USA, Kanada i Szwajcaria. W pierwszej dziesiątce jest także Holandia, Korea Południowa, Wielka Brytania. Polska zajmowała przez kilka ostatnich lat miejsce 33, a tuż za nią znajdują się RPA, Słowacja, Malezja, Argentyna, Brazylia, Meksyk; przed Polską jest Chorwacja i Zjednoczone Emiraty Arabskie. Wśród przyczyn zajmowania niskiej pozycji analizowanych w Raporcie warto wspomnieć wysoki stopień własności państwowej w telekomunikacji; prywatyzacja tej sfery szybko poprawia wyniki (tu wyjaśnia się jedna z przyczyn stosunkowo niskiej pozycji Polski, gdzie dominuje państwowy monopol na usługi telekomunikacyjne).

Potencjał informatyczny jest w tym badaniu określany przez współczynniki, będące składnikami całości zwanej zaawansowanym społeczeństwem informatycznym czyli spoleczeństwem wysoko się lokującycm w rankingu potencjału informatycznego. Współczynniki te, składające się na potencjał informatyczny, są zarazem wskaźnikami operacyjnymi tego potencjału (w sprawie stosunku między współczynnikiem, składnikiem i wskaźnikiem – zob. dalej, ustęp 2d). Struktura wskaźników jest dwupoziomowa, na poziomie bardziej abstrakcyjnym (oddanym niżej przez druk pogrubiony) jest ich cztery, a każdy z nich z kolei jest rozpoznawalny przez wskaźniki bardziej konkretne, większość o charakterze ilościowym.^{4} Wskaźniki te są następujące.

Komputery:

— odsetek gospodarstw domowych dysponujących PC

— stosunek wydatków na sprzęt informatyczny w stosunku do PKB

— stosunek wydatków na usługi informatyczne w stosunku do PKB

— wydatki na oprogramowanie.

Telekomunikacja:

— odsetek gospodarstw domowych z szerokopasmowym dostępem do Internetu

— odsetek użytkowników łączności bezprzewodowej

— wielkość sprzedaży telekomunikacyjnych urządzeń bezprzewodowych.

Internet:

— odsetek użytkowników Internetu

— odsetek użytkowników Internetu dysponujących nim w domu

— odsetek korzystających z Internetu bezprzewodowego

— wartość handlu elektronicznego (mierzona wielkością wydatków).

Czynniki społeczne (ang. Social):

— odsetek kształcących się w szkołach średnich

— odsetek kształcących się w szkołach wyższych

— wolności obywatelskie

— wysoki stopień liberalizacji rynku, niski stopień korupcji w klasie politycznej.

4 Dane za Information Society Index – an IDC continous intelligence service, www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=IDC P7066. IDC jest firmą o zasięgu światowym zajmującą się dostarczaniem danych i doradztwem w zakresie technologii informatycznej.

Należy się uznanie firmie ISD, która pełniej i sprawniej niż agendy wielkich instytucji miedzynarodowych daje nam obraz aktualnej sytuacji cywilizacyjnej świata i poszczególnych krajów. Czyni to zapewne pod wpływem niezawodnych w takiej materii impulsów rynkowych. Będąc bowiem firmą m.in. konsultingową, może być proszona np. przez swego klienta producenta telefonów komórkowych z kamerą o informację, jak pokaźny byłby dla jego produktów rynek zbytu w Polsce. Wartość tego rodzaju usług informacyjnych jest dostatecznie wielka, by firmie w rodzaju ISD opłaciło się inwestować w odpowiednią działalność „wywiadowczą” i statystyczną.

Niezależnie od swej wartości praktycznej, powyższa metoda sporządzania rankingu ma kolosalny walor teoretyczny dla refleksji nad stanem społeczeństwa. Korzystając bowiem z pozyskanych przez nią danych i łącząc je z jeszcze innego rodzaju danymi, potrafimy wysledzić, jak wielki jest wpływ presupozycji teoretycznych na dobór wskaźników operacyjnych. Uwagi poczynione w dalszym ciągu (ustęp 2b) dotyczą teorii społecznych mających wpływ na widzenie zwiazków między potencjalem informatycznym i stanem cywilizacyjnym społeczeństwa. Ludzie nawet z wysokiego szczebla kultury intelektualnej nie zawsze uświadamiają sobie, jak bardzo hipotetyczny jest status poglądów, które oni biorą za zdroworozsądkowe i oczywiste. Tak było z oporem środowisk akdemickich jak i rządowoadministracyjnych w Polsce minionych dekad przeciw wprowadzaniu komputerów; ich zbędność wydawała się ludziom oczywista, a nie byli świadomi, że kierują nimi pewne wierzenia dalekie od rzetelnej weryfikacji. Nazwijmy je nieco na wyrost teoriami i popatrzmy, jak one funkcjonowały, żeby na tym przykładzie prześledzić zależność doboru wskaźników (tutaj – wskaźników cywilizacji) od założeń teoretycznych. Powinno to się przyczynić do udoskonalenia narzędzi weryfikacji teorii i ulepszenia metodologii doboru wskaźników.

2b. Jak dobór wskaźników cywilizacji zależy od oszacowania roli komputerów: doświadczenia z pewnym środowiskiem intelektualnym • Wykonując powyższy zamysł, posłużę się w znacznym stopniu doświadczeniami osobistymi, które zawdzięczam roli aktywnego świadka przemian cywilizacyjnych w ciągu ponad trzech dekad. Wprowadza to rys subiektywności wychodzący może poza konwencje pisarstwa naukowego; nie dysponując jednak innym świadkiem, którego doświadczenia mógłbym obiektywnie cytować, zdaję się w tej roli na siebie. Przytoczę tu kilka epizodów z historii kontaktów z komputerami – na tyle, na ile są one pomocne w ukazaniu, jak moje zwarcia z otoczeniem na temat znaczenia komputerów brały się z odmienności wyznawanych teorii; te zaś teorie w wielce odmienny sposób dysponowały do określania wskaźników mocy cywilizacyjnej społeczeństwa. Pozwolę sobie przy tym podmalowywać tło polityczne i kulturowe tamtych czasów, jako że pamięć o nich zanika, a są to rzeczy wielce pouczające (by nie przychodziło dobrym ludziom do głowy nędzę cywilizacyjną PRL restytuować pod wzniosłym hasłem np. wrażliwości społecznej).

Pierwsze spotkanie z komputerem, zamieszkującym podziemie jednego z gmachów UW, przydarzyło mi się na początku lat 70. Mówiono o nim, że to komputer radziecki, ale „przodujące” (oficjalny termin tamtych czasów) osiągnięcia radzieckie były kopiami rozwiązań zachodnich (do ich pozyskania trzeba było mistrzostwa szpiegowskiego, ale w tym względzie GRU, wywiad wojskowy ZSRR, był rzeczywiście najlepszy na świecie). Komputer nazywał się GIER, a jego prawdziwą ojczyzną była Dania (obecnie pierwsza w rankingu potencjału informatycznego), gdzie m.in. powstała wersja z roku 1960. Dla koneserów, ale może i z pożytkiem dla szerszej publiczności, podaję kilka danych porównawczych. Uprzytomnią one, z jakim przyspieszeniem dokonuje się postęp techniki informatycznej.

Podstawowe charakterystyki komputera to pojemność pamięci operacyjnej i szybkość pracy procesora (to samo trzeba powiedzieć np. o szachiście: jest tym lepszy, im więcej danych naraz ogarnia oraz im szybciej wyciąga z nich wnioski). GIER, który był potężną szafą obudowaną przez parę innych urządzeń wypełniających pokaźny pokój, miał ok. 5 kB pamięci operacyjnej. Minęły dwie dekady od powstania GIERa i w latach 80 jedne z pierwszych komputery osobiste ZX Spectrum miały już 16 kB pamięci operacyjnej. Komputer na moim biurku, który pomaga mi tworzyć ten tekst, ma jej 512 MB, a więc przewyższa zdolności pamięciowe przodka z roku 1960 pół miliona razy. Procesor GIERa wykonywał od 4000 do 40000 operacji na sekundę. Dziś, żeby pracować z komputerem w tempie dwóch miliardów operacji na sekundę, można poprzestać nawet na przestarzałym modelu z zegarem 1 Ghz (gigaherza). Portret opisywanego antenata trzeba uzupełnić jeszcze o te rysy, że nie miał on niczego takiego, jak ekran i klawiatura. Dane wyjściowe otrzymywało się tylko na wydrukach, a do ich wprowadzania służyły perforowane taśmy przypominajające karnawałowe confetti (rozmaitość kolorów pomagała w klasyfikacji materiałów). Chcąc zlecić maszynie obliczenia, siadało się do dziurkarki i wystukiwało zadanie w kodzie binarnym, odwzorowywanym w konfiguracji dziurek na taśmie. Pracowało się w szumie urządzeń chłodzących, bo było to jestestwo niezmiernie wrażliwe na temperaturę. Tak było, przypomnijmy, w latach 60 i 70. Z początkiem lat 80 pojawiły się komputery osobiste, które – jak to było ilustrowane wyżej – z czasem zaczęły przewyższać wydajnością tamtą generację milion razy; maszyny wielkości pokoju zeszły do wielkości pudła na kapelusze, a pracują bezszmerowo w dowolnych warunkach klimatycznych.

Byłem dumny z obcowania z tak rewelacyjną maszyną. Udając się z kwatery GIERa do mojego miejsca pracy, Katedry Logiki w Instytucie Filozofii UW, pozwalałem, żeby z kieszeni wypchanych dziurkowanym taśmami trochę ich wystawało zdradzając moje wtajemniczenie w czarodziejski świat komputerów. Próżność ta spotkała się z niespodzianym ciosem: w oczach koleżanki, z którą podzieliłem się wieścią o tym awansie intelektualnym, spadłem mocno w dół na skali akademickiego prestiżu. Nie mogła zrozumieć, dlaczego deprecjonuję chlubny zawód logika bawiąc się w jakiegoś technika komputerowego. Nie pomogło wyjaśnianie, że ja dziurkuję kodem na taśmie formuły logiczne, żeby poddać do sprawdzenia ich poprawność, a więc wykonuję zawód logika na bardzo przyzwoitym poziomie. Koleżanka nie była osobą o intelekcie miernym, który nie radziłby sobie z komputerem; przeciwnie, miała zasłużenie dobrą pozycję w środowisku. Rzecz w tym, że ona i pozostałe osoby z tego środowiska miały inną niż ja teorię logiki oraz, ogólniej, inną teorię życia umysłowego jako głównego nurtu cywilizacji.

Żeby powyższą diagnozę udokumentować w sposób sprawdzalny, wspomnę, że najwyższy w tamtym środowisku autorytet intelektualny i moralny, wieloletni kierownik owej Katedry Logiki, Tadeusz Kotarbiński, ani w swym słynnym podręczniku „Elementy logiki [...]” ani w książce „Wykłady z dziejów logiki” nie uwzględnia przełomowego dla dziejów logiki odkrycia Alonzo Churcha i Alana Turinga, że logika matematyczna (pierwszego rzędu) nie jest rozstrzygalna za pomocą procedur komputerowych. Kotarbiński był umysłem wysokiej klasy, ale żywił pogląd filozoficzny, że logika matematyczna w klasycznej wersji, przyjmowanej przez świat matematyczny, nie ma przyszłości. Dlatego – sądził – że z racji swej wielkiej abstrakcyjności nie harmonizuje z materialistycznym poglądem na świat, a ten był, jego zdaniem prawdziwy ponad wszelką wątpliwość. Nie śledził więc bujnego rozwoju owej (drugorzędnej, jak sądził) logiki, i tak przeoczył jej główny nurt, a był to ten (u Hilberta, Gödla, Turinga, Churcha i in.), z którego wyłoniła się informatyka, w szczególności dzisiejsza teoria złożoności obliczeniowej.

Pora wyciągnąć z tej opowieści zapowiadany morał – o roli teorii w doborze wskaźników operacyjnych dla zjawisk społecznych takich jak cywilizacja. Gdyby logicy z kręgu Kotarbińskiego zostali zatrudnieni przez firmę ISD jako eksperci od zagadnień kultury intelektualnej, której nabycie stanowi szczyt awansu cywilizacyjnego, do ich zadań należałoby podanie wskaźników owego awansu. Jak można wyczytać z dzieł Kotarbińskiego i jego uczniów, znamieniem najwyższej kultury intelektualnej jest umiejętnośc i chęć unikania nazw abstrakcyjnych, jak „zbiór”, „liczba” itp. (jako sugerujących byty nie mieszczące się w materialistycznym obrazie świata). Byłyby w projekcie naszego grona ekspertów jeszcze inne wskaźniki, przekonujące i szlachetne, jak ten, że cywilizację poznaje się po tendencji do brania w opiekę słabszych, ale z pewnością nie pojawiłoby się nic zbliżonego do kategorii „Komputery” czy „Telekomunikacja”; pewna zbieżność mogłaby zaistnieć tylko w kategorii czwartej. Tymczasem, osoba będąca w tamtym środowisku dysydentem optującym na rzecz komputerów, dzięki swej dalece odmiennej koncepcji cywilizacji, proponowałaby wskaźniki zbliżone w zasadzie do tych z rankingu ISD (oczywiście, bez możliwości nazwania po imieniu urządzeń, które wtedy dalekie były od zaistnienia). Na ile pamiętam swój ówczesny stan ducha, to byłem świadom, że z tej maszyny imieniem GIER nie wiele uda się wycisnąć na potrzeby logiki. Ale zarazem miałem poczucie, że wchodząc w świat komputerowy jest się u początku właściwej drogi i fundamentalnego nurtu cywilizacji. Tak to, w zależności od tego, jaki się żywi pogląd teoretyczny na cywilizację, zastosuje się takie lub inne wskaźniki operacyjne do praktycznego rozpoznawania poziomu cywilizacyjnego.

2c. Jak dobór wskaźników cywilizacji zależy od oszacowania roli komputerów: doświadczenia z pewnym środowiskiem politycznym i innymi • Snując dalej pouczające wspomnienia, przechodzę do następnej dekady, w której zaczynała się nowa epoka informatyki. Krótko mówiąc – PC czyli komputery osobiste, nieco pieszczotliwie zwane pecetami.

W połowie lat 80 miałem rozpocząć, jako kierownik ogólnopolskiego projektu badawczego, prace pod nieźle brzmiącym tytułem „Systemy logiczne i algorytmy do testowania przez komputer poprawności dowodów”. Projekt został poparty przez odpowiednie instancje naukowe, ale choć zaczynał się nowy gospodarczy plan pięcioletni (nauka była. oczywiście, ujęta w tych planach), od którego zależało też finansowanie mojego projektu, upłynął już rok czekania i zaczynał się następny. nie dostawałem żadnej decyzji, ani na tak ani na nie, z ówczesnego Ministerstwa Nauki.

Brak decyzji to rzecz gorsza niż odpowiedź negatywna, bo nie daje nawet możliwości reklamacji. Doszły mnie słuchy. że sprawa uwięzła w Komitecie Centralnym PZPR, ale że w te progi żadnego nie miałem wstępu, postanowiłem spróbować przynajmniej w progach rządowych (jak wiadomo, w PRL, władza rządu była pozorna w porównaniu z władzą PZPR, ale udawało się, że nie wiadomo, że to wiadomo). Napisałem więc potężny list do wicepremiera Szałajdy, mającego w swej gestii sprawy nauki, grożąc – z przekonaniem – fatalnymi skutkami cywilizacyjnymi, jeśli rząd będzie lekceważył projekty informatyczne. Ale że i to okazało się grochem o ścianę, postanowiłem in persona sforsować (poprzez kolejne uzbrojone posterunki Ochrony Rządu) progi ministerialnych gabinetów. Do samego wicepremiera nie dotarłem, ale miałem szczęście znaleźć się przed obliczem jego doradcy do spraw naukowych. Człowiek okazał się kontaktowy, pozwoliłem więc sobie wyrazić zaciekawienie, dlaczego w biurach samej centrali rządu nie widać ani jednego komputera. Na co on odpowiedział, że u niego obowiązuje surowa dyscyplina pracy. Ponieważ nie dostrzegłem związku, wyjaśnił mi jak dziecku, że komputery służą do gier, a tym nie należy się bawić w godzinach pracy Rządu. Na co ja odpowiedziałem, że nie tylko a nawet nie przede wszystkim, że pierwsze z nich zbudowano w celu wygrania drugiej wojny światowej – brytyjski Colossuss i amerykański w Los Alamos. Pod wrażeniem mojej erudycji Doradca zakrzyknął „ale żeby to wiedzieć, trzeba być fachowcem, mam szczęście że pana spotkałem!”. I poprosił mnie odrazu, żebym napisał w sprawie potrzeby komputerów ekspertyzę dla Generała (Jaruzelskiego). Próżność domniemanego fachowca, jak i nadzieja wkupienia sie w łaskę Rządu, która powinna by była przynieść upragnioną decyzję co do projektu, sprawiły, że obiecałem ekspertyzę i ją wykonałem. Czy Generał z niej skorzystał, nie wiem, ale może i tak, bo w którymś przemówieniu powiedział proroczo, że nadchodzi czas, gdy młodzi ludzi będą w swych mieszkaniach instalować komputery (starszych tym proroctwem już nie objął). Ale w sprawie projektu nadal było absolutnie głucho. Dopiero w następnym roku (wierząc, że na wzór radziecki da się wykonać pięciolatkę w trzy lata) podjęto decyzję pozytywną, ale nie miało to związku z moim spotkaniem z Doradcą. Miało związek raczej z tym, że PZPR, chyląc się coraz gwałtowniej do upadku, zaczęła apelować o współpracę do wszystkich zdrowych sił narodu, nie tylko partyjnych. Uznano mnie widać za zdrową siłę, a kiedy spotkali się w Ministerstwie po odbiór decyzji kierownicy opóźnionych projektów, okazało się, że wszyscy są bezpartyjni i zapewne to było powodem braku zatwierdzenia, dopóki nie przyszła generalnie „pogoda dla bezpartyjnych”.

Po tej opowieści nie trzeba się dalej rozwodzić nad rolą teorii dla ustalania wskaźników postępu cywilizacyjnego. Wiemy już, co w tej materii, na podstawie żywionych przez się teorii, sądzili Wicepremier, Doradca i Generał, nie kwapiąc się do uznania związku między pomyślnością cywilizacyjną kraju i potencjałem informatycznym.

Wrócę jeszcze na krótko do środowiska akademickiego, żeby opis postaw teoretycznych motywujących dobór wskaźników cywilizacji uzupełnić o pewne niuanse. Happy end z zatwierdzeniem projektu, za czym szły pokaźne kwoty na zakup komputerów, zaowocował nową możliwością obserwowania w środowisku akademickim poglądów teoretycznych na związek między komputerami i rozwojem nauki. Zaprosiłem do współpracy w projekcie kilkanaście środowisk uniwersyteckich, oferując każdemu po kilka komputerów PC XT jako narzędzi realizacji projektu. Zostało to wdzięcznie przyjęte przez tych, po których sobie obiecywałem, że będą sprawnymi partnerami, ale ujawniły się także postawy odmienne. Gdy o projekcie stało się dość głośno, można było słyszeć pouczenia od akademickich autorytetów, że nie tędy droga do rozwoju nauki, że komputer to tylko lepsza maszyna do pisania, a nie narzędzie badawcze; inni dopuszczali, że może gdzieś się przyda, lecz najwyżej do czegoś takiego, jak rezerwacja biletów lotniczych.

Ale i zastosowania biurowe nie wszędzie budziły aplauz. Jeden komputer zamyśliłem wypożyczyć do działu badań Uczelni, żeby usprawnić zarządzanie naszym projektem, a także innymi. Ale musiałem w tym celu wystosować suplikę do Rektora, a kiedy po namyśle odpisał, nie było to podziękowanie, a łaskawa zgoda. Zdarzył się jeszcze jeden interesujący test. W naszej Katedrze Logiki brakło miejsca na umieszczenie pozyskanego z funduszy Projektu parku komputerowego, zwracałem się więc do zasobniejszych w metraż jednostek z propozycją, że wzamian za udzielenie miejsca na pracownię będziemy się dzielić mocą obliczeniową na potrzeby nasze i gospodarzy. Nie było jednak łatwo o takiego partnera; moich rozmówców nie podniecała ani trochę perspektywa dorwania się po raz pierwszy w życiu do komputerów PC XT, reprezentujących wysoką na ów czas technologię (pamięć operacyjna sięgała już 256 kB). Albowiem ich teoria uprawiania nauki nie zakładała żadnego udziału komputerów w tworzeniu nauki.

I jeszcze jedno uzupełnienie dotyczące środowiska akademickiego, tym razem w kolejnej epoce, gdy u progu lat 90 dzięki radykalnym zmianom politycznym można było nadrobić zaległości w rozległych sieciach komputerowych (Internet nie stał się jeszcze wtedy standardem, stąd ów termin z tamtej epoki – sieci rozległe. w odróżnieniu od lokalnych).

W Wydziale II (Historia, Filozofia i Nauki Społeczne) Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, chcąc jako przewodniczący tego Wydziału zapisać się u potomności, wyszedłem z projektem, żeby utworzyć bazę danych członków Wydziału w formie opisu karier naukowych. Po dziesięciu latach podjęto w TNW prace nad taką bazą i nie budzi to zdziwienia ani oporu, ale przedtem teoria życia naukowego była tak bardzo inna, że projekt nie tylko, że nie uzyskał poparcia kolegów z Wydziału, ale wśród części wzbudził niezwykle wojownicze emocje. Łagodniejsze argumenty odwoływały się do niemożliwości zastosowania w tym celu komputerów; ale kiedy proponowałem dla sprawdzenia spacer 300 metrów z siedziby TNW do gmachu UW, gdzie mieścił się przewidziany do tego projektu serwer, okazywało się, że oponentom brak na to czasu. Inne protesty sprowadzały się do silnej ekspresji oburzenia na projekt tak deprecjonujący godność tak zacnego (założonego jeszcze przez Staszica) Towarzystwa Naukowego.

Wszystkie opisane w tym ustępie przypadki różnią się od tego, z którego zdawał sprawę ustęp poprzedni (2b). W tamtym przypadku wchodziła w grę wyraźnie uświadamiana koncepcja logiki będąca częścią ogólniejszej idei życia intelektualnego jako górnego piętra cywilizacji. W następnych opisanych przypadkach nie było teorii tak wyraźnie artykułowanej, ale nie podważa to myśli obecnych wywodów, że dobór wskaźników zależy od teorii. Bywają teorie słabo artykułowane na poziomie werbalnym, ale oddziałujące na nasze myślenie i zachowania nie mniej realnie, jak nie mniej realny jest strumień podziemny od tego, który wyłania się na powierzchnię (porównanie szacowne, z „Wielkiej Improwizacji” Adama Mickiewicza). Tak rzecz się miała z niewiarą środowisk intelektualnych i politycznych w rolę komputeryzacji jako istotnego współczynnika, a zarazem wskaźnika, postępu cywilizacyjnego. Unosiło się niejako w powietrzu niejasne lecz silne przeświadczenie, że sfera kultury i sfera techniki są tak od siebie odległe, iż w żadnym się miejscu nie przetną. Takie przeświadczenie nie brało się z czystej ignorancji, lecz z tradycji i doświadczeń, zwłaszcza tych wyniesionych z rodzin inteligencji humanistycznej, gdzie nie było okazji do obserwowania, jak w rozwiązaniach technicznych spełnia się wizja twórcza. Było to więc coś na kształt teorii złożonej z twierdzeń negatywnych, które w przypadku, gdyby należało podać wskaźniki cywilizacji nie dopuszczałyby wskaźników obecnych wśród trzech pierwszych kategorii rankingu ISD.

Pozostaje do rozważenia, jaka to teoria skłania ISD do wprowadzenia, czwartej w kolejności, kategorii wskaźników pod nazwą „Czynniki społeczne”. Poprzednie kategorie trudne byly do przyjęcia jako wskaźniki cywilizacji dla humanistów dawnego pokroju, ta zaś, brana jako wskaźnik potencjału informatycznego, może budzić opory wśród technokratów. Trzeba więc będzie wskazać przekonująco na to, jak rozwój technologiczny i rozwój społeczny wzajemnie się warunkują, stanowiąc wyrazisty przypadek tego, co się nazywa dodatnim sprzężeniem zwrotnym. Temat ten wymaga namysłu nad pewnym sprawami poruszanymi w rozdziale drugim, tam więc będzie właściwy dla niego kontekst. Obecny zaś rozdział kończy się glossą metodologiczną, która na potrzeby dalszych rozważań precyzuje pojęcie wskaźników operacyjnych wprowadzone w ustępie 1a.

3. Zagadnienia metodologiczne w intepretacji rankingu według potencjału informatycznego

3a. Pojęcie a znaczenie, ostrość i nieostrość pojęć • Obecny rozdział zaczął się od refleksji metodologicznych potrzebnych do tego, żeby zdać sprawę z rankingu państw według wielkości potencjału ich informatycznego. Fakt tworzenia takich rankingów stanowi doskonały, wręcz wymarzony, punkt wyjścia dla rozważań tej książki. Ukazuje bowiem jak jej tematyka wyrażona w tytule wpisuje się w najbardziej aktualne i podstawowe problemy naszej cywilizacji. Żeby wydobyć z tego faktu pełnię zrozumień, trzeba go jeszcze gruntowniej prześwietlić za pomocą odpowiednich pojęć metodologicznych. Pojęć, których wprowadzenie na początku byłoby przedwczesne, nie było jeszcze bowiem materiału merytorycznego do obróbki z użyciem tych narzędzi.

Zacznijmy od zastanowienia, co kryje się pod terminem „pojęcie”, tak często używanym w tekstach naukowych. Pojęcia, wykrawając ze świata określone kształty, dają się porównać do zdjęć fotograficznych. Jeśli zdjęcia fragmentów krajobrazu mają się sumować do jakiejś panomamy, to trzeba obrazy fragmentaryczne tak starannie zaprojektować, żeby wiernie oddawały całość (bez luk i bez nakładania się jednych fragmentów na drugie). Podobnie jest z systemem pojęć, dającym jakby panoramę pewnego regionu rzeczywistości; tu będziemy konstruować system pojęć dotyczących „wskaźnikowania”.

Metafora fotograficzna sprawdza się także w tym, że i zdjęcia i pojęcia bywają mniej lub bardziej ostre. Pojęcie nazywamy ostrym, gdy o dowolnym przedmiocie (z wchodzącej w grę dziedziny) da się stwierdzić, czy jest on czy nie jest desygnatem tego pojęcia. A być desygnatem pojęcia, to innymi, słowy, należeć do jego zakresu. Jeszcze inaczej: desygnatem określonego pojęcia jest każdy i tylko taki przedmiot, o którym pojęcie to orzeka się prawdziwie. Wynika stąd, że gdy istnieją przypadki, w których brak podstaw, żeby rozstrzygnąć czy jakiś przedmiot należy do zakresu danego pojęcia, pojęcie to trzeba uznać za nieostre. Nieostrość nie jest wadą, która odbierała pojęciu wszelką użyteczność; z reguły, pojęcie nieostre mają pewną ograniczoną uzytecznośc i są pozyteczne pod warunkiem, że ich użytkownicy mają to ograniczenie na względzie.

W dyskursie naukowym potrzeba używania terminu „pojęcie” jest szczególnie częsta gdyż równolegle z procesem badania dokonuje się proces kształtowania języka. To zrozumiałe, bo skoro nauka odkrywa nowe zjawiska, to brakuje dla nich gotowych określeń. Trzeba więc wprowadzać nowe terminy za pomocą definicji, a wtedy powiadamy, że wprowadza się nowe pojęcie. Ponadto, trzeba nieraz uściślać na potrzeby języka naukowego nie dość do tego celu precyzyjne wyrażenia brane z języka naturalnego. Służą do tego definicje projektujące, nazwane tak dlatego, że projektują bądź znaczenia nowych wyrażeń bądź zmiany znaczeń zastanych.

Jak mają się do siebie znaczenie i pojęcie? Wyjaśnić to teoretycznie, w sposób ogólny, jest zadaniem dość trudnym (najlepiej odesłać do klasycznych w tym względzie tekstów Kazimierza Ajdukiewicza, np. w jego "Logice pragmatycznej"). Ale wyjaśnić na przykładach nie jest tak trudno, a do naszych celów wystarczy. Oto przykład. Zamiennie używa się zwrotów: pojęcie liczby naturalnej, znaczenie wyrażenia „liczba naturalna”. Dwa terminy równoznaczne, lub takie, że jedno z nich jest przekładem drugiego na inny język, wyrażają to samo pojęcie. Przykładem: „liczba naturalna”, „liczba całkowita dodatnia”, „natural number”, „positive integer”. Jakie są kryteria równoznaczności, to osobny problem, którym nie będziemy się zajmować; do naszych celów wystarczą wyrobione w praktyce kompetencje językowe czytelników.

3b. Standardowe pojęcie wskaźnika, krytyka jego empirystycznego rodowodu • Termin „wskaźnik” jest potocznie tak samo zrozumiały jak równoznaczne z nim (czy prawie równoznaczne) terminy „oznaka”, „znak”, „symptom”. Dlatego we wstępnej fazie rozważań można było posługiwać się nim bez nawiązywania do specjalistycznej literatury z metodologii nauk. Gdy jednak chcemy pojęcie to wyostrzyć, to trzeba odnieść się do fundamentów już istniejących.

W metodologii nauk społecznych utarł się pewien sposób posługiwania się słowem „wskaźnik”, który można określić jako standardowy, należy bowiem do kanonu uprawiania i nauczania socjologii; nazwijmy go standardową teorią wskaźników. Wzorcowo reprezentują ją w piśmiennictwie polskim prace Stefana Nowaka, w szczególności tom "Studia z metodologii nauk społecznych" (PWN 1965), a w nim studium "Pojęcia i wskaźniki". Czytamy tam, co następuje.

»Cecha W jest wskaźnikiem posiadania cechy Z przez przedmiot P, jeśli na podstawie tego, iż przedmiot ten posiada cechę W, możemy orzec, iż posiada on cechę Z lub też, iż cecha W pociąga za sobą określoną lub też wyższą od przeciętnej szansę posiadania cechy Z przez nasz przedmiot.« (s. 247). Fragment po „lub” dotyczy przypadku probabilistycznego, który nie wszyscy badacze wprowadzają do definicji wskaźnika. Celowe wydaje się przyjąć definicję szerszą, tj. w wersji Nowaka.

Deefinicji tej towarzyszy komentarz (s. 248), że wskaźnik musi być zawsze zjawiskiem lub cechą obserwowalną zmysłowo. Z tego względu Nowak zaproponował, a propozycja ta przyjęła się szeroko, nazywać takie cechy wskaźnikami empirycznymi.

Tak pojęty postulat empiryczności wyznawany jest przez ogół badaczy społecznych z powagą. Od czasów swego praojca Augusta Comte’a (twórcy pierwszego programu badawczego socjologii) głoszą oni właściwą pozytywistom doktrynę empiryzmu: że nic nie ma prawa znaleźć się w umyśle, czego by wpierw nie było w zmysłach. Ale wierności tej doktrynie da się dotrzymać chyba tylko wtedy, gdy niezbyt dosłownie traktuje się termin „zmysły”. Tak swobodnie wyraża się siostra szpitalna, gdy powiada iż widać, że pacjent ma gorączkę. Ale naprawdę widać okiem tylko tyle, że słupek rtęci swą górną ścianką pokrywa się z kreską, przy której wyrysowane są kolejno kształty (powiedzmy) „3” i „8”. Już interpretacja tych kształtów wymaga zastosowania artymetyki, a więc dysycypliny o jestestwach z gruntu niezmysłowych. A przejście od interpretacji symboli cyfrowych do przypisania pacjentowi cechy gorączki wymaga wspinaczki przez kilka pięter abstrakcji, gdzie po drodze jest definicja temperatury jako średniej energii kinetycznej cząstek. Kto widział kiedy okiem średnią temperaturę kinetyczną cząstek elementarnych? A przecież ją mają ma myśli i lekarz i siostra, mówiąc, iż widać, że pacjent ma wysoką temperaturę. Tak więc, przy najlepszych chęciach bycia dobrym empirystą, to szlachetne zamierzenie jest raczej niewykonalne. Nie jest wykonalne, jeśli słowa „widać” i podobnych nie ma się używać w tak swobodny sposób, jak matematyk mówiący „jak łatwo zobaczyć, ten wniosek wynika z tamtego lematu”.

Z tego względu rezygnuję tu z motywowanej empiryzmem teminologii „wskaźniki empiryczne” i stosuję zamiast tego termin „wskaźniki operacyjne”. Ten drugi odwołuje się nie do zmysłów, lecz do praktycznej („operacyjnej”) możliwości rozpoznawania po jakiejś cesze użytej jako wskaźnik, czy coś jest takie lub owakie. Byle ów wskaźnik sam był niezawodnie i powszechnie (przynajmniej wśród specjalistów) rozpoznawalny. Nie troszczymy się natomiast, czy jest on rozpoznawalny okiem, dotykiem, węchem, słuchem, czy w jakiś sposób umysłowy.

Kolejny komentarz do standardowej koncepcji wskaźników dotyczy tego, czy wskaźnik musi być warunkiem wystarczającym cechy wskazywanej, czy też przyznamy to miano również wtedy, gdy dana cecha jest składnikiem warunku wystarczającego lub warunkiem koniecznym. Przyjmuje się na potrzeby obecnych rozważań tę najbardziej liberalną koncepcję wskaźnika, obejmującą alternatywnie wszystkie wymienione przypadki.

3c. Kategorie wskaźników, w szczególności kategoria współczynników sprawczych • Żeby z przyjętego za punkt wyjścia rankingu wydobyć jak najwięcej ważnych wniosków, musimy wyjść poza standardową koncepcję wskaźników. Nie tyle przez jej kwestionowanie, co przez uzupełnienie o nowe klasyfikacje. Trzeba, mianowicie mieć na uwadze następujące rozróżnienia czyli podziały. —- PODZIAŁ A rozróżnia wskaźnik zewnętrzny oraz wskaźnik wewnętrzny, tj. będący składnikiem wskazywanego zjawiska lub cechy;

— PODZIAŁ B rozróżnia wskaźnik zaangażowany w proces przyczynowy, tj. będący przyczyną lub skutkiem wskazywanego zjawiska lub cechy, oraz wskaźnik przyczynowo neutralny.

Alternatywa „zjawisko lub cecha” (obecna także w cytowanych wyżej tekstach Stefana Nowaka) podyktowana jest tym, że czasem mamy do czynienia z rzeczami bedącym podmiotami cech (w filozofii nazywa się je substancjami), a czasem ze zdarzeniami czy też procesami, które trudno przyporządkować do jakiegoś podmiotu. Rumieniec na policzkach jakiejś osoby, traktowany jako wskaźnik jej zdrowia, jest niewątpliwie cechą owego podmiotu i wkazuje na inną jego cechę. Ale gdy pewien rodzaj wiatru miałby być wskaźnikiem zmiany stanu pogody, stan pogody nazwiemy raczej zjawiskiem niż cechą; bo jeśli cechą to czyją? Uczyniwszy zadość temu rozróżnieniu, będę odtąd, dla uproszczenia, mówił wyłącznie o cechach (zjawiska zostawiając w domyśle).

Wskaźnik zewnętrzny, z Podziału A, jest cechą różną od cechy przezeń wskazywanej; np. dystynkcje na mundurze generalskim są inną cechą niż ranga i władza, na którą wskazują; posiadanie przez kogoś mercedesa, traktowane jako wskaźnik jego wysokich dochodów, jest czymś innym, zewnętrznym względem dochodów.

Wskaźnik wewnętrzny jest cechą będącą składnikiem cechy wskazywanej, w tym sensie znajdującą się wewnątrz. Oczywiście, nie każdy składnik jakiejś całości jest jej wskaźnikiem. Jest nim wtedy, gdy całość jest sama w sobie trudniej od danego składnika rozpoznawalna, a staje się lepiej rozpoznawalna, gdy wykorzysta się ów składnik w roli wskaźnika. Np. wysoka gorączka jest wskaźnikiem choroby, będąc zarazem jedną z cech składowych kompleksu cech stanowiącego daną chorobę. Gorączkę traktujemy jako wskaźnik, gdyż jest cechą dającą się łatwo stwierdzić za pomocą pomiaru, podczas gdy inne składniki tego kompleksu są bardziej ukryte, trudniej dostępne rozpoznaniu, i z tego względu stanowią to, co jest wskazywane, czyli to, o czego zachodzeniu powiadamia wskaźnik.

Wskaźniki zastosowane w rankingu dotyczącym potencjału informatycznego są z kategorii wskaźników wewnętrznych; np. rozbudowana struktura telekomunikacyjna, przyjęta za jeden ze wskaźników potencjału informatycznego, nie jest względem tego potencjału czymś zewnetrznym, lecz jest jego częścią składową. Ponieważ jest to kategoria nie dość opracowana w standardowej koncepcji wskaźników, należało koncepcję tę uzupełnić; dopiero wtedy nasz ranking da się analizować z pomocą teorii wskaźników operacyjnych.

Wprowadzenie kategorii wskaźników zaangażowanych w związek przyczynowy (podział B) jest krokiem o szczególnej doniosłości w konstrukcji systemu pojęciowego mającego uchwycić stosunek między potencjałem informatycznym i poziomem cywilizacji. Jest on tak ważny dlatego, że w przypadku gdy wskaźnik pewnego zjawiska wywiera na nie wpływ przyczynowy, pozwala to przechodzić od rozpoznania sytuacji do dyrektyw działania. Czynnik wywierający wpływ przyczynowy nazywamy czynnikiem sprawczym, a gdy wpływ ten wywiera wespół z innymi czynnikami, nazywamy go współczynnikiem sprawczym. Współczynniki sprawcze mogą być względem tego, na co oddziałują zewnętrzne lub zewnętrzne (czyli być składnikami – por. podział A). W obecnych rozważaniach częściej będziemy mieć do czynienia ze wskaźnikami, które stanowią współczynniki sprawcze będące zarazem składnikami zjawiska wskazywanego, czyli współczynniki sprawcze wewnętrzne; toteż dla zwięzłości przymiotnik „wewnętrzne” będzie opuszczany, a jeśli w rozważaniach pojawią się współczynniki sprawcze zewnętrzne, będzie obowiązywać dodanie tego przymiotnika.

Oto przykład wskaźnika będącego wspłczynnikiem sprawczym zjawiska wskazywanego. Uznaje się, że alkoholizm dominujący w jakimś środowisku jest wskaźnikiem jego marginalizacji społecznej (zwanej też wykluczeniem). Obserwując tę stosunkowo łatwo uchwytnę cechę, da się dzięki wiedzy (biologicznej, psychologicznej etc.) wywnioskować o innych zjawiskach jako częstszych w danym środowisku (niż w tych, które się nie znajdują w sferze marginalizacji), jak bezrobocie, bezdomność, żebractwo, duże natężenie konfliktów i przemocy itd. Jest to wskaźnik wewnętrzny czyli stanowiący część zjawiska marginalizacji, a nie coś pozostającego poza nim. Jeśli odpowiednia wiedza czy teoria dostarcza przesłanek, żeby zaliczyć ten wskaźnik do współczynników sprawczych marginalizacji, zyskujemy tym samym dyrektywę działania tej treści: wpływając na zmniejszenie stopnia alkoholizmu przyczynimy się do poprawy szans na zmniejszenie marginalizacji.

A zatem, o ile okaże się, że pewne wskaźniki potencjału informatycznego są jego wskaźnikami, stanowiąc stosunkowo łatwo rozpoznawalne współczynniki sprawcze, to dostaniemy do ręki zbiór dyrektyw, jak wpływać na zwiększanie potencjału informatycznego.

Ważność sprawy wymaga, żeby przetestować pojęcie współczynnika sprawczego (w roli wskaźnika) na jakichś dobrze uchwytnych przypadkach. Niech pojęciem teoretycznym, dla którego dobieramy wskaźniki z tej kategorii będzie to, co wyraża się terminem „siła armii (określonego państwa)”. Zacznijmy, dla porównania, od wskaźnika nie będącego współczynnikiem sprawczym. Naturalnym przykładem może być stosunek liczby wygranych do przegranych bitew; mamy tu wskaźnik zewnętrzny, który wobec tego, na co wskazuje znajduje się w związku przyczynowym, ale nie po stronie przyczyny (jak czynnik sprawczy) lecz po stronie skutku; przewaga liczby bitew wygranych nad przegranymi to widoczny skutek siły armii nadający się na uchwytny tej siły wskaźnik operacyjny (w zbiorze bitew dostatecznie licznym, by eliminować ewentualność przypadku). Wśród licznych wskaźników z kategorii współczynników sprawczych porównajmy z jednej strony materialne, jak liczba i jakość uzbrojenia, wielkość zaopatrzenia (emunicja, ropa, żywność etc.), z drugiej niematerialne, jak kompetencje sztabu generalnego, wyćwiczenie i morale żołnierzy, doktryna wojenna, system dowodzenia.

Dlaczego wśród tych drugich są cechy nadające się na wskaźniki? Gdyby przejąć się standardową teorią wskaźników, należałoby cechy niematerialne uznać za najmniej do tego stosowne, jako że nie podlegają one obserwacjom zmysłowym (por. wyżej 3b). W obecnych jednak rozważaniach, przypomnijmy, nie bierzemy sobie do serca zaleceń empiryzmu, trzymając się praktycznego poglądu, że jeśli jakaś cecha da się rozpoznać niezawodnie i łatwo oraz z wynikiem takim samym u wszystkich obserwatorów (a w każdym razie, w kręgu specjalistów), to zasługuje na zatrudnienie jej w roli wskaźnika operacyjnego, niezależnie od tego, czy obserwuje się ją jakimś zmysłem czy raczej umysłem.

Weźmy przykładowo taką cechę jak system dowodzenia. Mamy tu wysoce abstrakcyjne pojęcie z zakresu informatyki czy też (jak powiedziałoby się dawniej) cybernetyki, definiowanej jako nauka o komunikacji i sterowaniu w maszynach, organizmach i układach społecznych. System dowodzenia jest pewną metodą rozwiązywania problemów militarnych, a rozwiązywanie problemów, na ile uda się go ująć w ścisłe reguły, jest rodzajem obliczania; mamy więc do czynienia z działem informatyki określanym jako problematyka obliczalności. Obliczanie dokonuje się za pomocą algorytmów. Algorytm zaś to idealny wręcz rodzaj współczynnika sprawczego, współpowoduje bowiem rozwiązanie problemu obliczeniowego. Co jak co, ale każdy algorytm doskonale spełnia nałożone na wskaźnik operacyjny warunki łatwej rozpoznawalności, niezawodności i powszechnej akceptowalności. Wprawdzie system dowodzenia nie bywa algorytmem w ścisłym tego słowa znaczeniu, ale precyzja składających się nań reguł przybliża go do tego wzorca na tyle, żeby podzielał z algorytmem zdolność nadawania się do roli wskaźnika operacyjnego. Im efektywniejszy zaś obliczeniowo jest system reguł dowodzenia, tym bardziej zwiększa on szanse wygrywania bitew, a więc siłę armii. Mamy tu zatem wskaźnik siły armii należący do kategorii współczynników sprawczych. Rozpatrzmy rzecz na konkretnym przykładzie historycznym dotyczącym walk Armii Sowieckiej (AS) z Armią Niemiecką (AN) w czasie drugiej wojny światowej, zaczerpniętym od Wiktora Suworowa.

W AS przyjęty był system dowodzenia poziomy – w tym sensie, że współdziałanie różnych rodzajów broni na określonym odcinku frontu dokonywało się na mocy decyzji dowódcy tego frontu, mającego do dyspozycji w składzie swychg armii piechotę, artylerię, korpusy pancerne i lotnictwo; nie musiał on niczego uzgadniać np. z naczelnym sztabem lotnictwa. W AN system dowodzenia był pionowy. To znaczy, floty powietrzne wspierały działania grup armii, ale nie wchodziły w ich skład. Grupu armii podlegały Hitlerowi, a floty powietrzne Göringowi. Dowódca grupy armii nie miał żadnej władzy nad flotą powietrzną działajacą w danym rejonie; nie mógł wydać rozkazu, mógł się umówić. Generał Józef Harpe odpierał ataki radzieckiego marszałka Iwana Koniewa w rejonie Lwowa. Powstrzymanie natarcia wymagało rzucenia do walki 4. Floty Powietrznej, o co Harpe poprosił dowódcę Floty, ale ten nie wyraził zgody. Wedle obowiązujących a AN reguł dowodzenia można go zmusić do współdziałania tylko przez spowodowanie, zeby otrzymal on odpowiedni rozkaz od Göringa. Ale Harpe nie może zwrócić się wprost go Göringa, bo nie marszalek lotnictwa jest jego przełożonym jako dowódcy armii lądowej lecz Hitler, a ten dopiero będzie władny zlecić, co trzeba, Göringowi.

Oto opis dalszych zdarzeń słowami rosyjskiego historyka wojskowości Wiktora Suworowa. »Zanim Harpe dodzwonił się do kwatery Hitlera w Wilczym Szańcu koło Kętrzyna (a Hitler zabronił, by go niepokoić), zanim Hitler połączył się z Göringiem (a ten był niedysponowany), zanim rozkaz Göringa dotarł do dowódcy 4. Floty powietrznej... Lwów został zdobyty.« Tego rodzaju reguły osłabiające wydatnie system dowodzenia nie kończyły się na sprawie lotnictwa. Suworow tak rzecz podsumowuje. »[W AN] dowódcy wojsk lądowych, Luftwaffe i Kriegsmarine oraz dowódcy Waffen SS musieli się między sobą dogadywać. Jak na bazarze. [...] Taka armia zwyciężyć nie mogła.« Wiktor Suworow, Samobójstwo, Wydawnictwo Adamski i Bieliński, Warszawa 2002, ss. 162-4.

Zwróćmy uwagę na sformułowanie Suworowa „zwyciężyć nie mogła”. Autor, żeby oszacować słabość AN, nie musi mieć dla uzyskania jej wskaźnika wiedzy faktograficznej o rzeczywistym przebiegu wojny. Wystarcza mu wnioskowanie z treści tego quasi-algorytmu, który określał procedurę podejmowania decyzji na froncie walki. Jest więc ów quasialgorym wskaźnikiem słabości (czyli siły ze znakiem minus) armii, stanowiąc tej słabości współczynnik sprawczy. Przykład, który zawdzięczamy Suworowowi jest znakomity także i w tym względzie, że ukazuje rolę teorii w ustalaniu wskaźnika, zwłaszcza gdy ów wskaźnik należy do kategorii współczynników sprawczych. Trzeba mieć o tym związku przyczynowym pewną wiedzę z teorii zespołowego podejmowania decyzji, a że jest to wiedza niebanalna swidczy choćby ta okoliczność, że zabrakło jej mózgom tworzącym procedury dowódcze w armii niemieckiej.^{5}

5 Jeśliby ktoś się dziwił, jak mogło do tego dojść w armii o tak znamienitych tradycjach myśli wojskowej, to odpowiedzi trzeba by szukać w mechanizmach dyktatury, których nie przewidywał Carl von Clausewitz. A na następne pytanie, dlaczego do podobnych skutków nie prowadziła dyktatura stalinowska, odpowiedzi trzeba chyba szukać w pragmatyzmie Stalina. Nie wierzył on w żadną ideologię, a propagandą ideologiczną szafował wszędzie tam, ale tylko tam, gdzie to służyło jego władzy; szkodliwa dla efektywności obliczeniowej centralizacja dowodzenia (w przypadku Hitlera związana z mitem nieomyłności Wodza) nie była uznana za rzecz dla władzy Stalina nieodzowną.

3d. Wskaźniki sprawcze potencjału informatycznego; potencjał informatyczny jako wskaźnik sprawczy poziomu cywilizacji • Rozważania tego rozdziału doprowadziły, jeśli wolno się wyrazić z niejaką przesadą, do odkrycia pewnego bytu. Ochrzciliśmy go dość długim mianem:

– wskaźnik operacyjny z kategorii współczynników sprawczych. Odtąd będziemy je zastępować skrótem:

— wskaźnik współsprawczy. Wprawdzie wskaźnik jako wskaźnik, wbrew dopisanej tu przydawce, nie ma mocy sprawczej, a jedynie diagnostyczną, co obciąża ten zwrot pewną skazą znaczeniową, ale potraktujmy ją jako koszt uproszczenia wypowiedzi.

Analizowany wyżej, na przykładzie siły armii, system reguł komunikacji i decyzji w roli współsprawczego wskaźnika siły jakiejś struktury społecznej, znajduje bliską analogię w rankingu państw według potencjału informatycznego. Mianowicie czwarta w kolejności wyliczenia (w ustępie 2a) kategoria wkaźników tego potencjału obejmuje jakości niematerialne podobnej natury, jak te, które wchodzą w grę przy ustalaniu niematerialnych wskaźników sprawczych siły armii. Wymieniona w tej kategorii powszechność wykształcenia odpowiada intelektualnym kompetencjom oficerów i wyszkoleniu żołnierzy, wolność od korupcji w sferze gospodarczej i politycznej odpowiada wysokiemu morale armii, a liberalizacja rynku – racjonalnemu rozłożeniu uprawnień decyzyjnych. Zachodzenie takich analogii, a znajdzie się ich więcej, pozwala domniemywać, że w naszej niestandardowej koncepcji wskaźników operacyjnych zostały uchwycone ogólniejsze regularności. Mamy więc w niej użyteczne narzędzie opisu i wyjaśniania świata społecznego.

Zastosujemy to narzędzie, wracając do głównego wątku, do kwestii związków między potencjałem informatycznym i poziomem cywilizacji. Mówi o nich następujące twierdzenie.

Potencjał informatyczny państwa jest wskaźnikiem współsprawczym poziomu cywilizacyjnego tegoż państwa. Dokładniej: im wyższy jest potencjał informatyczny, tym – caeteris paribus – wyższy jest dzięki niemu poziom cywilizacyjny.

Żeby nie było to twierdzenie tautologiczne, lecz niosące nową informację i dyrektywę działania, poziom cywilizacyjny powinien być zdefniowany niezależnie od pojęcia potencjału informatycznego. Potrafimy to robić, przynajmniej intuicyjnie. Wszak nim powstało pojęcie potencjału informatycznego, ludzie porównywali cywilizacje i jednym przyznawali wyższość nad innymi. Cywilizację w średniowiecznym Bizancjum uznawano za wyższą niż ta w państwach Europy zachodniej Trudno też zaprzeczyć, że miasta włoskie cechowała wyższość cywilizacyjna w stosunku do Krakowa czy Wilna; wszak to architekci włoscy budowali Wawel, a nie polscy pałace Rzymu czy Florencji. Intuicyjne kryteria szacowania poziomu cywilizacji dadzą się z pewnością sprecyzować, nie bez udziału odpowiednich wskaźników operacyjnych, Nie musimy jednak podejmować tego trudu; dla celów obecnego rozważania można poprzestać na intuicyjnych oszacowaniach poziomu cywilizacji.

Klauzula „caeteris paribus” stosowana jest w formułowaniu pewnych twierdzeń na sposób jakby polisy asekuracyjnej. Tutaj zabezpiecza przed niepewnością biorącą się z niemożności porównywania czynników sprawczych pod względem siły ich oddziaływań. Weźmy pod uwagę dwa niezależne od siebie wzajem czynniki przyczyniające się wespół do poziomu cywilizacji. Niech będzie to rozważany w tym rozdziale potencjał informatyczny oraz rozpatrywany dalej (rozdział 9) potencjał aksjologiczny (system wartości motywujący ludzkie działania, w tym interakcje społeczne). Przyjmijmy, że w państwach A i N mamy wysoki poziom cywilizacyjny, z tą różnicą, że w N jest wyższy niż w A potencjał informatyczny, zaś w A wyższy niż w B potencjał aksjologiczny.^{6} Powstaje wtedy problem, który trudno uznać za rozstrzygalny, czy A czy C cechuje się wyższym poziomem cywilizacji. Przypuśćmy nawet, że da się każdy z tych czynników jakoś oceniać w punktach, i okazuje się, że A i B mają na obu skalach po 50 punktów. To jednak nie wystarcza do wniosku o równości poziomów, bo pozostaje otwarte pytanie, który z czynników jest ważniejszy. Gdy brać pod uwagę więcej niż dwa czynniki, pytań takich rodzi się odpowiednio więcej; klauzula „caeteris paribus” uprzedza, że nie podejmujemy się na nie odpowiedzi. Toteż ogranicza ona możliwośc rozstrzygnięcia o wyższości cywilizacyjnej jednego kraju nad drugim do tych przypadków, gdy wszystkie wskaźniki współsprawcze z wyjątkiem jednego są w obu miejscach równe; wtedy, jeśli pod tym jednym względem nie ma równości rozstrzyga wskaźnik o wyższej wartości liczbowej. Jest to sytuacja w praktyce trudna do napotkania, ale komentowane tu twierdzenie pełni rolę cząstkowej definicji, nie zaś praktycznego kryterium rozstrzygania. Z tej roli wywiązuje się ono stwierdzając pewien związek konieczny między potencjalem informatycznym i poziomem cywilizacyjnym. To wystarcza również do uzsadnienia dyrektywy działania politycznego, ze chcąc podnosić poziom cywilizacyjny państwa, należy powiększać jego potencjał informatyczny.

Jeśli chcemy wiedzieć, jak bardzo potencjał informatyczny liczy się jako współczynnik sprawczy cywilizacji, to trzeba sięgnąć po dodatkowe dane. Przekonujących danych co do doniosłości tego czynnika dostarczają wysokie, wręcz stuprocentowe, korelacje pomiędzy nim oraz innymi bezspornymi wskaźnikami poziomu cywilizacyjnego. Do takich należą PKB (produkt krajowy brutto) oraz niski wskaźnik ryzyka dla inwestycji zagranicznych. Drugi z nich funkcjonuje w ten sposób, że dzieli się wszystkie państwa świata na siedem kategorii rosnącego ryzyka (A1, A2. A3, A4, B, C, D) i którąś z nich przypisuje każdemu z państw. Gdy weźmiemy pod uwagę pierwszą dziesiątkę, każdy z trzech wskaźników (potencjal informatyczny, PKB, minimalizacja ryzyka) umieszcza w tym przedziale te same państwa (choć nie koniecznie z dokładnością co do numeru pozycji); m.in. USA, Kanadę, Wielką Brytanię, kraje skandynawskie (w skali ryzyka Polska znalazła się w kategorii A3).

Po omowieniu relacji między poziomem cywilizacyjnym i jego współwskaźnikiem sprawczym, jakim jest potencjał informatyczny, chwila uwagi należy się współwskaźnikom sprawczym potencjału informatycznego. Przypomnijmy jego cztery wskaźniki, a następnie, już tylko przykładowo, dla pierwszego z tych czterech, dwa wskaźniki z kolejnego poziomu. Mamy więc nastepującą listę.

Wskaźnikiem potencjału informatycznego jest

— 1) poziom nasycenia komputerami

— 2) poziom telekomunikacji

— 3) zakres korzystania z Internetu

— 4) czynniki społeczne.

Wskaźnikiem poziomu nasycenia komputerami jest

— 1.1) odsetek gospodarstw domowych dysponujących komputerami osobistymi

— 1.2) stosunek wydatków na sprzęt informatyczny w stosunku do PKB

........................................................................................................................................

6 Nie jest to przykład pozbawiony tła realistycznego. W polskich dyskusjach o naszej akcesji do Unii Europejskiej padały głosy, że nie jesteśmy cywilizacyjnie gorsi od Unii, bo choć nie dorównujemy jej technologicznie i ekonomicznie, górujemy nad nią treścią i siłą naszych wartości chrześcijańskich.

ETC. (zob. ustęp 2a)

Po omawianym wyżej wskaźniku o największej złożoności i zasięgu (potencjał informatyczny jako wskaźnik cywilizacji) mamy kolejno poziomy zjawisk o coraz mniejszym zasięgu: najpierw cztery wskaźniki potencjału informatycznego, a potem wkaźniki bardziej szczegółowe dla każdego z tych czterech. We wszystkich kategoriach – z wyjątkiem pewnych punktów w czwartej „Czynniki społeczne” – nasze wskaźniki mają charakter wyraźnie ilościowy. To im daje sprawdzalność, która przenosi się na wyższe (o większym zasięgu) piętra wskaźników. W kategorii czwartej wskaźniki w formie odsetka osób kształcących się także są ilościowe w sposób bezpośredni. Natomiast pozostałe (wolności obywatelskie i gospodarcze, maksymalne ograniczenie korupcji) nie dają się mierzyć tak bezpośrednio. Ale pośrednio tak. Dla stworzenia bowiem rankingu konieczne jest ich rozbicie na czynniki składowe, znowu w roli współwskaźników sprawczych (np. liczba aktów prawnych ograniczających wolność gospodarczą, liczba monopoli państwowych), a następnie przyporządkowanie im jakichś wag; jest tu więc także pewien rodzaj pomiaru, choć mniej dokładnego i bardziej narażonego na subiektywność ocen.

Owe czynniki trudniej mierzalne mogą uchodzić za kontrowersyjne z jeszcze innego powodu niż to, że pada na nie cień subiektywizmu. Powód to ważny i zasługujący na staranne rozważenie, Mianowicie, nie dla każdego jest oczywiste, że taka cecha spoleceństwa jak, na przykład, wolność gospodarcza należy do tego kompleksu cech, którym jest potencjał informatyczny, na równi z cechami występujacym w trzech pozostałych kategoriach. Te pozostałe należą niewątpliwie do domeny informatyki, ale co się tyczy wolności gospodarczych i politycznych, czy etosu gospodarczego i obywatelskiego, zalicza się powszechnie do innych sfer niż osiagnięcia technologii informatycznej. Jest to rzeczywiście, trzeba przyznać, myślenie dość powszechne, nie do końca przezwyciężone; szczęśliwie, nie ulegają mu autorzy naszego rankingu (tak prywatna firma konsultingowa okazuje się nadążać za nowymi zrozumieniami, bardziej niż niektóre środowiska akademickie).

Wyłom w tym sposobie myślenia dokonywał się przez dziesięciolecia za sprawą kilku wybitnych umysłów. Znajdują się w tym poczcie dwudziestwowieczni klasycy myśli ekonomicznej i politycznej, jak Max Weber i Friedrich Hayek oraz żywo z Hayekiem polemizujący, i przez to także mający swój wkład, polski ekonomista Oskar Lange. Jest im wspólne prekursorskie (w stosunku do nastałej potem epoki informatycznej) spojrzenie na struktury społeczne jak na systemy obliczeniowe. To każe traktować je w kategoriach informatycznych, a więc tych samych, w których rozważamy urządzenia elektroniczne, elektroniczny handel, telekomunikację, usługi informatyczne etc.

Dzięki temu powiązaniu myśli społecznej z informatyczną, a dokładniej, logicznoinformatyczną (bo informatyka ma korzeń w logice matematycznej), mógł się narodzić tytuł obecnej książki: Potencjal informatyczny a cywilizacja liberalna. Tractatus logicosociologicus. Dalszy jej ciąg, po obecnym rozdziale wprowadzającym, będzie rozwinięciem tego tytułu poprzez niezbędne konstrukcje myślowe (część A) oraz rozliczne dane faktograficzne (część B), te drugie dotyczące zwłaszcza zagadnień globalizacji.

R. 2. Struktura potencjału informatycznego

2.1. Społeczna sprawność inferencyjna a. Sprawność inferencyjna w ujęciu logiki b. Na czym polega logiczne myślenie zespołowe c. Społeczna sprawność inferencyjna a wolny rynek i demokracja d. Glossa metodologiczna o tym, jak mają się do siebie wzajem wskaźniki, składniki i

współczynniki oraz jak to świadczy o wpływie teorii na dobór wskaźników. [armia]

2.2. Społeczna sprawność decyzyjna a. Jak ma się sprawność decyzyjna do inferencyjnej b. Na czym polega zespołowe podejmowanie decyzji c. Społeczna sprawność decyzyjna a wolny rynek i demokracja

2.3. Infrastruktura techniczna [Wzrost wykładniczy]

R.3. Historyczna weryfikacja teorii potencjału informatycznego jako scenariusza cywilizacji

R.4. Scenariusze cywilizacji pozbawione idei potencjału informatycznego R.5. Modele cywilizacji: liberalny, socjalny, totalitarny [Pojęcia cywilizacji. Cywilizacja

jako forma kultury] R.6. Obliczalność społeczna. Wkład Webera R.7. Społeczna moc obliczeniowa. Wkład Hayeka R.8. Obliczalność algorytmiczna Wkład informatyki i logiki matematycznej R.9. Potencjał aksjologiczny cywilizacji. Jego związek z modelem liberalnym