%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12pt   \magnification1200
\hsize13cm \vsize20cm \nopagenumbers
\vglue10mm
\advance\hoffset6mm
\def\d{\vskip4.8mm\noindent} \def\.{\hskip1.5pt}    %\def\ki{\qit}

\headline={\ifnum\pageno>1 \ifodd\pageno \rightheadline\else
\leftheadline\fi\else\hfil\fi}
\def\rightheadline{\vbox{\line{\hfill
{\Blue{\helhes Rozdzia� 1: Potencja� informatyczny jako wska�nik i czynnik
sprawczy poziomu cywilizacji}}
\hfill\st\folio}%
\vskip4pt\hrule}}
\def\leftheadline{\vbox{\line{\st\folio \hfil\Blue{{\helhes
Rozdzia� 1: Potencja� informatyczny jako wska�nik i czynnik
sprawczy poziomu cywilizacji}}
\hfil}\vskip5pt\hrule}}

\m\bsn
\cl{\q ROZDZIA� PIERWSZY}
\b
\cl{\tbf Potencja� informatyczny jako wska�nik}
\vskip2mm
\cl{\tbf i czynnik sprawczy poziomu cywilizacji}
\vskip7mm\hrule
\vskip10mm
\cl{\bbf 1. \ \sb ABC \bbf pos�ugiwania si� rankingiem} 
\vskip1mm
\cl{\bbf jako narz�dziem pomiaru stanu spo�ecze�stwa}
\d
{\bf 1a. \sb Ranking jako narz�dzie badawcze. Jak� relacj� okre�la? Jakich
wymaga wska�nik�w operacyjnych? Czego oznak� ma by� okre�lana relacja? $\u$}
\ Poznawanie �wiata jest wspinaniem si� na coraz wy�sze pi�tra abstrakcji.
Jest to kierunek w�a�ciwy, bo im bardziej z wysoka si� patrzy, tym wi�cej
si� widzi. Kryje w sobie jednak niebezpiecze�stwo, kt�re potoczna m�dro��
okre�la jako bujanie w ob�okach. W naukach spo�ecznych ryzyko to jest
wi�ksze ni� w przyrodniczych, kt�re maj� skuteczniejsze sposoby, �eby zbyt
lotnego badacza sprowadzi� bli�ej ziemi. Nale�y do nich pomiar jako �rodek
precyzowania poj�� i testowania hipotez.

W naukach spo�ecznych cz�sto stosowan� metod� pomiaru jest ranking. Jest to
nader zgrubny spos�b, sprowadzaj�cy si� do uszeregowania wed�ug wielko�ci
(jak kapral ustawiaj�cy rekrut�w wed�ug wzrostu), podczas gdy fizyka operuje
miarami tak subtelnymi jak milionowe cz�ci milimetra. Lepszy jednak taki
spos�b ni� �aden, a skoro mamy �wiadomo�� niedostatk�w, trzeba si� stara� o
ich minimalizacj�. Istotn� w tym rol� odgrywa wiedza o wska�nikach
operacyjnych. W obecnym odcinku znajd� si� jej niezb�dne na pocz�tek
rudymenty (bardziej zaawansowan� wiedz� zawiera odcinek 3), wcze�niej za�
trzeba wyja�ni�, czemu �w problem metodologiczny jest tak wa�ny w obecnym
studium.

Ot� punktem wyj�cia tych bada� nad wielko�ci�, jak� jest {\ki poziom
cywilizacyjny} jakiego� pa�stwa, s� rankingi pa�stw �wiata prowadzone od
dziesi�ciu lat przez ekspert�w od technologii informatycznej.%
 \note{\n
Dla wst�pnej orientacji, na czym polega wysoki poziom cywilizacyjny,
zauwa�my, �e jego oznak� jest si�a przyci�gania przez dany wzorzec
cywilizacyjny. My�l t� wyra�a sformu�owanie w raporcie dotycz�cym omawianego
tu rankingu: {\nit Developing nations will look to emulate the policies and
innovation of those countries that have emerged as world leaders during the
past two decades.} Stephen Minton,
,,Nordic nations still top information index'', {\nit The World Paper},
October 2003, www.worldpaper.com/archive/2003/october\_16/october1.html.}
Dotycz� 
one cechy, na kt�r� zwr�cono uwag� przy ko�cu ubieg�ego wieku i
nazwano j� potencja�em informatycznym pa�stwa. Jest to cecha stopniowalna,
mamy wi�c do czynienia z relacj� o charakterze por�wnawczym, kt�r� oddaje
formu�a: {\k x ma wi�kszy potencja� informatyczny ni� y}.

Nie trudno zgadn��, �e rola tej relacji w opisie �wiata spo�ecznego b�dzie
przybiera� na znaczeniu w miar� post�p�w globalizacji. Trzeba wi�c zaj�� si�
ni� systematycznie, czemu po�wi�ca si� cztery pierwsze rozdzia�y obecnej
ksi��ki. Przygotowaniem do tego przedsi�wzi�cia s� uwagi o metodologii
ranking�w poczynione w obecnym odcinku.

Na pocz�tek -- przyk�ad prosty i swojski. Na ulicach miast mijamy budowle z
szyldami, na kt�rych widniej� jakie� imiona w�asne oraz ile� gwiazdek,
powiedzmy pi��. M�wimy wtedy z nut� uznania: to jest hotel pi�ciogwiazdkowy,
do czego do��czy si� mo�e nuta frustracji, gdy na te gwiazdki nas nie
sta�. Liczba gwiazdek wskazuje miejsce na skali w rankingu klas hoteli,
gdzie pi�� oznacza klas� najwy�sz�.

Ten prosty przyk�ad pomo�e uprzytomni� problemy badawcze, kt�re pojawi� si�
w przypadku niepor�wnanie bardziej z�o�onym, mianowicie uszeregowania pa�stw
�wiata wed�ug wielko�ci potencja�u informatycznego. Wielko�� t� przyjmujemy
za oznak� poziomu cywilizacji. A m�wi�c dok�adniej: oznak� si�y oddzia�ywania i
ekspansji okre�lonego wzorca, czyli modelu, cywilizacyjnego. Konkluzj� tego
studium jest my�l, �e najwy�sz� si�� oddzia�ywania ma model liberalny
(kt�rego rywalami s� socjalny i totalitarny), co b�dzie dokumentowane
zar�wno przez analizy teoretyczne, jak i studium do�wiadcze� historycznych.

A tymczasem wracamy do sprawy hotelu zaszczyconego pi�ciu gwiazdkami. Zacz��
trzeba od pomy�lenia o wska�nikach operacyjnych pozycji rankingowej. Tak
nazywamy cechy stosunkowo �atwo i niezawodnie rozpoznawalne, czasem
widzialne nawet go�ym okiem, po kt�rych rozpoznajemy zachodzenie jakich�
cech niewidzialnych; do tych drugich nale�y pozycja w rankingu. M�wimy
skr�towo ,,niewidzialno��'' maj�c na my�li tak�e nies�yszalno��, niemo�no��
rozpoznania dotykiem czy w�chem itd., a wi�c niezmys�owo��. 

Cechy w tym sensie niewidzialne, a postulowane przez jak�� teori�, np.\
magnetyczno�� w fizyce, sk�adaj� si� na tre�� przedstawie�, kt�rym
przys�uguje miano {\ki poj�� teoretycznych}. To, �e jaki� obiekt ma
niewidzialn� cech� magnetyczno�ci (kr�cej, jest magnesem) rozpoznajemy po
widzialnym zachowaniu si� opi�ek sun�cych do magnesu, gdy s� w jego
blisko�ci. Takie obserwowalne zachowanie si�, po k�rym rozpoznajemy obecno��
cechy niewidzialnej, ujmowanej w poj�ciu teoretycznym, nazywamy {\ki
wska�nikiem operacyjnym} danej cechy, a zarazem, danego poj�cia. 

Dlaczego operacyjnym? S� po temu dwa powody nawi�zuj�ce do �aci�skiej
etymologii ({\k operatio} -- czynno��). Jeden to ten, �e dzi�ki wska�nikom
wiemy, do jakich sytuacji stosowa� okre�lone poj�cie teoretyczne, czyli jak
nim operowa�. Drugim jest to, �e okre�lanie tre�ci poj�cia teoretycznego
przez wska�niki odwo�uje si� do jakiej� czynno�ci obserwacyjnej lub
eksperymentalnej, kt�ra ma spowodowa� pewne zachowanie si� obiektu
wyst�puj�cego w tej procedurze; tak� jest czynno�� umieszczenia opi�ek w
blisko�ci magnesu. Maj�c tak dobre powody, r�ni uczeni, a w szczeg�lno�ci
socjologowie okre�laj� tego rodzaju zabieg mianem {\ki definicji
operacyjnej} lub {\ki operacjonalizacji}.
 \m{\ls 
 Wska�niki operacyjne bywaj� nazywane {\nit empirycznymi}, co bierze si� z
wyznawanej cz�sto doktryny, �e tylko empiria, pojmowana jako do�wiadczenie
zmys�owe, legitymizuje wprowadzanie do nauki jakichkolwiek poj��. Wyznaj�cy
to credo socjologowie nie s� jednak w stanie sami go przestrzega�.
Notorycznie zaliczaj� oni do wska�nik�w, zwanych przez nich empirycznymi,
cho�by wypowiedzi repondent�w w procedurze ankietowej. Oczywi�cie, wypowied�
jest w pewnym aspekcie zjawiskiem obserwowalnym zmys�owo, mianowicie fal�
akustyczn�, kt�ra ma okre�lone parametry fizyczne, jak cz�stotliwo��,
dynamika itp., ale akurat nie one interesuj� socjologa. Tym, co bierze on
pod uwag� jest {\nit znaczenie} zda� respondenta i po takim a nie innym
znaczeniu rozpoznaje niewidzialne my�li czy postawy. Ale znaczenie zdania
ani troch� bardziej jest widzialne ni� cechy, kt�rych jest wska�nikiem. Jest
to jestestwo osobliwie abstrakcyjne. Ale �e jest ono stosunkowo dobrze
identyfikowalne dzi�ki istnieniu utrwalonych konwencji j�zykowych, nadaje
si� do rozpoznawania cech umys�owych czy relacji spo�ecznych, z natury mniej
uchwytnych. Postawa socjolog�w trwaj�cych w przekonaniu, �e uprawiaj�
dziedzin� w takim sensie empiryczn�, jak fizyka czy biologia, mo�e wzrusza�
wierno�ci� wobec raz zaprzysi�onej wiary filozoficznej (i� naukowo�� zawsze
wymaga redukcji do tego, co widzialne, dotykalne etc.), ale nie powinno si�
jej przekazywa� kolejnym, m�odszym pokoleniom badaczy. Te s� ju� oswojone
cho�by z faktem, �e niewidzialne algorytmy (programy) zarz�dzaj� widzialnym
sprz�tem, a nie umniejsza to ani troch� naukowo�ci post�powania.
\m}\pn
Jak ustali� wska�niki operacyjne pi�ciogwiazdkowej rangi hotelu? Wyobra�my
sobie, �e eksperci pracuj�cy na t� spraw� przyj�li m.in.\ nast�puj�ce
cechy: \pn
--- metra� pokoju hotelowego (tu powinna by� konkretna liczba, np.\
minimum 50m$^2$); \pn
--- luksusowo�� umeblowania i wystroju pomieszcze�;\pn
--- jako�� jedzenia w restauracji hotelowej; \pn
--- fachowo�� i uprzejmo�� obs�ugi.\pn
Z tych wska�nik�w tylko pierwszy nie wymaga dalszego post�powania. Pozosta�e
prosz� si� o doprecyzowanie za pomoc� kolejnych wska�nik�w operacyjnych.
Powinny one pozwoli� zidentyfikowa� cechy luksusu, smakowito�ci potraw,
kompetencji personelu. To, oczywi�cie, da si� zrobi�, ale mo�e pojawi� si�
potrzeba zej�cia do jeszcze wi�kszej konkretno�ci, np.\ ustalenia, czy
luksusowo�� wystroju wymaga marmuru, czy boazeria musi by� d�bowa itd. Mamy
tu kolejny przyk�ad hierarchii wska�nik�w, gdy cechy najbardziej konkretne,
bliskie spostrze�eniom zmys�owym, s� u�ywane jako wska�niki cech bardziej
abstrakcyjnych, a te jeszcze bardziej abstrakcyjnych.

Zacz�li�my od drugiego z pyta� z pocz�tku tego odcinka, bo na pierwsze
(jakiej relacji dotyczy dany ranking) odpowied� jest gotowa: nasz ranking w
pi�ciostopniowej skali okre�la relacj�: $x$ jest hotelem o wy�szym
standardzie ni� $y$. Nie zawsze odpowied� na pierwsze pytanie b�dzia od
pocz�tku dana, ale w obecnym przyk�adzie, skrajnie prostym, nie trzeba jej
docieka�.

Wymagaj� natomiast zastanowienia po��czone pytania drugie i trzecie: jakiej
cechy wska�nikiem ma by� relacja posiadania wy�szego standardu? Odpowied�
wymaga odwo�ania si� do fundamentalnego w ekonomii poj�cia popytu.
Us�ugodawca stara si� o wysoki standard us�ug, �eby wywo�a� jak najwi�kszy
na nie popyt. Mo�emy te� pos�u�ywszy si� poj�ciem, pokrewnym tre�ciowo lecz
branym z innego kontekstu, powiedzie�, �e us�ugowca lub producent ma na
wzgl�dzie {\ki preferencje} czyli potrzeby konsument�w. Wysoki standard
hotelowy jest wska�nikiem, �e mo�na liczy� na du�y popyt podyktowany przez
preferencje potencjalnych go�ci. Sk�d jednak mamy wiedzie� o tej zale�no�ci?
Odpowied� wymaga wej�cia na wy�szy szczebel szczebel wtajemniczenia
metodologicznego, do czego pos�u�� rozwa�ania kolejnego ust�pu.

\d
{\bf 1b. \sb Wp�yw teorii spo�ecznej na dob�r wska�nik�w operacyjnych.
Wska�niki obiektu a jego elementy $\u$} \ Przyk�ad hotelu z pi�cioma
gwiazdkami b�dzie i w tych kwestiach pouczaj�cy. Wielo�� gwiazdek oznacza,
�e hotel chce i potrafi dogodzi� potrzebom klient�w, nale�y wi�c -- jak
ju� wspomniano -- wprowadzi� do rozumowania teori� potrzeb lub, w innej
stylistyce, preferencji (teorie takie powstawa�y w ekonomii, socjologii i
psychologii).

W�r�d kwestii tworz�cych tytu� poprzedniego ust�pu znajduje si� pytanie,
czego oznak� ma by� relacja, kt�rej dotyczy ranking; tutaj -- relacja
posiadania wy�szego standardu hotelowego. Termin ,,oznaka'', gdy wyja�ni�o
si�, co znaczy termin ,,wska�nik operacyjny'', mo�emy zast�pi� tym drugim.
Wiadomo, �e wska�nik nie musi by� cech� postrzegaln� zmys�owo i �e wyst�puj�
hierarchie wska�nik�w o r�nym stopniu abstrakcyjno�ci. Wy�szo�� standardu
zatem, cho� to cecha niewidzialna i na wysokim stopniu abstrakcji, kiedy ju�
zosta�a zdefiniowana przez odpowiednie wska�niki (jak to sobie wyobrazili�my
w poprzednim ust�pie), mo�e by� wska�nikiem s�u��cym z kolei do
identyfikacji jakiej� innej cechy niewidzialnej. Tak powstaje hierarchia
wska�nik�w coraz to wy�szego rz�du, w kt�rej u spodu znajd� si� wska�niki
najbli�sze do�wiadczeniu zmys�owemu. W rozwa�anej tu hierarchii na szczycie
jest cecha zaspokojenia potrzeb czyli preferencji potencjalnych klient�w.
Wpada ci w oczy, Typowy Turysto, szyld hotelu z pi�cioma gwiazdkami, to po
nich rozpoznajesz, �e twoje najwyszuka�sze potrzeby (w granicach standardu
obyczajowego) b�d� tu zaspokojone.

Powstaje nieb�ahy problem, gdy przyjdzie powiedzie�, co znaczy przydawka
,,typowy''. Jest ona niezb�dna, bo tylko typowi go�cie mog� by� na tyle
liczni, �eby hotel m�g� prosperowa�; nietypowi s� (ex definitione)
nieliczni. A zatem eksperci ustalaj�cy wska�niki standardu musz� dysponowa�
odpowiadajac� na to pytanie teori�. Pomy�ki w tej materii kosztuj� utrat�
klienteli. Powiedzmy, �e do cech typowych eksperci na podstawie swej teorii
zalicz� potrzeb�, �eby �niadanie by�o serwowane w pokoju, na osobno�ci,
podczas gdy wi�kszo�� klient�w oka�e si� by� z tych, co wol� szwedzki st� i
mo�liwo�� zawierania przy nim znajomo�ci; ci zaczn� omija� hotel z tak
wyszukan� ofert�, co dyskwalifikowa�by teori� o szerokim zapotrzebowaniu na
ekskluzywne posi�ki w pokoju.

Rozwa�my jeszcze przyk�ad wzi�ty nie z imaginacji lecz z do�wiadczenia
historycznego z niezbyt odleg�ych lat i niezbyt odleg�ego kraju. W tym kraju
pewien wybitny i zas�u�ony polityk prowadzi� latami w rankingach
popularno�ci uzyskiwanych w wyniku stawiania ludziom pyta� w rodzaju: ,,do
kt�rego z polityk�w masz najwi�ksze zaufanie?''. Termin ,,zaufanie''
wyst�powa� tak�e w innych rankingach, niepokoj�c co bardziej krytycznych
obserwator�w wynikami uzyskiwanymi przy jego pomocy. Bo oto w czo��wce
rankingu pojawia�a si� policja, a ludzie bali si� chodzi� wieczorami
po mie�cie jako miejscu ma�o bezpiecznym. Bywa�o, �e na czele rankingu
dociekaj�cego, komu ludno�� najbardziej ufa, pojawiali si� biskupi, ale
ludzie nie szli za ich pouczeniami. Nasuwa�o to obawy, �e badacze opinii w
owym czasie nie do�� si� przyk�adaj� do okre�lenia precyzyjnych i dla og�u
zrozumia�ych wska�nik�w postawy okre�lanej jako zaufanie. Obawa ta
potwierdzi�a si� w pe�ni, gdy wspomniany polityk obdarzany niezmiennie
wysokim zaufaniem przez wi�kszo�� rz�du 70\%, zach�cony tak wielkim i tak
trwa�ym sukcesem wystartowa� do wybor�w prezydenckich i nie uzyska� w nich
nawet 10\% g�os�w. Z tego wida�, �e teoria postaw politycznych, kt�r� si�
kierowali autorzy ankiet by�a conajmniej niedopracowana, je�li nie wr�cz
dyletancka.    

Z perypetii ze wska�nikami operacyjnymi, zar�wno tych wyobra�onych jak i
realnych, wynika mora�, �e na ka�dym etapie ustalania relacji mi�dzy
wska�nikiem i cech� przeze� wskazywan� w spos�b nieunikniony interweniuje
jaka� teoria. Nie jest to samo w sobie wad�, bo nie mo�e by� wad�, co jest
nieuniknione. A skoro musimy zawsze wprowadzi� do akcji teori�, trzeba
zadba� o dwie rzeczy. Po pierwsze ujawnia�, jaka to jest teoria, a wi�c
poda� do wiadomo�ci jej tre��, �eby ka�dy zainteresowany m�g� wedle swej
w�asnej wiedzy ustosunkowa� si� do wysnuwanych z niej wniosk�w. Po drugie,
dba� o to, �eby by�a to teoria mo�liwie jak najlepiej przetestowana. S� to
p�yn�ce z metodologii operacjonalizacji zalecenia, kt�rych wypadnie
przestrzega� tak�e w obecnych rozwa�aniach nad potencja�em informatycznym,
jego wska�nikami i jego zwi�zkiem z si�� wzorca cywilizacyjnego.

\d
{\bf 1c. \sb Rola teorii w rankingach polityczno-ekonomicznych. Hierarchie
wska�nik�w $\u$} \ Czynienie por�wna� jest nieustann� i jakby odruchow�
dzia�alno�ci� ludzkiego umys�u. Por�wnujemy ludzi, mieszkania, ubiory,
samochody, potrawy, wina, miasta, narody, dzie�a sztuki, teorie naukowe itd.
Por�wnujemy z ciekawo�ci, lub z praktycznej potrzeby, zw�aszcza, gdy trzeba
dokonywa� wybor�w.

Je�li przedmiot�w por�wnywanych jest wi�cej ni� dwa i zostaj� one
uszeregowane wed�ug stopnia posiadania jakiej� cechy, mamy do czynienia z
rankingiem. S�owo to j�zyk polski przej�� stosunkowo niedawno z
angielskiego. Wcze�niej funkcjonowa�o w nim s�owo ,,ranga'', kt�re si� na
tyle w j�zyku zadomowi�o, �e powinno pom�c we wnikni�ciu w ide� rankingu.
Polega on wszak na tym, �e ka�demu elementowi zbioru jest przyporz�dkowana
jaka� ranga czyli wa�no�� czyli pozycja w zbiorze. Z punktu widzenia logiki
mamy wtedy do czynienia ze zbiorem uporz�dkowanym liniowo (ka�da ranga
przys�uguje dok�adnie jednemu elementowi).

Uporz�dkowanie zbioru dokonuje si� za spraw� pewnego rodzaju relacji, kt�ry
ma swoj� definicj� w logice. Tu niech wystarczy przyk�ad, mianowicie
wzorcowy porz�dek reprezentuje zbi�r liczb ca�kowitych uporz�dkowany przez
relacj� wi�kszo�ci. Taka lub inna odmiana relacji wi�kszo�ci wyst�puje w
ka�dym rankingu, skoro uporz�dkowanie dokonuje si� ze wzgl�du na wi�kszy lub
mniejszy stopie� wyst�powania cechy, kt�rej dany ranking dotyczy jak
standard hotelowy, zaufanie do polityka, jako�� kszta�cenia w szko�ach czy
leczenia w szpitalach.

�ycie polityczne i gospodarcze naszych czas�w charakteryzuje si� rosn�c�
liczb� ranking�w pa�stw i coraz wi�kszym ich znaczeniem w roli czynnika nie
tylko poznawczego lecz tak�e sprawczego. Sprawczo�� jest conajmniej dwojaka.
Po pierwsze, pozycja rankingowa pa�stwa wp�ywa na ustosunkowanie si� do�
innych pa�stw oraz innego rodzaju podmiot�w, jak wielkie korporacje i
organizacje mi�dzynarodowe; kraj nisko notowany na skali praworz�dno�ci czy
infrastruktury komunikacyjnej ma mniejsze szanse na przyci�ganie inwestycji
lub pozyskanie kredyt�w ni� znajduj�cy si� na takiej skali wysoko. Po
drugie, w�adze i obywatele pa�stwa, znaj�c jego pozycj� w rankingu, maj�
sygna�y, co i jak trzeba w kraju poprawi�.  Z tych wzgl�d�w �ywotnie wa�n�
jest kwestia, �eby rankingi jak najwierniej oddawa�y rzeczywisto��, a nie
deformowa�y jej obrazu.

Dla spe�nienia tego postulatu konieczna jest (jak ju� wzmiankowano wy�ej
wy�ej w 1b) teoria, kt�ra umo�liwi w�a�ciwy dob�r wska�nik�w. B�dziemy
si� tu o ni� stara� w odniesieniu potencja�u informatycznego. Nim w tym
kierunku p�jdziemy dalej, nale�y zoperacjonalizowa�, a wi�c ukonkretni�
przez odpowiednio typowe przypadki, poczynione wy�ej sformu�owania o
sprawczo�ci pozycji rankingowej.

Co si� tyczy brania tej pozycji pod uwag� przez inne pa�stwa i podmioty
maj�ce si� do danego pa�stwa ustosunkowa�, niech rzecz zobrazuj� nast�puj�ce
przypadki.
\msn
--- W�r�d warunk�w koniecznych przyj�cia do Unii Europejskiej ubiegaj�cego
si� o to pa�stwa jest poziom respektowania w nim praw cz�owieka, a wi�c
pozycja w �wiatowym rankingu na skali tej w�asno�ci (aktualnie -- przypadek
Turcji).
\ssn
--- W�r�d czynnik�w szczeg�lnie pilnie �ledzonych w analizach Banku
�wiatowego jak i w procesach decyzyjnych zagranicznych inwestor�w jest skala
zaistnia�ej w danym kraju korupcji ekonomicznej. Oto cytat podkre�laj�cy
wag� problemu.
 \m{\ls >>Korupcja znalaz�a si� w centrum uwagi �rodowisk profesjonalnie
zajmuj�cych si� analiz� rozwoju gospodarki. Uznanie korupcji i jako�ci
rz�dzenia za zmienne rozstrzygaj�ce o zdolno�ci gospodarki do przyci�gni�cia
kapita�u zagranicznego, pobudzania przedsi�biorczo�ci oraz decyduj�ce o
efektywno�ci alokacji kapita�u i si�y roboczej ka�e skupi� uwag� na
barierach tkwi�cych w pa�stwie. To ono bowiem jest odpowiedzialne za
tworzenie instytucji.>>Antoni Z.~Kami�ski, Brt�omiej Kami�ski, {\nit
Korupcja rz�d�w. Pa�stwa pokomunistyczne wobec globalizacji}, 2004, s.25.
\m} \pn 
Interesuj�ca jest okoliczno��, �e w obu przyk�adach mamy do czynienia ze
zjawiskiem, kt�re pr�cz wymiar�w ekonomicznego i politycznego ma wymiar
moralny. Nie jest to bynajmniej nietypowe, a stanowi dobry przyk�ad tego,
jak w dob�r wska�nik�w ingeruje przyjmowana teoria. W dziejach my�li
politycznej nie brak teorii o tre�ci, by tak rzec, cynicznej, kt�re czynnik
moralny ignoruj� lub nawet upatruj� w nim przeszkod� do realizacji cel�w
pa�stwa; bliskie nam czasowo przyk�ady to nazizm i komunizm, a im dalej
wstecz w czasie, tym teoria cyniczna coraz dobitniej sie zaznacza w teorii i
w praktyce. Dzi� coraz silniej wp�ywa na umys�y filozofia polityczna i
gospodarcza uwzgl�dniaj�ca czynniki moralne, jak wolno��, prawa cz�owieka i
uczciwo��. Staje si� to zar�wno za spraw� rozwa�a� teoretycznych jak i
dzi�ki gromadz�cym si� do�wiadczeniom praktyki politycznej i gospodarczej.
Tak ukszta�towana teoria wp�ywa na dob�r wska�nik�w stanu pa�stwa, jakich
nie znajdziemy np.\ w koncepcjach Machiavellego.

Teoria potencja�u informatycznego bierze si� r�wnie� z owych dw�ch �r�de�:
refleksji teoretycznej z zakresu logiki, informatyki ekonomii, etyki nie
wy��czaj�c, jak i z praktycznych do�wiadcze�. Te ostatnie dominuj� w
rankingu, z kt�rego zdaje spraw� nast�pny ust�p. Dostarczy on materia�u do
nast�puj�cej po nim refleksji teoretycznej.

\s\d
\cl{\bbf 2. \ Ranking ,,Information Society Index"}
\vskip1mm
\cl{\bbf jako wska�nik poziomu cywilizacyjnego}
\d
{\bf 2a. \sb Ranking pa�stw wed�ug potencja�u informatycznego $\u$} \  
Zwrot ,,potencja� informatyczny'' jest udan� adaptacj� angielskiego
,,information wealth''. Znajdujemy j� w sprawozdaniu z rankingu podanym
przez polsk� wersj� tygodnika {\k Computerworld}.%
 \note{\n Andrzej Maciejewski, ,,IDC: Dania informatycznym numerem jeden'', 
{\nit Computerworld}, 2 listopada 2004. Angielskie s�owo ,,wealth'' jest tu
brane w znaczeniu obfito�ci; a �e obfito��, o kt�rej tu mowa w decyduj�cy
spos�b pomna�a mo�liwo�ci rozwojowe kraju, rys ten dobrze si� oddaje
terminem ,,potencja�''.} Ranking, oparty po cz�ci na statystykach ONZ, nosi
nazw� {\k Information Society Index}, kt�r� mo�na odda� przek�adem: {\ki
wska�niki spo�ecze�stwa informatycznego}. Termin {\ki spo�ecze�stwo
informatyczne} oznacza tak� zbiorowo��, �e o jej bycie materialnym oraz
stanie �wiadomo�ci obywateli decyduj� w przemo�nym stopniu czynniki ze sfery
informacji, jak badania naukowe, wykszta�cenie, infrastruktura
telekomunikacyjna, nasycenie komputerami gospodarki, �ycia publicznego i
gospodarstw domowych.%
 \note{\n
Termin {\nit information society} oddawany jest po polsku na dwa sposoby:
,,spo�ecze�stwo informacyjne'' i ,,spo�ecze�stwo informatyczne''. Pierwszy
nie do�� wyr�nia t� klas� spo�ecze�stw, kt�ra jest przedmiotem naszej
uwagi; wszak wytwarzanie, przetwarzanie i przekazywanie informacji jest
istot� ka�dego spo�ecze�stwa, ka�demu wi�c przys�uguje w tym sensie
przydawka ,,informacyjne''. Tym natomiast, co wyr�nia spo�ecze�stwa naszych
czas�w, to wielki wp�yw, kt�ry wywiera na ich losy informatyka; st�d
przystoi im okre�lenie ,,informatyczne''.}

Pierwszy taki indeks pojawi� si� w roku 1996. W komentarzu do edycji 2003
znajdujemy donios�e odr�nienie wska�nik�w potencja�u informatycznego o
charakterze mniej sta�ym, bior�cym si� z szybkiego tempa zmian
technologicznych, od czynnik�w sta�ych. Jest za t� dystynkcj� du�a porcja
teorii, gdy idzie o czynniki sta�e; wprowadzanie tych mniej sta�ych
dyktowane jest obserwacj� rynku technologii informatycznej, nie wymaga wi�c
g��bszej teorii. 

Co si� tyczy czynnik�w bardziej przemijalnych, to np.\ w roku 1996
miarodajnym wska�nikiem zaawansowania informatycznego kraju by�a liczba
u�ywanych w nim telefaks�w (maszyn do faksowania), kt�re pojawi�y si� pod
koniec lat 70. W ostatnich edycjach przywi�zuje si� do tego wska�nika
mniejsz� wag�, gdy� w najbardziej zaawansowanych krajach faksy s� wypierane
przez urz�dzenia internetowe; czynnikiem natomiast ostatnio coraz bardziej
znacz�cym jest telefonia bezprzewodowa.

Ranking obejmuje co roku pi��dziesi�t kilka z liczby blisko dwustu pa�stw
�wiata. Pomini�te s� w nim te, w kt�rych suma wska�nik�w potencja�u
informatycznego jest bliska zeru. Na czele listy, nieznacznie tylko
wymieniaj�c si� co roku pozycjami, znajduj� si� kraje skandynawskie, USA,
Kanada i Szwajcaria. W pierwszej dziesi�tce jest tak�e Holandia, Korea
Po�udniowa, Wielka Brytania. Polska zajmowa�a przez kilka ostatnich lat
miejsce 33, a tu� za ni� znajduj� si� RPA, S�owacja, Malezja, Argentyna,
Brazylia, Meksyk; przed Polsk� jest Chorwacja i Zjednoczone Emiraty
Arabskie. W�r�d przyczyn zajmowania niskiej pozycji analizowanych w Raporcie
warto wspomnie� wysoki stopie� w�asno�ci pa�stwowej w telekomunikacji;
prywatyzacja tej sfery szybko poprawia wyniki (tu wyja�nia si� jedna z
przyczyn stosunkowo niskiej pozycji Polski, gdzie dominuje pa�stwowy monopol
na us�ugi telekomunikacyjne).
  
Potencja� informatyczny jest w tym badaniu okre�lany przez wsp�czynniki,
b�d�ce sk�adnikami ca�o�ci zwanej {\ki zaawansowanym spo�ecze�stwem
informatycznym} czyli spolecze�stwem wysoko si� lokuj�cycm w rankingu
potencja�u informatycznego. Wsp�czynniki te, sk�adaj�ce si� na potencja�
informatyczny, s� zarazem wska�nikami operacyjnymi tego potencja�u (w
sprawie stosunku mi�dzy wsp�czynnikiem, sk�adnikiem i wska�nikiem -- zob.\
dalej, ust�p 2d). Struktura wska�nik�w jest dwupoziomowa, na poziomie
bardziej abstrakcyjnym (oddanym ni�ej przez druk pogrubiony) jest ich
cztery, a ka�dy z nich z kolei jest rozpoznawalny przez wska�niki bardziej
konkretne, wi�kszo�� o charakterze ilo�ciowym.% 
 \note{\n
Dane za {\nit Information Society Index -- an IDC continous
intelligence service}, \pn www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=IDC\_P7066.
IDC jest firm� o zasi�gu �wiatowym zajmuj�c� si� dostarczaniem danych i
doradztwem w zakresie technologii informatycznej.}
Wska�niki te s� nast�puj�ce.
\msn
{\sb Komputery:} \pn
--- odsetek gospodarstw domowych dysponuj�cych PC \pn
--- stosunek wydatk�w na sprz�t informatyczny w stosunku do PKB \pn
--- stosunek wydatk�w na us�ugi informatyczne w stosunku do PKB \pn
--- wydatki na oprogramowanie.
\msn
{\sb Telekomunikacja:} \pn
--- odsetek gospodarstw domowych z szerokopasmowym dost�pem do Internetu\pn 
--- odsetek u�ytkownik�w ��czno�ci bezprzewodowej \pn
--- wielko�� sprzeda�y telekomunikacyjnych urz�dze� bezprzewodowych.
\msn
{\sb Internet:} \pn
--- odsetek u�ytkownik�w Internetu \pn
--- odsetek u�ytkownik�w Internetu dysponuj�cych nim w domu \pn
--- odsetek korzystaj�cych z Internetu bezprzewodowego \pn
--- warto�� handlu elektronicznego (mierzona wielko�ci� wydatk�w).
\msn
{\sb Czynniki spo�eczne} (ang.\ {\k Social}): \pn
--- odsetek kszta�c�cych si� w szko�ach �rednich \pn
--- odsetek kszta�c�cych si� w szko�ach wy�szych \pn
--- wolno�ci obywatelskie \pn
--- wysoki stopie� liberalizacji rynku, niski stopie� korupcji w klasie 
politycznej.
\msn
Nale�y si� uznanie firmie ISD, kt�ra pe�niej i sprawniej ni� agendy wielkich
instytucji miedzynarodowych daje nam obraz aktualnej sytuacji cywilizacyjnej
�wiata i poszczeg�lnych kraj�w. Czyni to zapewne pod wp�ywem niezawodnych w
takiej materii impuls�w rynkowych. B�d�c bowiem firm� m.in.\ konsultingow�,
mo�e by� proszona np.\ przez swego klienta producenta telefon�w kom�rkowych
z kamer� o informacj�, jak poka�ny by�by dla jego produkt�w rynek zbytu w
Polsce. Warto�� tego rodzaju us�ug informacyjnych jest dostatecznie wielka,
by firmie w rodzaju ISD op�aci�o si� inwestowa� w odpowiedni� dzia�alno��
,,wywiadowcz�'' i statystyczn�.

Niezale�nie od swej warto�ci praktycznej, powy�sza metoda sporz�dzania
rankingu ma kolosalny walor teoretyczny dla refleksji nad stanem
spo�ecze�stwa. Korzystaj�c bowiem z pozyskanych przez ni� danych i ��cz�c je
z jeszcze innego rodzaju danymi, potrafimy wysledzi�, jak wielki jest wp�yw
presupozycji teoretycznych na dob�r wska�nik�w operacyjnych. Uwagi
poczynione w dalszym ci�gu (ust�p 2b) dotycz� teorii spo�ecznych maj�cych
wp�yw na widzenie zwiazk�w mi�dzy potencjalem informatycznym i stanem
cywilizacyjnym spo�ecze�stwa. Ludzie nawet z wysokiego szczebla kultury
intelektualnej nie zawsze u�wiadamiaj� sobie, jak bardzo hipotetyczny jest
status pogl�d�w, kt�re oni bior� za zdroworozs�dkowe i oczywiste. Tak by�o z
oporem �rodowisk akdemickich jak i rz�dowo-administracyjnych w Polsce
minionych dekad przeciw wprowadzaniu komputer�w; ich zb�dno�� wydawa�a si�
ludziom oczywista, a nie byli �wiadomi, �e kieruj� nimi pewne wierzenia
dalekie od rzetelnej weryfikacji. Nazwijmy je nieco na wyrost teoriami i
popatrzmy, jak one funkcjonowa�y, �eby na tym przyk�adzie prze�ledzi�
zale�no�� doboru wska�nik�w (tutaj -- wska�nik�w cywilizacji) od za�o�e�
teoretycznych. Powinno to si� przyczyni� do udoskonalenia narz�dzi
weryfikacji teorii i ulepszenia metodologii doboru wska�nik�w.

\d
{\bf 2b. \sb Jak dob�r wska�nik�w cywilizacji zale�y od oszacowania roli
komputer�w: do�wiadczenia z pewnym �rodowiskiem intelektualnym $\u$} \
Wykonuj�c powy�szy zamys�, pos�u�� si� w znacznym stopniu do�wiadczeniami
osobistymi, kt�re zawdzi�czam roli aktywnego �wiadka przemian
cywilizacyjnych w ci�gu ponad trzech dekad. Wprowadza to rys subiektywno�ci
wychodz�cy mo�e poza konwencje pisarstwa naukowego; nie dysponuj�c jednak
innym �wiadkiem, kt�rego do�wiadczenia m�g�bym obiektywnie cytowa�, zdaj�
si� w tej roli na siebie. Przytocz� tu kilka epizod�w z historii kontakt�w z
komputerami -- na tyle, na ile s� one pomocne w ukazaniu, jak moje zwarcia z
otoczeniem na temat znaczenia komputer�w bra�y si� z odmienno�ci wyznawanych
teorii; te za� teorie w wielce odmienny spos�b dysponowa�y do okre�lania
wska�nik�w mocy cywilizacyjnej spo�ecze�stwa. Pozwol� sobie przy tym
podmalowywa� t�o polityczne i kulturowe tamtych czas�w, jako �e pami�� o
nich zanika, a s� to rzeczy wielce pouczaj�ce (by nie przychodzi�o dobrym
ludziom do g�owy n�dz� cywilizacyjn� PRL restytuowa� pod wznios�ym has�em
np.\ wra�liwo�ci spo�ecznej).

Pierwsze spotkanie z komputerem, zamieszkuj�cym podziemie jednego z
gmach�w UW, przydarzy�o mi si� na pocz�tku lat 70. M�wiono o nim, �e to
komputer radziecki, ale ,,przoduj�ce'' (oficjalny termin tamtych czas�w)
osi�gni�cia radzieckie by�y kopiami rozwi�za� zachodnich (do ich pozyskania
trzeba by�o mistrzostwa szpiegowskiego, ale w tym wzgl�dzie GRU, wywiad
wojskowy ZSRR, by� rzeczywi�cie najlepszy na �wiecie). Komputer nazywa� si�
GIER, a jego prawdziw� ojczyzn� by�a Dania (obecnie pierwsza w rankingu
potencja�u informatycznego), gdzie m.in.\ powsta�a wersja z roku 1960. Dla
koneser�w, ale mo�e i z po�ytkiem dla szerszej publiczno�ci, podaj� kilka
danych por�wnawczych. Uprzytomni� one, z jakim przyspieszeniem dokonuje si�
post�p techniki informatycznej.
\m{\ls
Podstawowe charakterystyki komputera to pojemno�� pami�ci operacyjnej i
szybko�� pracy procesora (to samo trzeba powiedzie� np.\ o szachi�cie: jest
tym lepszy, im wi�cej danych naraz ogarnia oraz im szybciej wyci�ga z nich
wnioski). GIER, kt�ry by� pot�n� szaf� obudowan� przez par� innych urz�dze�
wype�niaj�cych poka�ny pok�j, mia� ok.\ 5 kB pami�ci operacyjnej. Min�y
dwie dekady od powstania GIERa i w latach 80 jedne z pierwszych komputery
osobiste ZX Spectrum mia�y ju� 16 kB pami�ci operacyjnej. Komputer na moim
biurku, kt�ry pomaga mi tworzy� ten tekst, ma jej 512 MB, a wi�c przewy�sza
zdolno�ci pami�ciowe przodka z roku 1960 p� miliona razy. Procesor GIERa
wykonywa� od 4000 do 40000 operacji na sekund�. Dzi�, �eby pracowa� z
komputerem w tempie dw�ch miliard�w operacji na sekund�, mo�na poprzesta�
nawet na przestarza�ym modelu z zegarem 1 Ghz (gigaherza). Portret
opisywanego antenata trzeba uzupe�ni� jeszcze o te rysy, �e nie mia� on
niczego takiego, jak ekran i klawiatura. Dane wyj�ciowe otrzymywa�o si�
tylko na wydrukach, a do ich wprowadzania s�u�y�y perforowane ta�my
przypominajaj�ce karnawa�owe confetti (rozmaito�� kolor�w pomaga�a w
klasyfikacji materia��w). Chc�c zleci� maszynie obliczenia, siada�o si� do
dziurkarki i wystukiwa�o zadanie w kodzie binarnym, odwzorowywanym w
konfiguracji dziurek na ta�mie. Pracowa�o si� w szumie urz�dze� ch�odz�cych,
bo by�o to jestestwo niezmiernie wra�liwe na temperatur�. Tak by�o,
przypomnijmy, w latach 60 i 70. Z pocz�tkiem lat 80 pojawi�y si� komputery
osobiste, kt�re -- jak to by�o ilustrowane wy�ej -- z czasem zacz�y
przewy�sza� wydajno�ci� tamt� generacj� milion razy; maszyny wielko�ci
pokoju zesz�y do wielko�ci pud�a na kapelusze, a pracuj� bezszmerowo w
dowolnych warunkach klimatycznych. \m}
\pn
By�em dumny z obcowania z tak rewelacyjn� maszyn�. Udaj�c si� z kwatery
GIERa do mojego miejsca pracy, Katedry Logiki w Instytucie Filozofii UW,
pozwala�em, �eby z kieszeni wypchanych dziurkowanym ta�mami troch� ich
wystawa�o zdradzaj�c moje wtajemniczenie w czarodziejski �wiat komputer�w.
Pr�no�� ta spotka�a si� z niespodzianym ciosem: w oczach kole�anki, z kt�r�
podzieli�em si� wie�ci� o tym awansie intelektualnym, spad�em mocno w d� na
skali akademickiego presti�u. Nie mog�a zrozumie�, dlaczego deprecjonuj�
chlubny zaw�d logika bawi�c si� w jakiego� technika komputerowego. Nie
pomog�o wyja�nianie, �e ja dziurkuj� kodem na ta�mie formu�y logiczne, �eby
podda� do sprawdzenia ich poprawno��, a wi�c wykonuj� zaw�d logika na bardzo
przyzwoitym poziomie. Kole�anka nie by�a osob� o intelekcie miernym, kt�ry
nie radzi�by sobie z komputerem; przeciwnie, mia�a zas�u�enie dobr� pozycj�
w �rodowisku. Rzecz w tym, �e ona i pozosta�e osoby z tego �rodowiska mia�y
inn� ni� ja teori� logiki oraz, og�lniej, inn� teori� �ycia umys�owego jako
g��wnego nurtu cywilizacji.

�eby powy�sz� diagnoz� udokumentowa� w spos�b sprawdzalny, wspomn�, �e
najwy�szy w tamtym �rodowisku autorytet intelektualny i moralny, wieloletni
kierownik owej Katedry Logiki, Tadeusz Kotarbi�ski, ani w swym s�ynnym
podr�czniku ,,Elementy logiki [...]'' ani w ksi��ce ,,Wyk�ady z dziej�w
logiki'' nie uwzgl�dnia prze�omowego dla dziej�w logiki odkrycia Alonzo
Churcha i Alana Turinga, �e logika matematyczna (pierwszego rz�du) nie jest
rozstrzygalna za pomoc� procedur komputerowych. Kotarbi�ski by� umys�em
wysokiej klasy, ale �ywi� pogl�d filozoficzny, �e logika matematyczna w
klasycznej wersji, przyjmowanej przez �wiat matematyczny, nie ma
przysz�o�ci. Dlatego -- s�dzi� -- �e z racji swej wielkiej abstrakcyjno�ci
nie harmonizuje z materialistycznym pogl�dem na �wiat, a ten by�, jego
zdaniem prawdziwy ponad wszelk� w�tpliwo��. Nie �ledzi� wi�c bujnego rozwoju
owej (drugorz�dnej, jak s�dzi�) logiki, i tak przeoczy� jej g��wny nurt, a
by� to ten (u Hilberta, G�dla, Turinga, Churcha i in.), z kt�rego wy�oni�a
si� informatyka, w szczeg�lno�ci dzisiejsza teoria z�o�ono�ci obliczeniowej.

Pora wyci�gn�� z tej opowie�ci zapowiadany mora� -- o roli teorii w doborze
wska�nik�w operacyjnych dla zjawisk spo�ecznych takich jak cywilizacja.
Gdyby logicy z kr�gu Kotarbi�skiego zostali zatrudnieni przez firm� ISD jako
eksperci od zagadnie� kultury intelektualnej, kt�rej nabycie stanowi szczyt
awansu cywilizacyjnego, do ich zada� nale�a�oby podanie wska�nik�w owego
awansu. Jak mo�na wyczyta� z dzie� Kotarbi�skiego i jego uczni�w, znamieniem
najwy�szej kultury intelektualnej jest umiej�tno�c i ch�� unikania nazw
abstrakcyjnych, jak ,,zbi�r'', ,,liczba'' itp. (jako sugeruj�cych byty nie
mieszcz�ce si� w materialistycznym obrazie �wiata). By�yby w projekcie
naszego grona ekspert�w jeszcze inne wska�niki, przekonuj�ce i szlachetne,
jak ten, �e cywilizacj� poznaje si� po tendencji do brania w opiek�
s�abszych, ale z pewno�ci� nie pojawi�oby si� nic zbli�onego do kategorii
,,Komputery'' czy ,,Telekomunikacja''; pewna zbie�no�� mog�aby zaistnie�
tylko w kategorii czwartej. Tymczasem, osoba b�d�ca w tamtym �rodowisku
dysydentem optuj�cym na rzecz komputer�w, dzi�ki swej dalece odmiennej
koncepcji cywilizacji, proponowa�aby wska�niki zbli�one w zasadzie do tych z
rankingu ISD (oczywi�cie, bez mo�liwo�ci nazwania po imieniu urz�dze�, kt�re
wtedy dalekie by�y od zaistnienia). Na ile pami�tam sw�j �wczesny stan
ducha, to by�em �wiadom, �e z tej maszyny imieniem GIER nie wiele uda si�
wycisn�� na potrzeby logiki. Ale zarazem mia�em poczucie, �e wchodz�c w
�wiat komputerowy jest si� u pocz�tku w�a�ciwej drogi i fundamentalnego
nurtu cywilizacji. Tak to, w zale�no�ci od tego, jaki si� �ywi pogl�d
teoretyczny na cywilizacj�, zastosuje si� takie lub inne wska�niki
operacyjne do praktycznego rozpoznawania poziomu cywilizacyjnego.

\d
{\bf 2c. \sb Jak dob�r wska�nik�w cywilizacji zale�y od oszacowania roli
komputer�w: do�wiadczenia z pewnym �rodowiskiem politycznym i innymi $\u$} \
Snuj�c dalej pouczaj�ce wspomnienia, przechodz� do nast�pnej dekady, w
kt�rej zaczyna�a si� nowa epoka informatyki. Kr�tko m�wi�c -- PC czyli
komputery osobiste, nieco pieszczotliwie zwane pecetami.

W po�owie lat 80 mia�em rozpocz��, jako kierownik og�lnopolskiego
projektu badawczego, prace pod nie�le brzmi�cym tytu�em ,,Systemy logiczne i
algorytmy do testowania przez komputer poprawno�ci dowod�w''. Projekt zosta�
poparty przez odpowiednie instancje naukowe, ale cho� zaczyna� si� nowy
gospodarczy plan pi�cioletni (nauka by�a. oczywi�cie, uj�ta w tych planach),
od kt�rego zale�a�o te� finansowanie mojego projektu, up�yn�� ju� rok
czekania i zaczyna� si� nast�pny. nie dostawa�em �adnej decyzji, ani na tak
ani na nie, z �wczesnego Ministerstwa Nauki. 

Brak decyzji to rzecz gorsza ni� odpowied� negatywna, bo nie daje nawet
mo�liwo�ci reklamacji. Dosz�y mnie s�uchy. �e sprawa uwi�z�a w Komitecie
Centralnym PZPR, ale �e w te progi �adnego nie mia�em wst�pu, postanowi�em
spr�bowa� przynajmniej w progach rz�dowych (jak wiadomo, w PRL, w�adza rz�du
by�a pozorna w por�wnaniu z w�adz� PZPR, ale udawa�o si�, �e nie wiadomo, �e
to wiadomo). Napisa�em wi�c pot�ny list do wicepremiera Sza�ajdy, maj�cego
w swej gestii sprawy nauki, gro��c -- z przekonaniem -- fatalnymi skutkami
cywilizacyjnymi, je�li rz�d b�dzie lekcewa�y� projekty informatyczne. Ale �e
i to okaza�o si� grochem o �cian�, postanowi�em in persona sforsowa�
(poprzez kolejne uzbrojone posterunki Ochrony Rz�du) progi ministerialnych
gabinet�w. Do samego wicepremiera nie dotar�em, ale mia�em szcz�cie znale��
si� przed obliczem jego doradcy do spraw naukowych. Cz�owiek okaza� si�
kontaktowy, pozwoli�em wi�c sobie wyrazi� zaciekawienie, dlaczego w biurach
samej centrali rz�du nie wida� ani jednego komputera. Na co on odpowiedzia�,
�e u niego obowi�zuje surowa dyscyplina pracy. Poniewa� nie dostrzeg�em
zwi�zku, wyja�ni� mi jak dziecku, �e komputery s�u�� do gier, a tym nie
nale�y si� bawi� w godzinach pracy Rz�du. Na co ja odpowiedzia�em, �e nie
tylko a nawet nie przede wszystkim, �e pierwsze z nich zbudowano w celu
wygrania drugiej wojny �wiatowej -- brytyjski Colossuss i ameryka�ski w Los
Alamos. Pod wra�eniem mojej erudycji Doradca zakrzykn�� ,,ale �eby to
wiedzie�, trzeba by� fachowcem, mam szcz�cie �e pana spotka�em!''. I
poprosi� mnie odrazu, �ebym napisa� w sprawie potrzeby komputer�w ekspertyz�
dla Genera�a (Jaruzelskiego). Pr�no�� domniemanego fachowca, jak i nadzieja
wkupienia sie w �ask� Rz�du, kt�ra powinna by by�a przynie�� upragnion�
decyzj� co do projektu, sprawi�y, �e obieca�em ekspertyz� i j� wykona�em.
Czy Genera� z niej skorzysta�, nie wiem, ale mo�e i tak, bo w kt�rym�
przem�wieniu powiedzia� proroczo, �e nadchodzi czas, gdy m�odzi ludzi b�d� w
swych mieszkaniach instalowa� komputery (starszych tym proroctwem ju� nie
obj��). Ale w sprawie projektu nadal by�o absolutnie g�ucho. Dopiero w
nast�pnym roku (wierz�c, �e na wz�r radziecki da si� wykona� pi�ciolatk� w
trzy lata) podj�to decyzj� pozytywn�, ale nie mia�o to zwi�zku z moim
spotkaniem z Doradc�. Mia�o zwi�zek raczej z tym, �e PZPR, chyl�c si� coraz
gwa�towniej do upadku, zacz�a apelowa� o wsp�prac� do wszystkich zdrowych
si� narodu, nie tylko partyjnych. Uznano mnie wida� za zdrow� si��, a kiedy
spotkali si� w Ministerstwie po odbi�r decyzji kierownicy op�nionych
projekt�w, okaza�o si�, �e wszyscy s� bezpartyjni i zapewne to by�o powodem
braku zatwierdzenia, dop�ki nie przysz�a generalnie ,,pogoda dla
bezpartyjnych''.

Po tej opowie�ci nie trzeba si� dalej rozwodzi� nad rol� teorii dla
ustalania wska�nik�w post�pu cywilizacyjnego. Wiemy ju�, co w tej materii,
na podstawie �ywionych przez si� teorii, s�dzili Wicepremier, Doradca i
Genera�, nie kwapi�c si� do uznania zwi�zku mi�dzy pomy�lno�ci�
cywilizacyjn� kraju i potencja�em informatycznym. 

Wr�c� jeszcze na kr�tko do �rodowiska akademickiego, �eby opis postaw
teoretycznych motywuj�cych dob�r wska�nik�w cywilizacji uzupe�ni� o pewne
niuanse. Happy end z zatwierdzeniem projektu, za czym sz�y poka�ne kwoty na
zakup komputer�w, zaowocowa� now� mo�liwo�ci� obserwowania w �rodowisku
akademickim pogl�d�w teoretycznych na zwi�zek mi�dzy komputerami i rozwojem
nauki. Zaprosi�em do wsp�pracy w projekcie kilkana�cie �rodowisk
uniwersyteckich, oferuj�c ka�demu po kilka komputer�w PC XT jako narz�dzi
realizacji projektu. Zosta�o to wdzi�cznie przyj�te przez tych, po kt�rych
sobie obiecywa�em, �e b�d� sprawnymi partnerami, ale ujawni�y si� tak�e
postawy odmienne. Gdy o projekcie sta�o si� do�� g�o�no, mo�na by�o s�ysze�
pouczenia od akademickich autorytet�w, �e nie t�dy droga do rozwoju nauki,
�e komputer to tylko lepsza maszyna do pisania, a nie narz�dzie badawcze;
inni dopuszczali, �e mo�e gdzie� si� przyda, lecz najwy�ej do czego� takiego,
jak rezerwacja bilet�w lotniczych.

Ale i zastosowania biurowe nie wsz�dzie budzi�y aplauz. Jeden komputer
zamy�li�em wypo�yczy� do dzia�u bada� Uczelni, �eby usprawni� zarz�dzanie
naszym projektem, a tak�e innymi. Ale musia�em w tym celu wystosowa� suplik�
do Rektora, a kiedy po namy�le odpisa�, nie by�o to podzi�kowanie, a �askawa
zgoda. Zdarzy� si� jeszcze jeden interesuj�cy test. W naszej Katedrze Logiki
brak�o miejsca na umieszczenie pozyskanego z funduszy Projektu parku
komputerowego, zwraca�em si� wi�c do zasobniejszych w metra� jednostek z
propozycj�, �e wzamian za udzielenie miejsca na pracowni� b�dziemy si�
dzieli� moc� obliczeniow� na potrzeby nasze i gospodarzy. Nie by�o jednak
�atwo o takiego partnera; moich rozm�wc�w nie podnieca�a ani troch�
perspektywa dorwania si� po raz pierwszy w �yciu do komputer�w PC XT,
reprezentuj�cych wysok� na �w czas technologi� (pami�� operacyjna si�ga�a
ju� 256 kB). Albowiem ich teoria uprawiania nauki nie zak�ada�a �adnego
udzia�u komputer�w w tworzeniu nauki.

I jeszcze jedno uzupe�nienie dotycz�ce �rodowiska akademickiego, tym razem w
kolejnej epoce, gdy u progu lat 90 dzi�ki radykalnym zmianom politycznym
mo�na by�o nadrobi� zaleg�o�ci w rozleg�ych sieciach komputerowych (Internet
nie sta� si� jeszcze wtedy standardem, st�d �w termin z tamtej epoki --
sieci rozleg�e. w odr�nieniu od lokalnych).

W Wydziale II (Historia, Filozofia i Nauki Spo�eczne) Towarzystwa Naukowego
Warszawskiego, chc�c jako przewodnicz�cy tego Wydzia�u zapisa� si� u
potomno�ci, wyszed�em z projektem, �eby utworzy� baz� danych cz�onk�w
Wydzia�u w formie opisu karier naukowych. Po dziesi�ciu latach podj�to w TNW
prace nad tak� baz� i nie budzi to zdziwienia ani oporu, ale przedtem teoria
�ycia naukowego by�a tak bardzo inna, �e projekt nie tylko, �e nie uzyska�
poparcia koleg�w z Wydzia�u, ale w�r�d cz�ci wzbudzi� niezwykle wojownicze
emocje. �agodniejsze argumenty odwo�ywa�y si� do niemo�liwo�ci zastosowania
w tym celu komputer�w; ale kiedy proponowa�em dla sprawdzenia spacer 300
metr�w z siedziby TNW do gmachu UW, gdzie mie�ci� si� przewidziany do tego
projektu serwer, okazywa�o si�, �e oponentom brak na to czasu. Inne protesty
sprowadza�y si� do silnej ekspresji oburzenia na projekt tak deprecjonuj�cy
godno�� tak zacnego (za�o�onego jeszcze przez Staszica) Towarzystwa
Naukowego.

Wszystkie opisane w tym ust�pie przypadki r�ni� si� od tego, z kt�rego
zdawa� spraw� ust�p poprzedni (2b). W tamtym przypadku wchodzi�a w gr�
wyra�nie u�wiadamiana koncepcja logiki b�d�ca cz�ci� og�lniejszej idei
�ycia intelektualnego jako g�rnego pi�tra cywilizacji. W nast�pnych
opisanych przypadkach nie by�o teorii tak wyra�nie artyku�owanej, ale nie
podwa�a to my�li obecnych wywod�w, �e dob�r wska�nik�w zale�y od teorii.
Bywaj� teorie s�abo artyku�owane na poziomie werbalnym, ale oddzia�uj�ce na
nasze my�lenie i zachowania nie mniej realnie, jak nie mniej realny jest
strumie� podziemny od tego, kt�ry wy�ania si� na powierzchni� (por�wnanie
szacowne, z ,,Wielkiej Improwizacji'' Adama Mickiewicza). Tak rzecz si�
mia�a z niewiar� �rodowisk intelektualnych i politycznych w rol�
komputeryzacji jako istotnego wsp�czynnika, a zarazem wska�nika, post�pu
cywilizacyjnego. Unosi�o si� niejako w powietrzu niejasne lecz silne
prze�wiadczenie, �e sfera kultury i sfera techniki s� tak od siebie odleg�e,
i� w �adnym si� miejscu nie przetn�. Takie prze�wiadczenie nie bra�o si� z
czystej ignorancji, lecz z tradycji i do�wiadcze�, zw�aszcza tych
wyniesionych z rodzin inteligencji humanistycznej, gdzie nie by�o okazji do
obserwowania, jak w rozwi�zaniach technicznych spe�nia si� wizja tw�rcza.
By�o to wi�c co� na kszta�t teorii z�o�onej z twierdze� negatywnych, kt�re w
przypadku, gdyby nale�a�o poda� wska�niki cywilizacji nie dopuszcza�yby
wska�nik�w obecnych w�r�d trzech pierwszych kategorii rankingu ISD. 

Pozostaje do rozwa�enia, jaka to teoria sk�ania ISD do wprowadzenia,
czwartej w kolejno�ci, kategorii wska�nik�w pod nazw� ,,Czynniki
spo�eczne''. Poprzednie kategorie trudne byly do przyj�cia jako wska�niki
cywilizacji dla humanist�w dawnego pokroju, ta za�, brana jako wska�nik
potencja�u informatycznego, mo�e budzi� opory w�r�d technokrat�w. Trzeba
wi�c b�dzie wskaza� przekonuj�co na to, jak rozw�j technologiczny i rozw�j
spo�eczny wzajemnie si� warunkuj�, stanowi�c wyrazisty przypadek tego, co
si� nazywa dodatnim sprz�eniem zwrotnym. Temat ten wymaga namys�u nad
pewnym sprawami poruszanymi w rozdziale drugim, tam wi�c b�dzie w�a�ciwy dla
niego kontekst. Obecny za� rozdzia� ko�czy si� gloss� metodologiczn�, kt�ra
na potrzeby dalszych rozwa�a� precyzuje poj�cie wska�nik�w operacyjnych
wprowadzone w ust�pie 1a.

%=================================================================

\s\d
\cl{\bbf 3. Zagadnienia metodologiczne w intepretacji} 
\vskip1mm
\cl{\bbf rankingu wed�ug potencja�u informatycznego}
\d
{\bf 3a. \sb Poj�cie a znaczenie, ostro�� i nieostro�� poj�� $\u$} \ Obecny
rozdzia� zacz�� si� od refleksji metodologicznych potrzebnych do tego, �eby
zda� spraw�
z rankingu pa�stw wed�ug wielko�ci potencja�u ich informatycznego. Fakt
tworzenia takich ranking�w stanowi doskona�y, wr�cz wymarzony, punkt wyj�cia
dla rozwa�a� tej ksi��ki. Ukazuje bowiem jak jej tematyka wyra�ona w tytule
wpisuje si� w najbardziej aktualne i podstawowe problemy naszej cywilizacji.
�eby wydoby� z tego faktu pe�ni� zrozumie�, trzeba go jeszcze gruntowniej
prze�wietli� za pomoc� odpowiednich poj�� metodologicznych. Poj��, kt�rych
wprowadzenie na pocz�tku by�oby przedwczesne, nie by�o jeszcze bowiem
materia�u merytorycznego do obr�bki z u�yciem tych narz�dzi.

Zacznijmy od zastanowienia, co kryje si� pod terminem ,,poj�cie'', tak
cz�sto u�ywanym w tekstach naukowych. Poj�cia, wykrawaj�c ze �wiata
okre�lone kszta�ty, daj� si� por�wna� do zdj�� fotograficznych. Je�li
zdj�cia fragment�w krajobrazu maj� si� sumowa� do jakiej� panomamy, to
trzeba obrazy fragmentaryczne tak starannie zaprojektowa�, �eby wiernie
oddawa�y ca�o�� (bez luk i bez nak�adania si� jednych fragment�w na drugie).
Podobnie jest z systemem poj��, daj�cym jakby panoram� pewnego regionu
rzeczywisto�ci; tu b�dziemy konstruowa� system poj�� dotycz�cych 
,,wska�nikowania''.

Metafora fotograficzna sprawdza si� tak�e w tym, �e i zdj�cia i poj�cia
bywaj� mniej lub bardziej ostre. Poj�cie nazywamy {\ki ostrym}, gdy o
dowolnym przedmiocie (z wchodz�cej w gr� dziedziny) da si� stwierdzi�, czy
jest on czy nie jest desygnatem tego poj�cia. A by� {\k desygnatem poj�cia},
to innymi, s�owy, nale�e� do jego {\k zakresu}. Jeszcze inaczej: desygnatem
okre�lonego poj�cia jest ka�dy i tylko taki przedmiot, o kt�rym poj�cie to
orzeka si� prawdziwie. Wynika st�d, �e gdy istniej� przypadki, w kt�rych
brak podstaw, �eby rozstrzygn�� czy jaki� przedmiot nale�y do zakresu danego
poj�cia, poj�cie to trzeba uzna� za nieostre. Nieostro�� nie jest wad�,
kt�ra odbiera�a poj�ciu wszelk� u�yteczno��; z regu�y, poj�cie nieostre maj�
pewn� ograniczon� uzyteczno�c i s� pozyteczne pod warunkiem, �e ich
u�ytkownicy maj� to ograniczenie na wzgl�dzie. 

W dyskursie naukowym potrzeba u�ywania terminu ,,poj�cie'' jest szczeg�lnie
cz�sta gdy� r�wnolegle z procesem badania dokonuje si� proces kszta�towania
j�zyka. To zrozumia�e, bo skoro nauka odkrywa nowe zjawiska, to brakuje dla
nich gotowych okre�le�. Trzeba wi�c wprowadza� nowe terminy za pomoc�
definicji, a wtedy powiadamy, �e wprowadza si� nowe poj�cie. Ponadto, trzeba
nieraz u�ci�la� na potrzeby j�zyka naukowego nie do�� do tego celu
precyzyjne wyra�enia brane z j�zyka naturalnego. S�u�� do tego {\ki
definicje projektuj�ce}, nazwane tak dlatego, �e projektuj� b�d� znaczenia
nowych wyra�e� b�d� zmiany znacze� zastanych.

Jak maj� si� do siebie znaczenie i poj�cie? Wyja�ni� to teoretycznie, w
spos�b og�lny, jest zadaniem do�� trudnym (najlepiej odes�a� do klasycznych
w tym wzgl�dzie tekst�w Kazimierza Ajdukiewicza, np.\ w jego "Logice
pragmatycznej"). Ale wyja�ni� na przyk�adach nie jest tak trudno, a do
naszych cel�w wystarczy. Oto przyk�ad. Zamiennie u�ywa si� zwrot�w: \ssn
{\k poj�cie liczby naturalnej}, \pn 
{\k znaczenie wyra�enia ,,liczba naturalna''}.
\ssn
Dwa terminy r�wnoznaczne, lub takie, �e jedno z nich jest przek�adem
drugiego na inny j�zyk, wyra�aj� to samo poj�cie. Przyk�adem: ,,liczba
naturalna'', ,,liczba ca�kowita dodatnia'', ,,natural number'', ,,positive
integer''. Jakie s� kryteria r�wnoznaczno�ci, to osobny problem, kt�rym nie
b�dziemy si� zajmowa�; do naszych cel�w wystarcz� wyrobione w praktyce
kompetencje j�zykowe czytelnik�w.

%------------------------------------------------------------
\d
{\bf 3b. \sb Standardowe poj�cie wska�nika, krytyka jego empirystycznego
rodowodu $\u$} \ Termin ,,wska�nik'' jest potocznie tak samo zrozumia�y jak
r�wnoznaczne z nim (czy prawie r�wnoznaczne) terminy ,,oznaka'', ,,znak'',
,,symptom''. Dlatego we wst�pnej fazie rozwa�a� mo�na by�o pos�ugiwa� si�
nim bez nawi�zywania do specjalistycznej literatury z metodologii nauk. Gdy
jednak chcemy poj�cie to wyostrzy�, to trzeba odnie�� si� do fundament�w ju�
istniej�cych.

W metodologii nauk spo�ecznych utar� si� pewien spos�b pos�ugiwania si�
s�owem ,,wska�nik'', kt�ry mo�na okre�li� jako standardowy, nale�y bowiem do
kanonu uprawiania i nauczania socjologii; nazwijmy go {\ki standardow�
teori� wska�nik�w.} Wzorcowo reprezentuj� j� w pi�miennictwie polskim prace
Stefana Nowaka, w szczeg�lno�ci tom "Studia z metodologii nauk spo�ecznych"
(PWN 1965), a w nim studium "Poj�cia i wska�niki". Czytamy tam, co
nast�puje.
\m{\lsg
>>Cecha $W$ jest wska�nikiem posiadania cechy $Z$ przez przedmiot $P$, je�li
na podstawie tego, i� przedmiot ten posiada cech� $W$, mo�emy orzec, i�
posiada on cech� $Z$ lub te�, i� cecha $W$ poci�ga za sob� okre�lon� lub te�
wy�sz� od przeci�tnej szans� posiadania cechy $Z$ przez nasz przedmiot.<<   
(s.~247). Fragment po ,,lub'' dotyczy przypadku probabilistycznego, kt�ry
nie wszyscy badacze wprowadzaj� do definicji wska�nika. Celowe wydaje si�
przyj�� definicj� szersz�, tj.\ w wersji Nowaka. \m}

Deefinicji tej towarzyszy komentarz (s.~248), �e wska�nik musi by� zawsze
zjawiskiem lub cech� obserwowaln� zmys�owo. Z tego wzgl�du Nowak
zaproponowa�, a propozycja ta przyj�a si� szeroko, nazywa� takie cechy {\k
wska�nikami empirycznymi}.

Tak poj�ty postulat empiryczno�ci wyznawany jest przez og� badaczy
spo�ecznych z powag�. Od czas�w swego praojca Augusta Comte'a (tw�rcy
pierwszego programu badawczego socjologii) g�osz� oni w�a�ciw� pozytywistom
doktryn� empiryzmu: �e nic nie ma prawa znale�� si� w umy�le, czego by
wpierw nie by�o w zmys�ach. Ale wierno�ci tej doktrynie da si� dotrzyma�
chyba tylko wtedy, gdy niezbyt dos�ownie traktuje si� termin
,,zmys�y''. Tak swobodnie wyra�a si� siostra szpitalna, gdy powiada i� {\k
wida�}, �e pacjent ma gor�czk�. Ale naprawd� wida� okiem tylko tyle, �e
s�upek rt�ci sw� g�rn� �ciank� pokrywa si� z kresk�, przy kt�rej wyrysowane
s� kolejno kszta�ty (powiedzmy) ,,3'' i ,,8''. Ju� interpretacja tych
kszta�t�w wymaga zastosowania artymetyki, a wi�c dysycypliny o jestestwach z
gruntu niezmys�owych. A przej�cie od interpretacji symboli cyfrowych do
przypisania pacjentowi cechy gor�czki wymaga wspinaczki przez kilka pi�ter
abstrakcji, gdzie po drodze jest definicja temperatury jako �redniej energii
kinetycznej cz�stek. Kto widzia� kiedy okiem �redni� temperatur� kinetyczn�
cz�stek elementarnych? A przecie� j� maj� ma my�li i lekarz i siostra,
m�wi�c, i� wida�, �e pacjent ma wysok� temperatur�. Tak wi�c, przy
najlepszych ch�ciach bycia dobrym empiryst�, to szlachetne zamierzenie jest
raczej niewykonalne. Nie jest wykonalne, je�li s�owa ,,wida�'' i podobnych 
nie ma si� u�ywa� w tak swobodny spos�b, jak matematyk m�wi�cy ,,jak �atwo
zobaczy�, ten wniosek wynika z tamtego lematu''.

Z tego wzgl�du rezygnuj� tu z motywowanej empiryzmem teminologii ,,wska�niki
empiryczne'' i stosuj� zamiast tego termin ,,wska�niki operacyjne''. Ten
drugi odwo�uje si� nie do zmys��w, lecz do praktycznej (,,operacyjnej'')
mo�liwo�ci rozpoznawania po jakiej� cesze u�ytej jako wska�nik, czy co� jest
takie lub owakie. Byle �w wska�nik sam by� niezawodnie i powszechnie
(przynajmniej w�r�d specjalist�w) rozpoznawalny. Nie troszczymy si�
natomiast, czy jest on rozpoznawalny okiem, dotykiem, w�chem, s�uchem, czy w
jaki� spos�b umys�owy.

Kolejny komentarz do standardowej koncepcji wska�nik�w dotyczy tego, czy
wska�nik musi by� warunkiem wystarczaj�cym cechy wskazywanej, czy te�
przyznamy to miano r�wnie� wtedy, gdy dana cecha jest sk�adnikiem warunku
wystarczaj�cego lub warunkiem koniecznym. Przyjmuje si� na potrzeby obecnych
rozwa�a� t� najbardziej liberaln� koncepcj� wska�nika, obejmuj�c�
alternatywnie wszystkie wymienione przypadki. 

%------------------------------------------------------------
\d
{\bf 3c. \sb Kategorie wska�nik�w, w szczeg�lno�ci kategoria wsp�czynnik�w
sprawczych $\u$} \ �eby z przyj�tego za punkt wyj�cia rankingu wydoby� jak
najwi�cej wa�nych wniosk�w, musimy wyj�� poza standardow� koncepcj�
wska�nik�w. Nie tyle przez jej kwestionowanie, co przez uzupe�nienie o nowe
klasyfikacje. Trzeba, mianowicie mie� na uwadze nast�puj�ce rozr�nienia
czyli podzia�y.
\ssn
---- {\n PODZIA� A} rozr�nia wska�nik zewn�trzny oraz wska�nik wewn�trzny, 
tj.\ b�d�cy sk�adnikiem wskazywanego zjawiska lub cechy; \pn
--- {\n PODZIA� B} rozr�nia wska�nik zaanga�owany w proces przyczynowy, 
tj.\ b�d�cy przyczyn� lub skutkiem wskazywanego zjawiska lub cechy, oraz 
wska�nik przyczynowo neutralny.   
\m{\ls
Alternatywa ,,zjawisko lub cecha'' (obecna tak�e w cytowanych wy�ej tekstach
Stefana Nowaka) podyktowana jest tym, �e czasem mamy do czynienia z rzeczami
bed�cym podmiotami cech (w filozofii nazywa si� je substancjami), a czasem
ze zdarzeniami czy te� procesami, kt�re trudno przyporz�dkowa� do jakiego�
podmiotu. Rumieniec na policzkach jakiej� osoby, traktowany jako wska�nik
jej zdrowia, jest niew�tpliwie cech� owego podmiotu i wkazuje na inn� jego
cech�. Ale gdy pewien rodzaj wiatru mia�by by� wska�nikiem zmiany stanu
pogody, stan pogody nazwiemy raczej zjawiskiem ni� cech�; bo je�li cech� to
czyj�? Uczyniwszy zado�� temu rozr�nieniu, b�d� odt�d, dla uproszczenia,
m�wi� wy��cznie o cechach (zjawiska zostawiaj�c w domy�le). \m}

{\ki Wska�nik zewn�trzny}, z Podzia�u A, jest cech� r�n� od cechy przeze�
wskazywanej; np.\ dystynkcje na mundurze generalskim s� inn� cech� ni� ranga
i w�adza, na kt�r� wskazuj�; posiadanie przez kogo� mercedesa, traktowane
jako wska�nik jego wysokich dochod�w, jest czym� innym, zewn�trznym wzgl�dem
dochod�w.

{\ki Wska�nik wewn�trzny} jest cech� b�d�c� sk�adnikiem cechy wskazywanej, w
tym sensie znajduj�c� si� wewn�trz. Oczywi�cie, nie ka�dy sk�adnik jakiej�
ca�o�ci jest jej wska�nikiem. Jest nim wtedy, gdy ca�o�� jest sama w sobie
trudniej od danego sk�adnika rozpoznawalna, a staje si� lepiej
rozpoznawalna, gdy wykorzysta si� �w sk�adnik w roli wska�nika. Np.\ wysoka
gor�czka jest wska�nikiem choroby, b�d�c zarazem jedn� z cech sk�adowych
kompleksu cech stanowi�cego dan� chorob�. Gor�czk� traktujemy jako wska�nik,
gdy� jest cech� daj�c� si� �atwo stwierdzi� za pomoc� pomiaru, podczas gdy
inne sk�adniki tego kompleksu s� bardziej ukryte, trudniej dost�pne
rozpoznaniu, i z tego wzgl�du stanowi� to, co jest wskazywane, czyli to, o
czego zachodzeniu powiadamia wska�nik. 

Wska�niki zastosowane w rankingu dotycz�cym potencja�u informatycznego s� z
kategorii wska�nik�w wewn�trznych; np.\ rozbudowana struktura
telekomunikacyjna, przyj�ta za jeden ze wska�nik�w potencja�u
informatycznego, nie jest wzgl�dem tego potencja�u czym� zewnetrznym, lecz
jest jego cz�ci� sk�adow�.  Poniewa� jest to kategoria nie do��
opracowana w standardowej koncepcji wska�nik�w, nale�a�o koncepcj� t�
uzupe�ni�; dopiero wtedy nasz ranking da si� analizowa� z pomoc� teorii
wska�nik�w operacyjnych.

Wprowadzenie kategorii wska�nik�w zaanga�owanych w zwi�zek przyczynowy
(podzia� B) jest krokiem o szczeg�lnej donios�o�ci w konstrukcji systemu
poj�ciowego maj�cego uchwyci� stosunek mi�dzy potencja�em informatycznym i
poziomem cywilizacji. Jest on tak wa�ny dlatego, �e w przypadku gdy wska�nik
pewnego zjawiska wywiera na nie wp�yw przyczynowy, pozwala to przechodzi� od
rozpoznania sytuacji do dyrektyw dzia�ania. Czynnik wywieraj�cy wp�yw
przyczynowy nazywamy czynnikiem sprawczym, a gdy wp�yw ten wywiera wesp� z
innymi czynnikami, nazywamy go {\ki wsp�czynnikiem sprawczym}.
Wsp�czynniki sprawcze mog� by� wzgl�dem tego, na co oddzia�uj� zewn�trzne
lub zewn�trzne (czyli by� sk�adnikami -- por.\ podzia� A). W obecnych
rozwa�aniach cz�ciej b�dziemy mie� do czynienia ze wska�nikami, kt�re
stanowi� wsp�czynniki sprawcze b�d�ce zarazem sk�adnikami zjawiska
wskazywanego, czyli wsp�czynniki sprawcze wewn�trzne; tote� dla zwi�z�o�ci
przymiotnik ,,wewn�trzne'' b�dzie opuszczany, a je�li w rozwa�aniach pojawi�
si� wsp�czynniki sprawcze zewn�trzne, b�dzie obowi�zywa� dodanie tego
przymiotnika.
\m{\ls
Oto przyk�ad wska�nika b�d�cego wsp�czynnikiem sprawczym zjawiska
wskazywanego. Uznaje si�, �e alkoholizm dominuj�cy w jakim� �rodowisku jest
wska�nikiem jego marginalizacji spo�ecznej (zwanej te� wykluczeniem).
Obserwuj�c t� stosunkowo �atwo uchwytn� cech�, da si� dzi�ki wiedzy
(biologicznej, psychologicznej etc.) wywnioskowa� o innych zjawiskach jako
cz�stszych w danym �rodowisku (ni� w tych, kt�re si� nie znajduj� w sferze
marginalizacji), jak bezrobocie, bezdomno��, �ebractwo, du�e nat�enie
konflikt�w i przemocy itd. Jest to wska�nik wewn�trzny czyli stanowi�cy
cz�� zjawiska marginalizacji, a nie co� pozostaj�cego poza nim. Je�li
odpowiednia wiedza czy teoria dostarcza przes�anek, �eby zaliczy� ten
wska�nik do wsp�czynnik�w sprawczych marginalizacji, zyskujemy tym samym
dyrektyw� dzia�ania tej tre�ci: wp�ywaj�c na zmniejszenie stopnia
alkoholizmu przyczynimy si� do poprawy szans na zmniejszenie marginalizacji.
\m}
A zatem, o ile oka�e si�, �e pewne wska�niki potencja�u informatycznego s�
jego wska�nikami, stanowi�c stosunkowo �atwo rozpoznawalne wsp�czynniki
sprawcze, to dostaniemy do r�ki zbi�r dyrektyw, jak wp�ywa� na zwi�kszanie
potencja�u informatycznego. 

Wa�no�� sprawy wymaga, �eby przetestowa� poj�cie wsp�czynnika sprawczego (w
roli wska�nika) na jakich� dobrze uchwytnych przypadkach. Niech poj�ciem
teoretycznym, dla kt�rego dobieramy wska�niki z tej kategorii b�dzie to, co
wyra�a si� terminem ,,si�a armii (okre�lonego pa�stwa)''. Zacznijmy, dla
por�wnania, od wska�nika nie b�d�cego wsp�czynnikiem sprawczym. Naturalnym
przyk�adem mo�e by� stosunek liczby wygranych do przegranych bitew; mamy tu
wska�nik zewn�trzny, kt�ry wobec tego, na co wskazuje znajduje si� w zwi�zku
przyczynowym, ale nie po stronie przyczyny (jak czynnik sprawczy) lecz po
stronie skutku; przewaga liczby bitew wygranych nad przegranymi to widoczny
skutek si�y armii nadaj�cy si� na uchwytny tej si�y wska�nik operacyjny (w
zbiorze bitew dostatecznie licznym, by eliminowa� ewentualno�� przypadku).
W�r�d licznych wska�nik�w z kategorii wsp�czynnik�w sprawczych por�wnajmy z
jednej strony materialne, jak liczba i jako�� uzbrojenia, wielko��
zaopatrzenia (emunicja, ropa, �ywno�� etc.), z drugiej niematerialne, jak
kompetencje sztabu generalnego, wy�wiczenie i morale �o�nierzy, doktryna
wojenna, system dowodzenia.

Dlaczego w�r�d tych drugich s� cechy nadaj�ce si� na wska�niki? Gdyby
przej�� si� standardow� teori� wska�nik�w, nale�a�oby cechy niematerialne
uzna� za najmniej do tego stosowne, jako �e nie podlegaj� one obserwacjom
zmys�owym (por.\ wy�ej 3b). W obecnych jednak rozwa�aniach, przypomnijmy,
nie bierzemy sobie do serca zalece� empiryzmu, trzymaj�c si� praktycznego
pogl�du, �e je�li jaka� cecha da si� rozpozna� niezawodnie i �atwo oraz z
wynikiem takim samym u wszystkich obserwator�w (a w ka�dym razie, w kr�gu
specjalist�w), to zas�uguje na zatrudnienie jej w roli wska�nika
operacyjnego, niezale�nie od tego, czy obserwuje si� j� jakim� zmys�em czy
raczej umys�em.

We�my przyk�adowo tak� cech� jak {\ki system dowodzenia}. Mamy tu wysoce
abstrakcyjne poj�cie z zakresu informatyki czy te� (jak powiedzia�oby si�
dawniej) {\ki cybernetyki}, definiowanej jako nauka o komunikacji i
sterowaniu w maszynach, organizmach i uk�adach spo�ecznych. System
dowodzenia jest pewn� metod� rozwi�zywania problem�w militarnych, a
rozwi�zywanie problem�w, na ile uda si� go uj�� w �cis�e regu�y, jest
rodzajem obliczania; mamy wi�c do czynienia z dzia�em informatyki okre�lanym
jako problematyka obliczalno�ci. Obliczanie dokonuje si� za pomoc�
algorytm�w. Algorytm za� to idealny wr�cz rodzaj wsp�czynnika sprawczego,
wsp�powoduje bowiem rozwi�zanie problemu obliczeniowego. Co jak co, ale
ka�dy algorytm doskonale spe�nia na�o�one na wska�nik operacyjny warunki
�atwej rozpoznawalno�ci, niezawodno�ci i powszechnej akceptowalno�ci.
Wprawdzie system dowodzenia nie bywa algorytmem w �cis�ym tego s�owa
znaczeniu, ale precyzja sk�adaj�cych si� na� regu� przybli�a go do tego
wzorca na tyle, �eby podziela� z algorytmem zdolno�� nadawania si� do roli
wska�nika operacyjnego. Im efektywniejszy za� obliczeniowo jest system regu�
dowodzenia, tym bardziej zwi�ksza on szanse wygrywania bitew, a wi�c si��
armii. Mamy tu zatem wska�nik si�y armii nale��cy do kategorii
wsp�czynnik�w sprawczych. Rozpatrzmy rzecz na konkretnym przyk�adzie
historycznym dotycz�cym walk Armii Sowieckiej (AS) z Armi� Niemieck� (AN) w
czasie drugiej wojny �wiatowej, zaczerpni�tym od Wiktora Suworowa.
\m{\ls
W AS przyj�ty by� system dowodzenia poziomy -- w tym sensie, �e
wsp�dzia�anie r�nych rodzaj�w broni na okre�lonym odcinku frontu
dokonywa�o si� na mocy decyzji dow�dcy tego frontu, maj�cego do dyspozycji w
sk�adzie swychg armii piechot�, artyleri�, korpusy pancerne i lotnictwo; nie
musia� on niczego uzgadnia� np.\ z naczelnym sztabem lotnictwa. W AN system
dowodzenia by� pionowy. To znaczy, floty powietrzne wspiera�y dzia�ania grup
armii, ale nie wchodzi�y w ich sk�ad. Grupu armii podlega�y Hitlerowi, a
floty powietrzne G�ringowi. Dow�dca grupy armii nie mia� �adnej w�adzy nad
flot� powietrzn� dzia�ajac� w danym rejonie; nie m�g� wyda� rozkazu, m�g�
si� um�wi�. Genera� J�zef Harpe odpiera� ataki radzieckiego marsza�ka Iwana
Koniewa w rejonie Lwowa. Powstrzymanie natarcia wymaga�o rzucenia do walki
4.\ Floty Powietrznej, o co Harpe poprosi� dow�dc� Floty, ale ten nie
wyrazi� zgody. Wedle obowi�zuj�cych a AN regu� dowodzenia mo�na go zmusi� do
wsp�dzia�ania tylko przez spowodowanie, zeby otrzymal on odpowiedni rozkaz
od G�ringa. Ale Harpe nie mo�e zwr�ci� si� wprost go G�ringa, bo nie
marszalek lotnictwa jest jego prze�o�onym jako dow�dcy armii l�dowej lecz
Hitler, a ten dopiero b�dzie w�adny zleci�, co trzeba, G�ringowi. 

Oto opis dalszych zdarze� s�owami rosyjskiego historyka wojskowo�ci Wiktora
Suworowa. >>Zanim Harpe dodzwoni� si� do kwatery Hitlera w Wilczym Sza�cu
ko�o K�trzyna (a Hitler zabroni�, by go niepokoi�), zanim Hitler po��czy�
si� z G�ringiem (a ten by� niedysponowany), zanim rozkaz G�ringa dotar� do
dow�dcy 4.\ Floty powietrznej... Lw�w zosta� zdobyty.<< Tego rodzaju regu�y
os�abiaj�ce wydatnie system dowodzenia nie ko�czy�y si� na sprawie
lotnictwa. Suworow tak rzecz podsumowuje. >>[W AN] dow�dcy wojsk l�dowych,
Luftwaffe i Kriegsmarine oraz dow�dcy Waffen SS musieli si� mi�dzy sob�
dogadywa�. Jak na bazarze. [...] Taka armia zwyci�y� nie mog�a.<< 
Wiktor Suworow, {\nit Samob�jstwo}, Wydawnictwo Adamski i Bieli�ski,
Warszawa 2002, ss.\ 162-4. \m}
\pn
Zwr��my uwag� na sformu�owanie Suworowa ,,zwyci�y� {\k nie mog�a}''. 
Autor, �eby oszacowa� s�abo�� AN, nie musi mie� dla uzyskania jej
wska�nika wiedzy faktograficznej o rzeczywistym przebiegu wojny. Wystarcza
mu wnioskowanie z tre�ci tego quasi-algorytmu, kt�ry okre�la� procedur�
podejmowania decyzji na froncie walki. Jest wi�c �w quasi-algorym
wska�nikiem s�abo�ci (czyli si�y ze znakiem minus) armii, stanowi�c 
tej s�abo�ci wsp�czynnik sprawczy. Przyk�ad, kt�ry zawdzi�czamy Suworowowi
jest znakomity tak�e i w tym wzgl�dzie, �e ukazuje rol� teorii w ustalaniu
wska�nika, zw�aszcza gdy �w wska�nik nale�y do kategorii wsp�czynnik�w
sprawczych. Trzeba mie� o tym zwi�zku przyczynowym pewn� wiedz� z teorii
zespo�owego podejmowania decyzji, a �e jest to wiedza niebanalna swidczy
cho�by ta okoliczno��, �e zabrak�o jej m�zgom tworz�cym procedury dow�dcze w
armii niemieckiej.%
 \note{\n Je�liby kto� si� dziwi�, jak mog�o do tego doj�� w armii
o tak znamienitych tradycjach my�li wojskowej, to odpowiedzi trzeba by
szuka� w mechanizmach dyktatury, kt�rych nie przewidywa� Carl von
Clausewitz. A na nast�pne pytanie, dlaczego do podobnych skutk�w nie
prowadzi�a dyktatura stalinowska, odpowiedzi trzeba chyba szuka� w
pragmatyzmie Stalina. Nie wierzy� on w �adn� ideologi�, a propagand�
ideologiczn� szafowa� wsz�dzie tam, ale tylko tam, gdzie to s�u�y�o jego
w�adzy; szkodliwa dla efektywno�ci obliczeniowej centralizacja dowodzenia (w
przypadku Hitlera zwi�zana z mitem nieomy�no�ci Wodza) nie by�a uznana za
rzecz dla w�adzy Stalina nieodzown�.}

%-----------------------------------------------------------
\d
{\bf 3d. \sb Wska�niki sprawcze potencja�u informatycznego; potencja�
informatyczny jako wska�nik sprawczy poziomu cywilizacji $\u$} \ Rozwa�ania
tego rozdzia�u doprowadzi�y, je�li wolno si� wyrazi� z niejak� przesad�, do
odkrycia pewnego bytu. Ochrzcili�my go do�� d�ugim mianem: 
\ssn
-- {\ki wska�nik operacyjny z kategorii wsp�czynnik�w sprawczych}. 
\pn
Odt�d b�dziemy je zast�powa� skr�tem:
\pn
--- {\ki wska�nik wsp�sprawczy.}
\ssn
Wprawdzie wska�nik jako wska�nik, wbrew dopisanej tu przydawce, nie ma mocy
sprawczej, a jedynie diagnostyczn�, co obci��a ten zwrot pewn� skaz�
znaczeniow�, ale potraktujmy j� jako koszt uproszczenia wypowiedzi.

Analizowany wy�ej, na przyk�adzie si�y armii, system regu� komunikacji i
decyzji w roli wsp�sprawczego wska�nika si�y jakiej� struktury spo�ecznej,
znajduje blisk� analogi� w rankingu pa�stw wed�ug potencja�u
informatycznego. Mianowicie czwarta w kolejno�ci wyliczenia (w ust�pie 2a)
kategoria wka�nik�w tego potencja�u obejmuje jako�ci niematerialne podobnej
natury, jak te, kt�re wchodz� w gr� przy ustalaniu niematerialnych
wska�nik�w sprawczych si�y armii. Wymieniona w tej kategorii powszechno��
wykszta�cenia odpowiada intelektualnym kompetencjom oficer�w i wyszkoleniu
�o�nierzy, wolno�� od korupcji w sferze gospodarczej i politycznej odpowiada
wysokiemu morale armii, a liberalizacja rynku -- racjonalnemu roz�o�eniu
uprawnie� decyzyjnych. Zachodzenie takich analogii, a znajdzie si� ich
wi�cej, pozwala domniemywa�, �e w naszej niestandardowej koncepcji
wska�nik�w operacyjnych zosta�y uchwycone og�lniejsze regularno�ci. Mamy
wi�c w niej u�yteczne narz�dzie opisu i wyja�niania �wiata spo�ecznego.

Zastosujemy to narz�dzie, wracaj�c do g��wnego w�tku, do kwestii zwi�zk�w
mi�dzy potencja�em informatycznym i poziomem cywilizacji. M�wi o nich
nast�puj�ce twierdzenie.

\m\ramka
Potencja� informatyczny pa�stwa jest wska�nikiem wsp�sprawczym poziomu
cywilizacyjnego tego� pa�stwa. Dok�adniej: im wy�szy jest potencja�
informatyczny, tym -- {\k caeteris paribus} -- wy�szy jest dzi�ki niemu
poziom cywilizacyjny.

\ssn
�eby nie by�o to twierdzenie tautologiczne, lecz nios�ce now� informacj� i
dyrektyw� dzia�ania, poziom cywilizacyjny powinien by� zdefniowany
niezale�nie od poj�cia potencja�u informatycznego. Potrafimy to robi�,
przynajmniej intuicyjnie. Wszak nim powsta�o poj�cie potencja�u
informatycznego, ludzie por�wnywali cywilizacje i jednym przyznawali
wy�szo�� nad innymi. Cywilizacj� w �redniowiecznym Bizancjum uznawano za
wy�sz� ni� ta w pa�stwach Europy zachodniej Trudno te� zaprzeczy�, �e miasta
w�oskie cechowa�a wy�szo�� cywilizacyjna w stosunku do Krakowa czy Wilna;
wszak to architekci w�oscy budowali Wawel, a nie polscy pa�ace Rzymu czy
Florencji. Intuicyjne kryteria szacowania poziomu cywilizacji dadz� si� z
pewno�ci� sprecyzowa�, nie bez udzia�u odpowiednich wska�nik�w operacyjnych,
Nie musimy jednak podejmowa� tego trudu; dla cel�w obecnego rozwa�ania mo�na
poprzesta� na intuicyjnych oszacowaniach poziomu cywilizacji.

Klauzula ,,caeteris paribus'' stosowana jest w formu�owaniu pewnych
twierdze� na spos�b jakby polisy asekuracyjnej. Tutaj zabezpiecza przed
niepewno�ci� bior�c� si� z niemo�no�ci por�wnywania czynnik�w sprawczych pod
wzgl�dem si�y ich oddzia�ywa�. We�my pod uwag� dwa niezale�ne od siebie
wzajem czynniki przyczyniaj�ce si� wesp� do poziomu cywilizacji. Niech
b�dzie to rozwa�any w tym rozdziale potencja� informatyczny oraz
rozpatrywany dalej (rozdzia� 9) potencja� aksjologiczny (system
warto�ci motywuj�cy ludzkie dzia�ania, w tym interakcje spo�eczne).
Przyjmijmy, �e w pa�stwach A i N mamy wysoki poziom cywilizacyjny, z t�
r�nic�, �e w N jest wy�szy ni� w A potencja� informatyczny, za� w A wy�szy
ni� w B potencja� aksjologiczny.%
 \note{\n Nie jest to przyk�ad pozbawiony t�a realistycznego. W polskich
dyskusjach o naszej akcesji do Unii Europejskiej pada�y g�osy, �e nie
jeste�my cywilizacyjnie gorsi od Unii, bo cho� nie dor�wnujemy jej
technologicznie i ekonomicznie, g�rujemy nad ni� tre�ci� i si�� naszych
warto�ci chrze�cija�skich.} Powstaje wtedy problem, kt�ry trudno uzna� za
rozstrzygalny, czy A czy C cechuje si� wy�szym poziomem cywilizacji.
Przypu��my nawet, �e da si� ka�dy z tych czynnik�w jako� ocenia� w punktach,
i okazuje si�, �e A i B maj� na obu skalach po 50 punkt�w. To jednak nie
wystarcza do wniosku o r�wno�ci poziom�w, bo pozostaje otwarte pytanie,
kt�ry z czynnik�w jest wa�niejszy. Gdy bra� pod uwag� wi�cej ni� dwa
czynniki, pyta� takich rodzi si� odpowiednio wi�cej; klauzula ,,caeteris
paribus'' uprzedza, �e nie podejmujemy si� na nie odpowiedzi. Tote�
ogranicza ona mo�liwo�c rozstrzygni�cia o wy�szo�ci cywilizacyjnej jednego
kraju nad drugim do tych przypadk�w, gdy wszystkie wska�niki wsp�sprawcze z
wyj�tkiem jednego s� w obu miejscach r�wne; wtedy, je�li pod tym jednym
wzgl�dem nie ma r�wno�ci rozstrzyga wska�nik o wy�szej warto�ci liczbowej.
Jest to sytuacja w praktyce trudna do napotkania, ale komentowane tu
twierdzenie pe�ni rol� cz�stkowej definicji, nie za� praktycznego kryterium
rozstrzygania. Z tej roli wywi�zuje si� ono stwierdzaj�c pewien zwi�zek
konieczny mi�dzy potencjalem informatycznym i poziomem cywilizacyjnym.
To wystarcza r�wnie� do uzsadnienia dyrektywy dzia�ania politycznego, ze
chc�c podnosi� poziom cywilizacyjny pa�stwa, nale�y powi�ksza� jego
potencja� informatyczny.

Je�li chcemy wiedzie�, jak bardzo potencja� informatyczny liczy si� jako
wsp�czynnik sprawczy cywilizacji, to trzeba si�gn�� po dodatkowe dane.
Przekonuj�cych danych co do donios�o�ci tego czynnika dostarczaj� wysokie,
wr�cz stuprocentowe, korelacje pomi�dzy nim oraz innymi bezspornymi
wska�nikami poziomu cywilizacyjnego. Do takich nale�� PKB (produkt krajowy
brutto) oraz niski wska�nik ryzyka dla inwestycji zagranicznych. Drugi z
nich funkcjonuje w ten spos�b, �e dzieli si� wszystkie pa�stwa �wiata na
siedem kategorii rosn�cego ryzyka (A1, A2. A3, A4, B, C, D) i kt�r�� z nich
przypisuje ka�demu z pa�stw. Gdy we�miemy pod uwag� pierwsz� dziesi�tk�,
ka�dy z trzech wska�nik�w (potencjal informatyczny, PKB, minimalizacja
ryzyka) umieszcza w tym przedziale te same pa�stwa (cho� nie koniecznie z
dok�adno�ci� co do numeru pozycji); m.in.\ USA, Kanad�, Wielk� Brytani�,
kraje skandynawskie (w skali ryzyka Polska znalaz�a si� w kategorii A3).

Po omowieniu relacji mi�dzy poziomem cywilizacyjnym i jego wsp�wska�nikiem
sprawczym, jakim jest potencja� informatyczny, chwila uwagi nale�y si�
wsp�wska�nikom sprawczym potencja�u informatycznego. Przypomnijmy jego
cztery wska�niki, a nast�pnie, ju� tylko przyk�adowo, dla pierwszego z tych
czterech, dwa wska�niki z kolejnego poziomu. Mamy wi�c nastepuj�c� list�.
\msn
Wska�nikiem potencja�u informatycznego jest \pn 
--- 1) poziom nasycenia komputerami \pn
--- 2) poziom telekomunikacji \pn
--- 3) zakres korzystania z Internetu\pn
--- 4) czynniki spo�eczne.
\m{\lsg
Wska�nikiem poziomu nasycenia komputerami jest \pn
--- 1.1) odsetek gospodarstw domowych dysponuj�cych komputerami osobistymi \pn 
--- 1.2) stosunek wydatk�w na sprz�t informatyczny w stosunku do PKB\ssn
........................................................................................................................................
\m}\pn
ETC.\ (zob.\ ust�p 2a)   
\msn
Po omawianym wy�ej wska�niku o najwi�kszej z�o�ono�ci i zasi�gu (potencja�
informatyczny jako wska�nik cywilizacji) mamy kolejno poziomy zjawisk o
coraz mniejszym zasi�gu: najpierw cztery wska�niki potencja�u
informatycznego, a potem wka�niki bardziej szczeg�owe dla ka�dego z tych
czterech. We wszystkich kategoriach -- z wyj�tkiem pewnych punkt�w w
czwartej ,,Czynniki spo�eczne'' -- nasze wska�niki maj� charakter wyra�nie
ilo�ciowy. To im daje sprawdzalno��, kt�ra przenosi si� na wy�sze (o
wi�kszym zasi�gu) pi�tra wska�nik�w. W kategorii czwartej wska�niki w formie
odsetka os�b kszta�c�cych si� tak�e s� ilo�ciowe w spos�b bezpo�redni.
Natomiast pozosta�e (wolno�ci obywatelskie i gospodarcze, maksymalne
ograniczenie korupcji) nie daj� si� mierzy� tak bezpo�rednio. Ale po�rednio
tak. Dla stworzenia bowiem rankingu konieczne jest ich rozbicie na czynniki
sk�adowe, znowu w roli wsp�wska�nik�w sprawczych (np.\ liczba akt�w
prawnych ograniczaj�cych wolno�� gospodarcz�, liczba monopoli pa�stwowych),
a nast�pnie przyporz�dkowanie im jakich� wag; jest tu wi�c tak�e pewien
rodzaj pomiaru, cho� mniej dok�adnego i bardziej nara�onego na subiektywno��
ocen. 

Owe czynniki trudniej mierzalne mog� uchodzi� za kontrowersyjne z jeszcze
innego powodu ni� to, �e pada na nie cie� subiektywizmu. Pow�d to wa�ny i
zas�uguj�cy na staranne rozwa�enie, Mianowicie, nie dla ka�dego jest
oczywiste, �e taka cecha spolece�stwa jak, na przyk�ad, wolno�� gospodarcza
nale�y do tego kompleksu cech, kt�rym jest potencja� informatyczny, na r�wni
z cechami wyst�pujacym w trzech pozosta�ych kategoriach. Te pozosta�e nale��
niew�tpliwie do domeny informatyki, ale co si� tyczy wolno�ci gospodarczych
i politycznych, czy etosu gospodarczego i obywatelskiego, zalicza si�
powszechnie do innych sfer ni� osiagni�cia technologii informatycznej. Jest
to rzeczywi�cie, trzeba przyzna�, my�lenie do�� powszechne, nie do ko�ca
przezwyci�one; szcz�liwie, nie ulegaj� mu autorzy naszego rankingu (tak
prywatna firma konsultingowa okazuje si� nad��a� za nowymi zrozumieniami,
bardziej ni� niekt�re �rodowiska akademickie).

Wy�om w tym sposobie my�lenia dokonywa� si� przez dziesi�ciolecia za spraw�
kilku wybitnych umys��w. Znajduj� si� w tym poczcie dwudziestwowieczni
klasycy my�li ekonomicznej i politycznej, jak Max Weber i Friedrich Hayek
oraz �ywo z Hayekiem polemizuj�cy, i przez to tak�e maj�cy sw�j wk�ad,
polski ekonomista Oskar Lange. Jest im wsp�lne prekursorskie (w stosunku do
nasta�ej potem epoki informatycznej) spojrzenie na struktury spo�eczne jak
na systemy obliczeniowe. To ka�e traktowa� je w kategoriach informatycznych,
a wi�c tych samych, w kt�rych rozwa�amy urz�dzenia elektroniczne,
elektroniczny handel, telekomunikacj�, us�ugi informatyczne etc.

Dzi�ki temu powi�zaniu my�li spo�ecznej z informatyczn�, a dok�adniej,
logiczno-informatyczn� (bo informatyka ma korze� w logice matematycznej),
m�g� si� narodzi� tytu� obecnej ksi��ki: {\k Potencjal informatyczny a
cywilizacja liberalna. Tractatus logico-sociologicus}. Dalszy jej ci�g, po
obecnym rozdziale wprowadzaj�cym, b�dzie rozwini�ciem tego tytu�u poprzez
niezb�dne konstrukcje my�lowe (cz�� A) oraz rozliczne dane faktograficzne
(cz�� B), te drugie dotycz�ce zw�aszcza zagadnie� globalizacji.

\eject
\d
                            R. 2.
            Struktura potencja�u informatycznego
\b
2.1. Spo�eczna sprawno�� inferencyjna

a.   Sprawno�� inferencyjna w uj�ciu logiki

b.   Na czym polega logiczne my�lenie zespo�owe

c.   Spo�eczna sprawno�� inferencyjna a wolny rynek i demokracja

d.   Glossa metodologiczna o tym, jak maj� si� do siebie wzajem wska�niki,
sk�adniki i wsp�czynniki oraz jak to �wiadczy o wp�ywie teorii na dob�r
wska�nik�w.  [armia]

\b
2.2. Spo�eczna sprawno�� decyzyjna

a.   Jak ma si� sprawno�� decyzyjna do inferencyjnej

b.   Na czym polega zespo�owe podejmowanie decyzji

c.   Spo�eczna sprawno�� decyzyjna a wolny rynek i demokracja

\b
2.3. Infrastruktura techniczna
[Wzrost wyk�adniczy]

\b\hrule\b
R.3. Historyczna weryfikacja teorii potencja�u informatycznego
   jako scenariusza cywilizacji

R.4. Scenariusze cywilizacji pozbawione idei potencja�u informatycznego

R.5. Modele cywilizacji: liberalny, socjalny, totalitarny
   [Poj�cia cywilizacji. Cywilizacja jako forma kultury]

R.6. Obliczalno�� spo�eczna. Wk�ad Webera

R.7. Spo�eczna moc obliczeniowa. Wk�ad Hayeka

R.8. Obliczalno�� algorytmiczna
   Wk�ad informatyki i logiki matematycznej

R.9. Potencja� aksjologiczny cywilizacji.
   Jego zwi�zek z modelem liberalnym

\end












