%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12.8pt   \magnification1200
\hsize13cm \vsize20cm \nopagenumbers
\vglue10mm
\advance\hoffset6mm
\def\d{\vskip4.8mm\noindent} \def\.{\hskip1.5pt}

{\bf O warto�ci logicznej s�d�w modalnych i modalno�ciach aksjologicznych, w
szczeg�lno�ci etycznych.}

W obszarze j�zykowym, do kt�rego nale�y polszczyna, a mo�e i we wszystkich
j�zykach �wiata (w tej materii nie�atwo o pe�ne dane) wyst�puj� pewne
przymiotniki do�� osobliwe. Zwiemy je modalnymi, a ich charakterystycznym
przyk�adem s� s�owa ,,konieczny'' i ,,mo�liwy''. Na czym polega osobliwo��?
Przymiotnik, jak sama nazwa wskazuje, oznacza jaki� przymiot czyli cech�
czyli, jeszcze inaczej, w�asno��. I tak, mamy przymiotniki dotycz�ce cech
fizycznych, jak kolory czy kszta�ty, cech psychicznych, cech spo�ecznych,
cech obiekt�w abstrakcyjnych, takich jak liczby, itd. Odpowiednio do tego
mamy urabiane od przymiotnik�w przys��wki.

Ot� przymiotniki czy przys��wki (koniecznie, mo�liwie) modalne nie mieszcz�
si� w �adnej z takich kategorii. Ich rol� nie jest opisywa� cechy
przedmiot�w, lecz sposoby (�ac.\ {\k modi}), w jaki cechy przys�uguj�
przedmiotom, zjawiskom, stanom rzeczy. Przyjrzyjmy si� s�ynnej sentencji
Pompejusza relacjonowanej przez Plutarcha:
\s 
{\k Navigare necesse est, vivere non est necesse.} 
\ssn
To znaczy, �ycie nie jest tak konieczne, jak jest konieczne w danej sytuacji
podj�cie �eglugi pomimo gro�nego sztormu (chodzi�o o dostarczenie Rzymowi
niezb�dnej mu �ywno�ci z Afryki). Cecha �eglowania nale�y wi�c do opisanej
sytuacji w spos�b ({\k modus}) konieczny.

Nasuwa si� pytanie, czy tak uformowanym zdaniom, nosz�cym zas�u�enie nazw�
{\k zda� modalnych}, przys�uguje warto�� logiczna. Bo �e przys�uguje zdaniom
o zwyczajnych cechach z wymienionych wy�ej kategorii nie ma w�tpliwo�ci.
Zdanie ,,Pewne �aglowce s� tr�jmasztowe'' jest prawdziwe, gdy istniej�
statki o tej cesze, a fa�szywe, gdy nie istniej�. Co jednak s�dzi� o zdaniu
,,Mo�liwe, �e pewne �aglowce s� tr�jmasztowe''? Jak� cech� trzeba
zaobserwowa� w �aglowcu, �eby na tej podstawie uzna� �w s�d?  Da�oby si� o
tym napisa� poka�ny traktat filozoficzny, ale nie porzuciimy obecnych
rozwa�a� w celu zaj�cia si� takim traktatem. Skorzystamy natomiast z faktu,
�e istnieje ciesz�ca si� respektem teoria zwana logik� modaln�, w
kt�rej przyjmuje si� za punkt wyj�cia, �e s�dom modalnym z ich poj�ciami
konieczno�ci i mo�liwo�ci, kt�re okre�la si� jako {\k modalno�ci logiczne},
przys�uguje prawdziwo�� lub fa�szywo��. Oto przyk�ady kilku prawdziwych
twierdze� logiki modalnej, w kt�rych ,,$s$'' reprezentuje dowolny s�d, 
,,$Po$'' jest skr�tem terminu ,,jest mo�liwe'' (�ac.\ {\k possibile}), 
,,$Ne$'' skr�tem terminu ,,konieczne'' (�ac.\ {\k necessarium}), 
,,$\neg$''logicznym symbolem przeczenia, ,,$\to$'' symbolem wynikania, 
a ,,$\iff$'' symbolem wynikania obustronnego czyli r�wnowa�no�ci.
\msn
ML.1: \ $Po(s)\iff \neg Ne(\neg s)$ 
\ssn
ML.2: \ $Ne(s)\iff \neg Po(\neg s)$ 
\ssn
ML.3: \ $Ne(s)\to Po(s)$
\ssn
ML.4: \ $s\to Po(s)$ 
\ssn
ML.5: \ $Ne(s)\to s$ {\n (st�d i z ML.4 branych ��cznie wynika ML.3).}
\m
Konieczno�� absolutna i pierwotna znamionuje twierdzenia logiki i
matematyki. Inne rodzaje konieczno�ci bywaj� wt�rne w tym sensie, �e wywodzi
si� je z konieczno�ci wy�szego rz�du, a te ewentualnie z jeszcze innych, i
tak dalej. Konieczno�� wyprawienia si� w morze przy wielkim ryzyku
zatoni�cia czerpie u Pompejusza sw� moc z konieczno�ci ratowania Rzymu przed
g�odem. G��d grozi �mierci� og�owi obywateli, jest wi�c konieczna wyprawa
po �ywno�� nawet za cen� ryzyka �mierci za�ogi jednego �aglowca (�ycie tej
garstki nie jest konieczne w por�wnaniu z konieczno�ci� ratowania pa�stwa).
Ostateczn� wi�c racj� decyzji Pompejusza jest konieczno�� przetrwania
pa�stwa i narodu (je�li statek si� nie wyprawi, g��d jest pewny, a je�li si�
wyprawi, to tylko prawdopodobny, mianowicie w przypadku zatoni�cia, ale do
tego mo�e nie doj��).

%------------------------------------------------------------------
\d
Opr�cz modalno�ci logicznych istnieje par� innych, jak deontyczne ($s$
obowi�zuje, $s$ jest dozwolone), epistemiczne (dotycz�ce poj�cia wiedzy)
itd. Wszystkie one odznaczaj� si� tym, �e obowi�zuj� dla nich odpowiedniki
przynajmniej postulat�w ML.1-ML.3. Czy jest wsr�d nich miejsce na modalno�ci
aksjologiczne, jak uwa�a� Tadeusz Cze�owski? Je�li tak, to cho� nie b�dzie
to dowodem, �e dane s�dy s� obdarzone warto�ci� logiczn� (czym trzeba zaj��
si� osobno), b�dzie jednak przetarty szlak w tym kierunku. Oto stosowna do
tego celu konstrukcja. Rozwa�my poj�cia wyra�one w nast�puj�cych zwrotach:
\msn
UD: \ Jest uniwersalnie dobrze, �e $s$; symbolicznie $Do\A(s)$;
\ssn
PD: \ Jest partykularnie dobrze, �e $s$; symbolicznie $Do\E(s)$.
\msn
Brzmi� one nieco sztucznie, co jest cen� jednolito�ci i zwi�z�o�ci
wys�owienia, ale nie jest trudno uchwyci� ich sens na przyk�adach.
Poj�cie UD wyst�puje np. w pogl�dzie socjalistycznym:
\ssn
--- Zawsze (tj.\ we wszelkich okoliczno�ciach czasu i miejsca) jest dobrze,
gdy w spo�ecze�stwie panuje r�wno�� maj�tkowa. 
\ssn
Poj�cie PD odnajdujemy w pogl�dzie:
\ssn
--- \ Czasem (tj. przynajmniej w niekt�rych czasach i miejscach) dobry jest
kompromis. 
\s
�eby oba te poj�cia mog�y awansowa� do rangi modalnych, trzeba sprawdzi�,
czy cechuj� je przynajmniej niekt�re zale�no�ci analogiczne do tych z
klasy ML (czym mog� si� wykaza� inne powszechnie uznawane modalno�ci).
Istotnie, nasze poj�cia aksjologiczne spe�niaj� trzy nast�puj�ce warunki,
analogiczne co do struktury z warunkami ML.1, ML.2 i ML.3. 
\msn
MA.1: \ $Do\A(s)\iff \neg Do\E(\neg s)$ (np.\ gdy r�wno�� dobra jest zawsze,
nie jest tak, �eby czasem dobra by�a nier�wno��).
\ssn
MA.2: \ $Do\E(s)\iff \neg Do\A(\neg s)$ (np.\ gdy czasem dobra jest r�wno��,
nie jest tak, �eby zawsze by�a dobra nier�wno��).
\ssn
MA.3: \ $Do\A(s)\to Do\E(s)$ (np.\ je�li kompromis jest dobry zawsze, to
jest dobry i czasem).
\ssn
Odwr�cone litery $\A$ i $\E$ maj�, odpowiednio, przywodzi� na my�l og�lno��
(ang.\ {\k all}) oraz szczeg�owo�� czyli istnienie (ang.\ {\k exists})
pewnych przypadk�w. Termin ,,dobre'' mo�e by� rozumiany bardzo szeroko, ale
dla ustalenia uwagi ograniczymy tu jego zakres do dobra moralnego. 

Co si� tyczy z�a moralnego, mo�na je okre�li� przez warunki takie jak
MA.1-MA.3, w kt�rych termin ,,$Do$'' zast�pimy przez ,,$Zo$'' (z�o);
do��czmy te warunki pod kolejnymi numerami. Jako przyk�ad do MA.4 niech
pos�u�y zdanie: ,,(zawsze i tylko wtedy) gdy og�lnie jest rzecz� z��
stosowanie tortur w �ledztwie, nie jest tak, �eby niekiedy by�o to rzecz�
dobr�''. Wykluczanie si� poj�� dobra i z�a oddamy okre�leniem:
\msn
MA.7: \ $Do\A(s)\to \neg Do\E(s)$. 
\msn
�atwo zauwa�y�, �e warunki ML.4 i ML.5 nie maj� odpowiednik�w
aksjologicznych. Wszak z tego, �e co� si� zdarza nie wynika, �e jest to
czasem dobre; z tego za�, �e jest zawsze dobre nie wynika, �e si� zdarza
(sk�din�d mo�na w to wierzy� przy odrobinie optymizmu, ale trzeba do tego
dodatkowych przes�anek). Warunk�w tych nie spe�niaj� te� inne modalno�ci,
np.\ deontyczna: z tego, �e co� si� zdarza, nie wynika, �e jest dozwolone, a
z tego, �e obowi�zuje, nie wynika, �e si� zdarza. Pomimo tych ogranicze�,
logicy, filozofowie i prawnicy zgodnie uznaj� istnienie modalno�ci
deontycznych. Kieruj�c si� takim precedenem, mo�emy wprowadzimy do
filozoficznego panteonu modalno�ci aksjologiczne.

%-----------------------------------------------------------------------
\d
Sk�d czerpi� warto�� logiczn� zdania modalne? Co do modalno�ci logicznych,
maj� one korzenie w teoriach ontologicznych operuj�cych poj�ciami bytu
koniecznego i bytu mo�liwego. Twierdzenia ontologii jako teorii opisuj�cej
rzeczywisto�� w jej rysach najog�lniejszych s� prawdziwe lub fa�szywe.
Cz�sto spotykanym w niej uj�ciem jest nast�puj�ce. Za mo�liwy uznajmy taki
stan rzeczy S, kt�rego opis nie prowadzi do sprzeczno�ci, a za stan
konieczny -- taki, �e zaprzeczenie jego opisu prowadzi do sprzeczno�ci. W
ten spos�b, dzi�ki zaczerpni�temu z logiki poj�ciu sprzeczno�ci, tego
rodzaju s�dy modalne mog� si� cieszy� warto�ci� logiczn�, jako �e
stwierdzenie sprzeczno�ci albo jest prawdziwe albo fa�szywe.

Z kolei, dla s�d�w deontycznych naturalnym �r�d�em prawdy lub fa�szu s�
zbiory norm prawnych. Relacja mi�dzy normami post�powania i s�dami modalnym
mo�e by� rozwa�ana tak�e w przypadku aksjologii. W tym jednak przypadku
wchodz�ce w gr� normy nie nale�� do kodeks�w stanowionych przez autorytety
ludzkie, lecz do tego, co w filozofii nazywa si� {\k prawem naturalnym}, a
powo�uje si�, w zale�no�ci od wersji mniej czy bardziej laickiej, na
autorytet Stw�rcy lub Natury (co zreszt� nie musi sie wyklucza�, gdy my�le�
po stoicku, czy w duchu formu�y {\k Deus sive Natura}).%
 \note{\n
Forma fakultatywna w zwrocie ,,mo�e by� rozwa�ana'' bierze si� st�d, �e
obecne analizy da�oby si� prowadzi� bez uwzgl�dniania nauki o prawie
naturalnym. Jest ona jednak silnie obecna w my�leniu filozoficznym, od
Stoik�w przez Chrze�cija�stwo (Pawe� Aposto�, Tomasz z Akwinu) po O�wiecenie
i dalej; obecne wi�c odniesienie nadaje si� na propozycj� w dyskusji nad
statusem logicznym wypowiedzi wyra�aj�cych prawo naturalne. Jest to tym
bardziej na miejscu, �e idea prawa naturalnego zajmuje poczesne miejsce w
nauczaniu Jana Paw�a II, do kt�rego nawi�zuje obecny zeszyt KF. Rozwa�ania
za� tego eseju maj� szans� przyczyni� si� do wyja�nienia, w jaki spos�b normy
prawa naturalnego s� umocowane w modalno�ci aksjologicznej.}

Bez trudu, jak si� wydaje, mo�na uzyska� zgod� powszechn� na umieszczenie
w�r�d zasad prawa naturalnego takiej oto zasady naczelnej: �y� szcz�liwie
jest dobrem uniwersalnym. Mamy rozstrzygn��, czy temu zdaniu przys�uguje
warto�� logiczna, mianowicie prawdziwo��. Sformu�ujemy t� zasad� w formie
por�wnawczej, to jest, z u�yciem relacji
,,lepiej''. Oto nasz aksjomat aksjologiczny.
\msn
AmAx: {\k Lepiej jest, gdy wi�kszo�� ludzi jest szcz�liwa, ni� gdy jest 
nieszcz�liwa.}
\msn
Wyobra�my sobie dyskusj� prowadzon� wobec jakiego� audytorium przez
zwolennika tego aksjomatu z jego przeciwnikiem, kt�ry g�osi rzecz
nast�puj�c� (,,P'' w nazwie jego stanowiska wskazuje na jego przeciwstawno��
do AmAx.
\msn
P-AmAx: {\k Lepiej jest, gdy wi�kszo�� ludzi jest nieszcz�liwa, ni� gdy jest 
szcz�liwa.}
\msn
W naszym scenariuszu dyskusyjnym wyst�pi� kolejno trzy pary; w ka�dej jest
zwolennik AmAx i zwolennik P-AmAx, kt�rzy r�ni�c si� merytorycznie zajmowa�
to samo stanowisko metodologiczne metodologiczne w kwestii warto�ci
logicznej wypowiedzi warto�ciuj�cych. Stanowiska te s� nast�puj�ce:
\msn
--- Realizm: wypowied� warto�ciuj�ca jest zdaniem modalnym stwierdzaj�cym
co� o rzeczywisto�ci i z tej racji maj�cym warto�� logiczn�; 
\pn
--- Emotywizm: wypowied� warto�ciuj�ca jest tylko ekspresj� stanu
emocjonalnego autora wypowiedzi; 
\pn
--- Psychologizm: wypowied� warto�ciuj�ca jest sprawozdaniem z w�asnego 
stanu psychicznego autora wypowiedzi. 
\m
W pierwszej ods�onie wyst�puj� dwaj reali�ci Real.1 i Real.2, z kt�rych
pierwszy broni AmAx, drugi za� broni P-AmAx. Wyobra�my sobie, �e Real.2 jako
obro�ca pogl�du P-Am.Ax bierze za przes�ank� nast�puj�ce zdanie
\msn
{\k Nieszcz�cie uszlachetnia, a szlachetno�� jest dobrem uniwersalnym
wy�szym ni� szcz�cie.} 
\msn
Na to jego oponent prosi o uzasadnienie pierwszego cz�onu b�d�cego hipotez�,
kt�r� w pe�niejszym sformu�owianiu zapiszemy, jak nast�puje.
\msn
Hip: \ {\k Je�li kto� jest nieszcz�liwy, to jest szlachetny.}
\msn
Uzasadnianie hipotezy polega na jej testowaniu przez wyprowadzanie z niej
konsekwencji na tyle jasno sformu�owanych, �eby by�o dobrze wiadomo, jakie
obserwowalne fakty mog�yby je sfalsyfikowa� czyli obali�; tego rodzaju
konsekwencje zas�uguj� na miano empirycznych. W naszym przyk�adzie na tak�
faksyfikowaln� konsekwencj� nadaje si� zdanie: 
\msn
Emp: \ {\k Je�li kto� jest nieszcz�liwy, to jest got�w po�wi�ca� si� dla
innych.}
\msn
Sama przes�anka Hip nie wystarcza do wyprowadzenia tego wniosku. Wymaga wi�c
uzupe�nienia jak�� inn� przes�ank�. Do takiego wsparcia nadaje si� zdanie,
kt�re i z innego jeszcze powodu nalezy wprowadzi�, mianowicie nast�pujaca
definicja szlachetno�ci. 
\msn
Def: {\k Szlachetny jest ten i tylko ten, kto jest got�w po�wi�ca� si� dla
innych.}
\msn
Definicja ta dostarcza wskaz�wki, jak pos�ugiwa� si� predykatem ,,jest
szlachetny''. Mianowicie, �eby przypisa� komu� zasadnie cech� okre�lan� tym
predykatem, trzeba w nim rozpozna� gotowo�� do po�wi�ce�. Z kolei predykat 
,,jest got�w do po�wi�ce�'' te� wymaga wskaz�wki, jak nim si� pos�ugiwa�.
Dostarczaj� jej zdania, w kt�rych wymienia si� cechy zwane {\k wska�nikami
operacyjnymi}; wskazuj� one po jakich obserwowalnych zachowaniach (ang.\ {\k
operations} mo�na obecno�� danej cechy rozpozna�. Powiemy wi�c, �e po�wi�ca
si� ten, kto ratuje czyje� �ycie ryzykuj�c w�asnym, kto dzieli si� ostatni�
porcj� chleba, czy piel�gnuje bez wynagrodzenia ci�ko chorego, itd. To s�
ju� zachowania obserwowalne, do kt�rych poprzez �w �a�cuch definicyjny
trzeba nam by�o dotrze�, �eby m�c przyst�pi� do pr�b empirycznej
falsyfikacji. Zrobimy z nich niebawem u�ytek.
Rozumowanie z�o�one z trzech om�wionych wy�ej zda� tworzy nast�puj�cy sylogizm. 

\msn {\obeylines
Je�li kto� jest nieszcz�liwy, to jest szlachetny. (Hip)
Szlachetny jest ten i tylko ten, kto got�w po�wi�ca� si� dla innych. (Def)
A zatem
Je�li kto� jest nieszcz�liwy, to jest got�w po�wi�ca� si� dla innych. (Emp)
}




%--------------------------------------------------------------------
\d
{\bf Jak dotrze� do intuicji metafizycznej w sprawie warto�ci bytu.}
Apel zawarty w s�owach ,,trzy razy pomy�l'' kierowany jest przez autora do
czytelnika. Nie dlatego, �eby aotor chcia� si� zwolni� od argumentacji
maj�cej prowadzi� my�l czytelnika, przerzucaj�c wy��cznie na niego ci�ar
dowodu. Ale dlatego, �e w argumentacji dochodzi si� do punktu, w kt�rym
dalej argumentowa� si� nie da, bo jakie� przes�anki czy za�o�enia musz� by�
przyj�te bez dowodu, a wi�c odwo�uj�ce si� do oczywisto�ci czyli intuicji. 
Oczywisto�� za� jest spraw� na wskro� indywidualn�, ktore nie da si� w pe�ni
prsekaza�, choc odpowiednim dyskursem mo�na pr�bowa� stwarzania jakich�
przychylnych dla niej wrunk�w. Osatecznie jednak ka�dy musi przyj�� �w punkt
startu na w�asn� odpowiedzialno��, jako zgodny z jego osobist�
oczywisto�ci�. 

W obecnym rozwa�aniu wchodzi w gr� oczywisto�� natury metafizycznej. Cho�
jest ona szczeg�lnie trudna do artykulacji, podejm� pr�b� szkicowego
nakre�lenia pewnych sytuacji, w kt�rych mog�aby owa intuicja doj�� do g�osu.
Niech pierwszy z przyk�ad�w nawi��e do szkolnej lekcji literatury.
 \m
 {\ls Tematem lekcji jest {\nit Niebo} -- trzecia cz�� {\k Boskiej Komedii}
Dantego wraz z jego autobiogaficznym poematem {\nit Nowe �ycie}. Nauczyciel
opowiada, jak w roku 1274 dziewi�cioletni Dante zobaczy� po raz pierwszy
o�mioletni� Beatrycze i z miejsca zakochany przez kolejne dziewi�� lat
szuka� okazji, by j� cho� z daleka przez moment zobaczy�, a kiedy w roku
1283 da�a mu sekretny znak pozdrowienia, mi�o�� opanowa�a go bez reszty. Na
kilka lat przed �mierci� Beatrycze Dante o�eni� si� z inn� kobiet�, z kt�r�
mia� kilkoro dzieci, co w niczym nie zmieni�o jego mi�o�ci do Beatrycze jako
kobiety idealnej. Beatrycze z kart {\nit Boskiej Komedii} jest uosobieniem
pi�kna, m�dro�ci, mi�o�ci, dobroci. Ujmuj�c te wszystkie cnoty w jednym
s�owie ,,szlachetno��'', powiemy, �e niebia�ska Beatrycze stanowi idea�
szlachetno�ci. Nie jest natomiast takim idea�em ziemska historyczna
Beatrycze. Co do tego, mo�na przyj�� ze zachodzi wzajemne rozumienie si� i
zgodno�� mi�dzy nauczycielem i uczniami w naszej wyimaginowanej klasie. A �e
ka�dy z nas zapewne si� zgodzi z t� definicj� r�nicy mi�dzy dwiema
postaciami Beatrycze, mamy wsp�lny punkt wyj�cia.

Odmienno�� intuicji mo�e si� pojawi� w interpretacji s�owa ,,idea�'', trzeba
wi�c, �eby ka�dy ws�ucha� si� uwa�nie w sw� w�asn� oczywisto��. Wedle jednej
interpretacji, u�ycie tego s�owa wymaga zawsze dope�niacza, kt�ry jest
przynajmniej domy�lny, jak w zwrocie ,,idea� Dantego''. Idea� Dantego mo�e
by� taki sam jak idea� prowadz�cego lekcj� i ka�dego z jego s�uchaczy, co
�atwo by si� t�umaczy�o wzrastaniem wszystkich w tym samym kr�gu kulturowym,
ale -- przy cytowanej interpretacji -- nie zmienia�oby to wyra�onej w
dope�niaczu subiektywno�ci. Je�li kt�ry� z uczni�w powie, �e jego idea�em
jest dziewczyna g�upia i egoistyczna, nauczyciel powinien to przyj�� z
powag� i respektem jako r�wnoprawny z innymi punkt widzenia, �wiadcz�cy, �e
ucze� nie podlega determinacji kr�gu europejskiego; wszystkie za� kultury
i wszystkie warto�ciowania s� r�wnouprawnione.

Przeciwstawna do tej intuicja ujmuje nie-szlachetno�� jako brak
szlachetno�ci, podczas gdy szlachetno�� nie jest w tym znaczeniu �adnym
brakiem. To asymetryczne znaczenie s�owa ,,brak'' mo�na okre�li� jako {\k
sens metafizyczny} -- dla odr�nienia od tego, przy kt�rym obowi�zuje
symetryczno�� (nie-czarno�� jest brakiem czerni tak samo jak czer� brakiem
nie-czarno�ci). Metafizyczne rozumienie s�owa ,,brak'' bierze si� tu z
intuicji, �e szlachetno�� jest czym�, czyli jest jakim� bytem, podczas gdy
jej brak nie jest bytem. Analogicznie, cz�owiek niemuzykalny ma w swym
wyposa�eniu psychicznym jakby dziur�, kt�rej nie ma u cz�owieka muzykalnego
(wszak nie powiemy o muzykalnym, �e cierpi na brak niemuzykalno�ci). U
g�upiego jest dziura, kt�rej nie ma u m�drego. Tak samo jest ze
szlachetno�ci� i nieszlachetno�ci�.

�eby ka�dy m�g� si� w trafnie w sobie rozezna�, jakie s� jego w tej sprawie
intuicje, prze�led�my jeszcze pewne przyk�ady o du�ej dnios�o�ci dla �ycia
spo�ecznego. W naukach spo�ecznych kluczow� rol� gra poj�cie racjonalno�ci,
co wida� cho�by z powszechnego pos�ugiwania si� w nich modelem teorii gier,
a model ten definiuje racjonalno�� decyzji; jest to tak�e poj�cie podstawowe
w socjologii rozumiej�cej zainicjowanej przez Maxa Webera.

Racjonalno�� definiuje si� za pomoc� modeli matematycznych, kt�rych
dostarcza logika formalna, teoria gier, teoria algorytm�w etc. Definicja
polega zawsze na nakre�leniu pewnego idea�u racjonalno�ci. W tym sensie
pozostajemy nadal w kr�gu idealnego �wiata {\k Boskiej Komedii}, w kt�rym
Wirgiliusz wciela� w sobie idea� rozumno�ci antycznej, a Betrycze --
rozumno�ci chrze�cija�skiej. Maj�c takie modele, �atwo powiedzie�, na czym
polega nie-racjonalno��, czyli brak racjonalno�ci. Polega na odchyleniu
modelu, a �e odchylenia s� mniejsze i wi�ksze, tworz�c rozleg�� skal�,
mo�liwy jest nawet pewien pomiar nieracjonalno�ci.  

Spr�bujmy si� obecnie zastanowi�, czy uda�oby si� okre�li� racjonalno��
przez odchylenia od idea�u nieracjonalno�ci. Je�li to si� nie uda mimo
usilnych pr�b, b�dzie to �wiadectwem niesymetryczno�ci mi�dzy bytem (czym�)
i jego brakiem, o kt�rej m�wi�o si� wy�ej. A trudno spodziewa� si� sukcesu
takiego przedsi�wzi�cia. Idealn� nieracjonalno�� da�oby si� mo�e
zdefiniowa�, wychodz�c od warunku, �e zawsze, cokolwiek si� twierdzi, to
jednocze�nie si� temu zaprzecza. Nie dostarczy to jednak sposobu na
okre�lenie racjonalno�ci, bo odchylenia od takiego wzorca, np.\ to, �e tylko
czasem dokonuje si� r�wnoczesnego twierdzenia z przeczeniem jeszcze nie
definiuj� post�powania racjonalnego. 

Tak nakre�liwszy przeciwstawne opcje, pozostaje autorowi o�wiadczy�, kt�ra
jest jego w�asn�. A potem wyruszy� w dalsz� drog� z tymi czytelnikami,
kt�rzy rozeznawszy si� w swych intuicjach oka�� si� by� zwolennikami tej�e
opcji.

\end


Krok taki czyni bronione stanowisko
sprawdzalnym empirycznie. Je�li nie jest ono prawdziwe, da si� to wykaza�
przez odpowiednie kontrprzyk�ady. Oto, powiedzmy, kto� got�w do po�wi�ce�,
gdy by� cz�owiekiem szcz�liwym, zatraci� t� cech� do�wiadczywszy
nieszcz�cia. Je�li tak si� zdarzy, to fakt taki falsyfikuje tez�
\msn

\pn
kt�ra wraz z definicj� operacyjn� szlachetno�ci 
\pn
--- B: Ka�dy kto jest got�w do po�wi�ce� jest szlachetny. 
\pn
daje wniosek
\pn
--- C: Ka�dy nieszcz�liwy jest szlachetny. 
\msn














\end



