%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12.8pt   \magnification1200
\hsize13cm \vsize20cm \nopagenumbers
\vglue10mm
\advance\hoffset6mm
\def\d{\vskip4.8mm\noindent} \def\.{\hskip1.5pt}    \def\ki{\qit}

\headline={\ifnum\pageno>1 \ifodd\pageno \rightheadline\else
\leftheadline\fi\else\hfil\fi}
\def\rightheadline{\vbox{\line{\hfill
{\Blue{\helhes Rozdzia� 1: Potencja� informatyczny jako wska�nik si�y 
cywilizacji}}
\hfill\st\folio}%
\vskip4pt\hrule}}
\def\leftheadline{\vbox{\line{\st\folio \hfil\Blue{{\helhes
Rozdzia� 1: Nowoczesne my�lenie o cywilizacji}}
\hfil}\vskip5pt\hrule}}


          \cl{2. WIZJA �ADU CYWILIZACYJNEGO} \s
          \cl{JAKO �R�D�O WARTO�CI LOGICZNEJ OS�D�W MORALNYCH}\s 
         \cl{W SFERZE POLITYCZNO-EKONOMICZNEJ}
\d
{\bf \S 2.1. Test logiczny do rozpoznania, czy jest si� realist�
aksjologicznym.} Tytu� ten (,,Test'' etc.) zwiastuje odst�pienie od
w�a�ciwej rozwa�aniom naukowym intencji, �eby tez� bronion� przez autora
nale�ycie uzasadni�; a to uczyniwszy, tym samym przekona� do niej czy to
oponent�w czy niezdecydowanych. Wchodz� tu bowiem w gr� podstawowe intuicje,
dla jednych oczywiste, dla innych od oczywisto�ci dalekie. Nie nadaj� si�
one na materi� dyskusji, bo ta musi mie� za punkt wyj�cia jakie� wsp�lne
stronom oczywisto�ci. Pozostaje wtedy stara� si� o mo�liwie najlepsze
wys�owienie tych oczywisto�ci po jednej stronie i w�tpliwo�ci po drugiej.
Taki protok� rozbie�no�ci, s�u��c wzajemnemu zrozumieniu, przygotowuje
grunt pod bardziej konkluzywny tok dalszej dyskusji.
 
Dociekanie, czy os�dom czyli (przypomnijmy) s�dom warto�ciuj�cym przys�uguje
warto�� logiczna, zacz�li�my od elementarnych os�d�w biologicznych oraz
os�d�w poznawczo-estetycznych. Punkt jednak ci�ko�ci w sporach o obiektywny
charakter warto�ci spoczywa na kwestii ocen moralnych. Pora wi�c na ich
rozpatrzenie -- po tamtym wst�pnym przygotowaniu gruntu, inicjuj�cym
ujmowanie ocen w relacji do jakiego� obiektywnego �adu.

Rozleg�o�� naszego tematu trzeba rozs�dnie ograniczy�, skupimy si� wi�c na
dziedzinie os�d�w polityczno-ekonomicznych, w skr�cie {\n PE}-os�d�w;
wypowiadam te dwa okre�lenie jednym tchem, bo s� to dziedziny tak
nierozdzielne, �e traktowanie ich osobno zaciemnia�oby obraz jednej i
drugiej. Wyb�r ten odcina nas od problematyki �wiadomych intencji i
donios�ych etycznie poj�� winy i zas�ugi. Ma jednak t� zalet�, �e wi��e
warto�ciowania z obiektywnym, stosunkowo dobrze uchwytnym, stanem
spo�ecze�stwa; to za� dobrze s�u�y rozpatrywaniu warto�ci logicznej os�d�w
moralnych.

W sformu�owaniach {\n PE}-os�d�w b�d� si� pos�ugiwa� na przemian dwoma
predykatami warto�ciuj�cymi: ,,jest s�uszne'' i ,,jest sprawiedliwe'',
zale�nie od kontekstu i stosowno�ci stylistycznej. S� one bliskoznaczne; ich
zamienno�� ujawnia si� w kontek�cie tak podstawowym, jak tradycyjna
definicja sprawiedliwo�ci: post�powa� sprawiedliwie (s�usznie) to oddawa�
ka�demu, co mu si� nale�y (�ac.\ {\it suum cuique tribuere}). Czy s�dom
formowanym przez te predykaty przys�uguje warto�� logiczna?

Zgodnie z zapowiedzi� na wst�pie tego odcinka, zamiast przekonywa� do takiego
lub innego roztrzygni�cia, naszkicuj� pewien eksperyment my�lowy. Ma on
Dyskutantowi u�atwi� nabycie samo�wiadomo�ci, jakie jest jego w tej kwestii
stanowisko. Mianowicie, jest on proszony o podanie odpowiedzi na nast�puj�ce
Pytania Aksjologiczno-Logiczne (mo�e to uczyni� refleksyjnie, mo�e te�
spontanicznie wy-pal-i�; ,,tak'' dotyczy zasadniczej cz�ci pytanie, a
pomocniczej, uj�tej w nawias).  
\msn
--- PAL.1. \ Czy w zagadnieniach aksjologicznych jest miejsce na rozumowanie
jako �rodek w ich rozwi�zywaniu? (Czy mo�e jest to jedynie dziedzina
ekspresji emocjonalnej?)
\pn
--- PAL.2. \ Je�li tak, to czy rozumowania te nadaj� si� do kontrolowania
przez jak�� teori� logiczn�? (Czy mo�e s� tak instynktowne, ze wymykaj� si�
teorii?).
\pn
--- PAL.3.1. \ Je�li tak, to czy jest to dwuwarto�ciowa logika klasyczna? 
\pn
--- PAL 3.2. \ Je�li nie, to jaka to jest logika: redukowalna do logiki
norm lub rozkaz�w, wielowarto�ciowa, modalna itp.?

Stanowiskiem przyj�tym w tych rozwa�aniach jest odpowied� twierdz�ca na
PAL.3.1, co zak�ada takie� odpowiedzi na poprzednie pytania. Dyskutant,
kt�ry zajmie inne stanowisko b�dzie teraz w pe�ni �wiadom, z jakich pozycji
ma si� odnosi� krytycznie do nast�puj�cych dalej wywod�w. Na ich motto
nadaje si� dwuwiersz Jana Kochanowskiego w {\k Odprawie pos��w greckich}.
\m
O nierz�dne kr�lestwo i zginienia bliskie, \par
gdzie prawa nic nie wa�� ani sprawiedliwo��!
\msn
Tak wie�ci upadek Troi cz�onek Rady Kr�lewskiej po podj�ciu przez ni�
niesprawiedliwej, kierowanej prywat� i korupcj�, uchwa�y. S�owo
,,nierz�dne'' spisuje si� tu doskonale, trafiaj�c w sedno rzeczy. Niesie
ono pot�pienie moralne, a zarazem wskazuje na brak �adu czyli porz�dku
(rz�du, rz�dno�ci) jako na �r�d�o nies�uszno�ci (m�wi�c mocniej,
niegodziwo�ci) moralnej. Ta jako�� natury moralnej jest u Kochanowskiego
powi�zana przyczynowo z zaj�ciami w sferze materialnej, jak (przysz�e)
zrujnowanie Troi. Mieszcz� si� w nim tak uchwytne zmys�owo fakty, jak
zburzenie mur�w, po�ar miasta, oraz inne, te� dobrze uchwytne, jak upadek
w�adzy kr�la Priama, koniec jego pa�stwa, poni�enie pokonanych itd. Nasuwa
si� analogia z upadaniem w naszych czasach re�im�w totalitarnych, kt�re do
upadku doprowadza nie�ad my�lowy i moralny. Nie�ad my�lowy obecny w
irracjonalnych, a nawet absurdalnych, za�o�eniach ustrojowych gospodarki i
pa�stwa, oraz nie�ad moralny, jakim jest brak praworz�dno�ci w sferze prawa
pa�stwowego i brak respektu dla praw cz�owieka. Mo�na to podsumowa�
aforystycznie: {\k od bez�adu -- do bezw�adu}.

\d
{\bf \S 2.2. Testu logicznego ci�g dalszy: pytanie o warto�� logiczn�
pewnych os�d�w polityczno-ekonomicznych.}
Sedno sprawy, gdy idzie o warto�� logiczn� {\n PE-os�d�w}, le�y w owym
powi�zaniu przyczynowym sfery moralnej ze �wiatem empirycznym. Do tego
bowiem �wiata nale�y �ad cywilizacyjny. Niechaj to zobrazuj� nast�puj�ce
wnioskowania.%
 \note{\n
Cho� jest to wnioskowanie bardzo proste (sylogizm hipotetyczny), podaj� je
tak�e w zapisie symbolicznym, kt�ry upewnia, �e jest ono wyra�alne w
klasycznej logice pierwszego rz�du, cho� gdy zapisane w j�zyku naturalnym
roi si� od poj�� abstrakcyjnych.}
\m
{\obeylines
Wnioskowanie Socjalistyczne (kapitaliki wi��� je z zapisem symbolicznym):
\msn
S1. Podatek liniowy (w miejsce progresywnego) powi�ksza NieR�wno�� spo�eczn�.
S2. NieR�wno�� spo�eczna Umniejsza �ad Cywilizacyjny.
S3. Umniejszanie �adu Cywilizacyjnego jest NieS�uszne. 
Zatem
S4. Podatek Liniowy jest NieS�uszny (niesprawiedliwy). 
\m
Symbolicznie (zmienna $x$ reprezentuje elementy zbioru pa�stw):%
\msn
$\A_x(PL(x)\to NR(x))$
$\A_x(NR(x)\to UC(x))$
$\A_x(UC(x)\to NS(x))$
Zatem
$\A_x(PL(x)\to NS(x))$.
\msn
Wnioskowanie Liberalne:
\msn
L1. Podatek progresywny (w miejsce liniowego) umniejsza rozw�j gospodarczy.
L2. Umniejszanie rozwoju gospodarczego umniejsza �ad cywilizacyjny.
L3. Umniejszanie �adu cywilizacyjnego jest nies�uszne. 
Zatem
L4. Podatek progresywny jest nies�uszny (niesprawiedliwy).}
\msn
Zapis symboliczny odtwarza si� analogicznie jak we Wnioskowaniu S. Zapisy
tych wnioskowa� w j�zyku naturalnym mog� si� zdawa� niezdarne j�zykowo, ale
jest to cena ich zaadaptowania do tego, �eby �atwo uzyska� z nich zapisy
symboliczne z ich funkcj� kontroln�.
\m
Zdania S1 i S2 oraz L1 i L2 s� to twierdzenia empiryczne do�� wysokim
stopniu abstrakcji, ale daj�ce si� testowa� empirycznie dzi�ki wska�nikom
operacyjnm, w jakie potrafimy wyposa�y� poj�cia podatku, nier�wno�ci,
rozwoju etc. Maj� wi�c one warto�� logiczn� prawdy lub fa�szu daj�c� si�
stwierdzi�, odpowiednio, przy pozytywnym lub negatywnym wyniku testowania.

Zdania S3 i L3 s� tymi, kt�re wi��� porz�dek empiryczny z aksjologicznym.  W
nnast�pnych paragrafach zajmiemy si� wyja�nieniem poj�cia �adu
cywilizacyjnego na przyk�adach socjalistycznej i liberalnej koncepcji
cywilizacji. Wtedy, podobnie jak w przypadku os�d�w poznawczo-estetycznych,
powinien si� ujawni� aksjologiczny rys percepcji �adu. W tym momencie
potrzebne jest nam spostrze�enie, i� nie s� to s�dy czysto empiryczne, wraz
ze spostrze�eniem, i� zdania S4 i L4 s� os�dami, czyli s�dami
warto�ciuj�cymi. 

Teraz przychodzi pora na wyci�gni�cie konsekwencji ze stanowiska zaj�tego
wcze�niej (\S 2.1) w odpowiedzi na pytanie {\n PAL}.3.1. Gdy si� przyj�o,
�e wnioskowania S1 i L1 przebiegaj� wedle regu� logiki klasycznej (tu mamy
regu�� zwan� sylogizmem hipotetycznym) i �e s� poprawne, to poprawno��
znaczy tyle, �e wniosek wynika logicznie z przes�anek. A wynikanie logiczne
to dokonuje si� wedle jakiej� regu�y (tutaj -- regu�y sylogizmu
hipotetycznego), kt�ra gwarantuje, �e przy prawdziwych przes�ankach wniosek
jest zawsze prawdziwy. Wnioski zatem S1 i L1 musz� by� (przy za�o�eniu
prawdziwo�ci przes�anek) prawdziwe, a �e s� to s�dy warto�ciuj�ce (os�dy),
�wiadcz to, �e istniej� w dziedzinie moralnej os�dy maj�ce warto�� logiczn�.

Je�li ta konkluzja wyda si� nie do przyj�cia komu�, kto przedtem, nim
przysz�o do konfrontacji z konkretnymi przypadkami, da� odpowied� twierdz�c�
na {\n PAL.3.1}, to wypadnie mu wykona� manewr odwrotu. To znaczy, na {\n
PAL}.3.1 odpowiedzie� przecz�co i wtedy przej�� do odpowiedzi na {\n
PAL}.3.2. Droga wolna, je�li kto� chce na ni� wst�pi�.

\d
{\bf \S 2.3. �ad cywilizacyjny definiowany przez prawo naturalne: od
feudalizmu do socjalizmu.} Socjalizm, jak wiadomo, nie jedno ma imi�, a
r�ne imiona wskazuj� na r�nice w tre�ciach. Dwie jego wersje okaza�y si�
historycznie najbardziej znacz�ce, jedna pod imieniem komunizmu, druga
socjaldemokracji. Zajmiemy si� t� drug�. Pierwsza nie jest stron� w debacie
o podatkach; podatk�w w gruncie rzeczy nie ma w krajach komunistycznych, a
jedynie ich atrapy, podobnie jak atrapy pieni�dza, konstytucji, parlamentu
itd.

W socjalizmie (inaczej ni� w liberalizmie) idea �adu cywilizacyjnego raczej
nie wyst�puje pod t� nazw�. Mo�na j� jednak rekonstruowa� �ledz�c pewien tok
historyczny.
    
Wizja socjalistyczna jest przenikni�ta ide� r�wno�ci. B�d� si� stara�
pokaza�, �e jest ona z rodziny tych koncepcji, kt�re sw� moc aksjologiczn�,
a zarazem warto�� logiczn�, czerpi� z poj�cia prawa naturalnego. Jest to
zadanie o tyle misterne, �e teoretycy socjalizmu nie zwykli si� powo�ywa� na
to czcigodne, si�gaj�ce staro�ytnych stoik�w, a tak�e nauk Paw�a Aposto�a,
poj�cie filozoficzne. Wskazuje jednak na interesuj�ce nas pokrewie�stwo
pewien wyw�d genealogiczny.

Jak wie ka�de dziecko, to Wielka Rewolucja Francuska pierwsza wypisa�a na
swych sztandarach has�o r�wno�ci. Podczas gdy pozosta�e has�a, wolno�� i
braterstwo, mia�y swe historyczne antecedensy, r�wno�� by�a pomys�em z
gruntu oryginalnym. Zwyklo si� powiada�, �e to Chrze�cija�stwo by�o w tym
rewolucyjnym pomy�le pierwsze (,,wszak to od dawna w Pa�skim ju� sta�o
zakonie i ka�dy ksi�dz to samo gada na ambonie''). og�aszaj�c wszystkich
ludzi, tak�e pogan, kobiety i niewolnik�w, r�wnymi wobec Boga. To prawda, i
by� w tym wielki post�p moralny. Ale nie mia� on wp�ywu na zr�wnanie
spo�eczne, a raczej sankcjonowa� ziemskie nier�wno�ci przez ow� dialektyk�
�adu ziemskiego i �adu niebia�skiego wbudowan� w najog�lniejszy Plan Boski:
jak s�uszne jest i naturalne, by wszyscy byli r�wni w porz�dku duchowym, tak
sprawiedliwa i naturalna jest nier�wno�� na ziemi. 

Wielkie dni tej doktryny nasta�y w czasach feudalizmu. By�a ona jakby
stworzona, �eby g��boko, od samych podstaw filozoficznych i teologicznych,
poprzez ide� prawa naturalnego, uzasadni� i u�wi�ci� nienaruszaln� i szeroko
rozga��zion� hierarchi� spo�eczn�. Feudalizm, cho� po �redniowieczu podlega�
daleko id�cym zmianom w sferze gospodarczej, w sferze politycznej przetrwa�
do momentu, kt�rego triumfalnym symbolem by�o zburzenie Bastylii; wszak w
jej murach ci�ko pokutowali nie tylko z�oczy�cy lecz tak�e przeciwnicy
w�adzy monarszej, pionowej struktury spo�ecznej i stanowych przywilej�w.

Reformacja nie pozby�a si� tej u�wi�conej nierowno�ci lecz nawet j� w
pewnych przypadkach, jak u Lutra, pog��bi�a przez wi�ksze wyrafinowanie
teologiczne. Tak w tej materii streszcza my�l Lutra Max Weber.
\m
 {\ls >>W egzegezie psalmu 111 (wers 5 i 6) [Luter uto�samia] {\nit lex
naturae} (w przeciwie�stwie do prawa pozytywnego, tworzonego przez cesarza i
prawnik�w) ze ,,sprawiedliwo�ci� bosk�''. Jest ono tworem boskim i obejmuje
zw�aszcza stanowe rozwarstwienie spo�ecze�stwa, przy czym ostro podkre�la
si� jednakow� warto�� wszystkich stan�w wobec Boga.<< Max Weber, {\nit Etyka
protestancka a duch kapitalizmu}, Wyd.\ TEST, Lublin 1994, s.~70n, przypis
45. \m}
\pn
Mamy tu klarown� identyfikacj� sprawiedliwo�ci z �adem �wiata okre�lonym
przez prawo naturalne. Tak� wi�c wizj� �wiata spo�ecznego �y�y wieki i
pokolenia, a� do czasu, gdy
\m
Jacy� Francuzi wymowni zrobili wynalazek: i� ludzie s� rowni. 
\msn
(Adam Mickiewicz, {\k Pan Tadeusz}, Ksi�ga I, w.~462-463.) Ci wymowni
Francuzi z 18. wieku odwr�cili o 180 stopni �wczesny porz�dek
chrze�cija�ski. Oznajmili, �e tym, co obowi�zuje na mocy prawa naturalnego
nie jest hierachiczna nier�wno��, lecz przeciwnie, r�wno�� wszystkich istot
ludzkich. Znaczy to, �e s�uszne, sprawiedliwe, jest przestrzeganie zasady
r�wno�ci, a niesprawiedliwe jej �amanie. Boska sankcja dla tego �adu nie
by�a ju� odziewana wprost w j�zyk teologiczny, ale jaka� jego odwieczno�� i
absolutno�� pozosta�a w my�leniu ideolog�w r�wno�ci.





\end 


By�o wprawdzie do�� lekkomy�lne ��czy� te dwie idee (ale od rewolucjonist�w
nie wymaga si� finezji my�lenia). Wolno�� bowiem oznacza swobod� rozwijania
si� ludzi we wszelkich kierunkach, tak w pomna�aniu maj�tku, jak w
doskonaleniu intelektu, kt�re czyni z nas odkrywc�w, wynalazc�w, artyst�w. A
wtedy ustanowiona przez Natur� nier�wno�� talent�w rych�o doprowadzi do
rozwarstwienia pod wzgl�dem maj�tku, presti�u, roli spo�ecznej. Socjalizm
okazuje si� bardziej realistyczny ni� ideolodzy Wielkiej Rewolucji. Nie
traktuje on obu hase� jednakowo, lecz zdecydowan� przewag� daje r�wno�ci.
Pr�buj�c go realizowa� w gospodarce rynkowej, w�adza pa�stwowa nie ma
sytuacji tak komfortowej, jak w komunizmie, gdzie mo�e dowolnie ustala�
stawki wynagrodze� wedle za�o�e� ideologicznych. W ramach rynku, gdy za
korygowanie jego praw bior� si� socjali�ci, narz�dziem zmniejszania
nier�wno�ci jest redystrybucja dochodu narodowego. Polega to na kombinacji
re�imu podatkowego z systemem �wiadcze� socjalnych. Stawki podatku
progresywnego, rosn�c w miar� przekraczania pewnych prog�w dochodu,
pozyskuj� od bogatych fundusze, kt�re przeznacza si� na �wiadczenia dost�pne
tak�e dla ubo�szych, jak bezp�atna opieka zdrowotna, bezp�atne nauczanie
itp.