WITOLD MARCISZEWSKI

Warszawa

O WARTOŚCI LOGICZNEJ SĄDÓW WARTOŚCIUJĄCYCH I WKŁADZIE LOGIKI W FILOZOFIĘ WARTOŚCI

Nie da się pomyśleć ludzkiego życia bez nieustannego dokonywania wyborów, za którymi stoją przeświadczenia, że coś wybrać warto, a czegoś nie warto. Przeświadczenia takie to sądy wartościujące czyli oceny. Dogodnie jest określać je krótko jako osądy, tym sposobem kierując myśl ku aktom sądzenia i zarazem osądzania (oceniania). Krótko mówiac, osąd jest to sąd bedący oceną.

Należy przeto zacząć od wyjaśnienia pojęcia sądu. Najlepiej to uczynić przez odniesienie sądów do zdań oznajmujących. Zdanie oznajmujące jest to twór językowym pełniący wobec sądu funkcję wyrażania. Przyjmuje się rozróżnienie sądów w sensie psychologicznym, jako pewnej kategorii stanów umysłowych, i sądów w sensie logicznym jako pewnej kategorii obiektów abstrakcyjnych. Czym są te pierwsze, każdy sam doświadcza, gdy coś spostrzega, coś twierdzi, lub rozpatruje jakąś myśl. Czym są te drugie, niech na obecne potrzeby wystarczy wyjaśnienie, że sąd w sensie logicznym jest tym, co jest wspólne pewnej klasie sądów w sensie psychologicznym; gdy dwóch ludzi pomyśli, że będzie deszcz, to mamy dwa sądy w sensie psychologicznym, a tylko jeden w sensie logicznym, ponieważ obaj pomyśleli to samo.

Istotna cechą zdań oznajmującyh i wyrażanych przez nie sądów w sensie logicznym jest to, że każdy sąd jest prawdziwy lub fałszywy, czyli ma określoną wartość logiczną. Nie znaczy to, że rozpatrując jakiś sąd mamy zawsze świadomość, jaka jest jego wartość logiczna. Jeśli uznajemy go za prawdziwy, jest on naszym twierdzeniem.

W codziennym życiu, gdy przeżywamy osądy czy to w aktach praktycznego wyboru, czy w bardziej teoretycznych rozważaniach, mamy nieodparte poczucie, że niektóre z nich są prawdziwe a inne fałszywe. Za prawdziwy uważamy np. osąd, że naganne jest działanie na czyjąś szkodę dla sadystycznej przyjemności zadawania cierpień, a za fałszywy osąd takiego postępowania jako chwalebnego moralnie. Prawdziwość i fałszywość zalicza się w logice do wartości logicznych (w logice klasycznej są to jedyne wartości logiczne, w logikach nieklasycznych jest miejsce jeszcze dla innych); tak więc rzeczony pogląd można wyrazić w powiedzeniu, że osądom przysługuje wartość logiczna.

Ów odruchowy potoczny pogląd znajduje sprzymierzeńca w tej aksjologii, czyli filozofii wartości, dla której stosowne jest miano: aksjologiczny realizm, w skrócie AR (zamiast „realizm” mawia się też w tym kontekście „obiektywizm”). Dlaczego realizm? Nazwę tę motywuje klasyczne pojmowanie prawdy jako zgodności sądu z odpowiednim stanem rzeczywistości. A zatem, jeśli prawdziwy jest pewien osąd przypisujący czemuś wartość, to istotnie ta wartość temu czemuś przysługuje; podobnie więc jak to coś musi być ona czymś rzeczywistym (łac. reale).

AR nie jest stanowiskiem, które wśród szkół filozoficznych cieszyłoby się aplauzem powszechnym. Z różnych stron zgłaszane są pod jego adresem obiekcje. Mają one niezaprzeczenie tę wartość, że zmuszają do głębszego namysłu, jaki to rodzaj realności przysługuje wartościom. Nie są one czymś tak naocznym, jak cechy postrzegalne zmysłowo, niczym tak bezpośrednio danym w doświadczeniu jako stany psychiczne, ani tak niewatpliwie dającym się wykazać, jak cechy obiektów matematycznych. Zwolennicy AR mają więc do wykonania sporą porcję pracy, a w jej nurcie znajduje się obecny przyczynek.

1. AKSJOLOGICZNY REALIZM (AR): CO GŁOSI I CO ZA NIM PRZEMAWIA

1a. Budowa sądów wartościujących: człony przedmiotowy i aksjologiczny. Od

czasów Augusta Comte’a wielu badaczy zjawisk społecznych aspiruje do osiągnięcia w nich takiej ścisłości, jaką się zalecają nauki przyrodnicze. Sama w sobie dążność to zasadna i godna wsparcia. Nie należy jednak realizować jej w sposób mechaniczny, pozbawiony refleksji nad tym, jaki rodzaj i poziom ścisłości jest osiągalny, i za jaką cenę, w tak bardzo odmiennej materii badawczej. Pogląd, które nie uznaje potrzeby uwzględniania osobliwości nauk społecznych i postuluje przyjęcie dla nich w całości wzorca metodologicznego nauk przyrodniczych nazywa się naturalizmem.

Jednym z głównych postulatów naturalizmu jest usunięcie z nauk społecznych, i w ogóle z humanistyki, sądów wartościujących. Nim poddamy ów postulat krytycznej analizie, przypatrzmy się, jak są zbudowane i jak funkcjonują sądy wartościujące, czyniąc to na prostym przykładzie dwóch następujących zdań.

[1] Konrad Walenrod był bohaterem.

[2] Konrad Walenrod był zdrajcą.

Predykaty „bohater” i „zdrajca” zawierają w swych definicjach informację o przedmiocie, o którym się je orzeka, mianowicie o pewnych zachowaniach ludzkich; zarazem wyrażają ocenę tych zachowań: pierwszy pozytywną, drugi negatywną. Zatępując w powyższych zdniach każdy z tych predykatów jego tak zbudowaną definicją, otrzymamy rozwinięcia złożone z dwóch części, które nazwiemy, jak następuje:

człon przedmiotowy (P) – podaje informację o zchowaniach, ewentualnie cechach, zjawiskach itd. człon aksjologiczny (A) – wyraża ocenę tego, co opisuje człon przedmiotowy.

Żeby uzyskać tego rodzaju rozwinięcia (R1 i R2) dla zdań 1 i 2, przyjmijmy następujące definicje ich predykatów.

Nazywamy kogoś bohaterem, (P) gdy poświęca on dla jakiejś ważnej sprawy nieporównanie więcej, niż tego wymaga powszechny kodeks etyczny, w szczególności poświęca życie; (A) jeśli sprawa jest słuszna, jest to postępowanie chwalebne.

Mówimy, że x jest zdrajcą y-ka, gdy (P) x przyrzekł być sojusznikiem lub wykonawcą celów y-ka i nie dotrzymał tego przyrzeczenia, narażając tym y-ka na wielkie straty; (A) jeśli x jest moralnie zobowiązany dotrzymać tego przyrzeczenia, jest to postępowanie karygodne.

Zastępujemy predykaty w zdaniach 1 i 2 określeniami zaczerpniętymi z powyższych definicji i jeszcze innych wchodzących w grę wiadomości; w wyniku otrzymujemy następujące rozwinięcia.

[R1] Konrad Walenrod (P) zrezygnował z życia rodzinnego, opuścił kraj i oddał życie dla sprawy wolności i zachowania przy istnieniu ojczyzny; (A) ponieważ jest to sprawa niewątpliwie słuszna, był to postępowanie chwalebne.

[R2] Konrad Walenrod (P) przyrzekł być wykonawcą celów Zakonu Krzyżackiego i nie dotrzymał tego przyrzeczenia, powodując tym upadek Zakonu; (A) ponieważ x był moralnie zobowiązany dotrzymać tego przyrzeczenia, było to postępowanie naganne.

1b. Zagadnienie wartości logicznej członu aksjologicznego na przykładzie ele-

mentarnych doznań fizycznych. Powyższe przykładowe definicje są szyte z grubsza i można by je wysubtelniać, ale dla potrzeb obecnej analizy są wystarczające. Chodzi bowiem o ukazanie odrębności członów przedmiotowego i aksjologicznego. Teraz wiadomo, gdzie ogniskuje się problem wartości logicznej. Nie na członie przedmiotowym, to temu wartość logiczna przysłuje bez wątpliwości. Wątpliwości mogą dotyczyć tylko członu aksjologicznego, który w naszym przykładzie reprezentują zdania z predykatami „jest chwalebne” i „jest naganne”.

Zdania takie budzą wątpliwości u niektórych autorów, którzy dostrzegają w nich wyłącznie funkcję ekspresyjną. A więc odmawiają im funkcji informowania o rzeczywistości obiektywnej, przypisując jedynie funkcję wyrażania stanów emocjonalnych, jak okrzyki w rodzaju „Ach!” i „Och!”. Wedle tego poglądu, predykat „jest chwalebne” byłby jedynie jak okrzyk pochwały, a „jest naganne” jak okrzyk nagany.

Nie widać jednak powodu, dla którego należałoby obstawać przy słowie „jedynie”. Gdy się twierdzi, że coś nie pełni funkcji A, ponieważ pełni funkcję B, to aby uczynić to rozumowanie konkluzywnym, trzeba wykazać. że B wyklucza A. Być może, powodem nieporozumienia jest w obecnym przypadku to, że bierze się zbyt serio spotykaną w psychologii klasyfikację, która dzieli stany psychiczne na umysłowe, emocjonalne i ewentualnie jeszcze jakieś. Jeśli to jest klasyfikacja w literalnym tego słowa znaczeniu, to powinna spełniać warunek rozłączności, a ten znaczy, że jej człony wykluczają się wzajem. Trzeba jednak pamiętać, że klasyfikacje dotyczące świata empirycznego, inaczej niż podziały matematyczne (gdzie istotnie, co jest liczbą pierwszą nie jest złożoną, itd.) są zwykle tylko przybliżeniem, pomijającym dla uproszczenia nieostrość pojęć, płynne przechodzenie jednych stanów w inne etc.

To ostrzeżenie o właściwym posługiwaniu się klasyfikacją jest szczególnie potrzebne w materii tak płynnej jak psychologiczna, gdy mowa o podziale stanów psychicznych na poznawcze, mianowicie pojęcia, sądy, czy rozumowania, oraz takie, jak uczucia, doznania, wrażenia. To, że na każdy z nich ma osobną nazwę nie świadczy, że reprezentują one rozłączne czyli wykluczające się wzajem klasy przeżyć. Wrażenie wzrokowe czy słuchowe ma niewątpliwą zawartość poznawczą, a znaczeniowo bliskie jest pojęciu doznania, to zaś pojęciu czucia, uczucia itd. Ostre raniące oko światło czy rozdzierający uszy dźwięk są sygnałami, które wiernie odwzorowują obiektywną rzeczywistość, a jednocześnie stanowią nieprzyjemne doznania emocjonalne. Mamy tu wyrazisty przypadek sądu, który po werbalizacji go w zdaniu mógłby brzmieć „to światło jest niezwykle ostre”; stanowi on nierozłączną całość z zawartą w przykrym uczuciu negatywną oceną stanu fizycznego będącego sprawcą owego sygnału.

Rozkładając powyższe zdanie na człony przedmiotowy i aksjologiczny, gdy ten drugi jest wyrażany predykatem pełniacym zarazem funkcję ekspresji emocjonalnej, otrzymamy osąd:

To (P) jest światło i (A) jest przykre.

Prześledźmy rzecz dokładniej na przykładzie prostegi i bardzo typowego sądu o charakterze subiektywnym i emocjonalnym:

Boli mnie [w określonym miejscu] ząb.

Człon przedmiotowy jest tu rozpoznawalny w sposob najbardziej ogólny i rozmyty; sprowadza się do tego, że coś się dzieje, zachodzi jakiś proces w dającym się wskazać miejscu, podczas gdy czlon aksjologiczny stwierdza, że to jest przykre. Zapiszmy to przejrzyście:

(P) Tu a to zachodzi jakiś proces i (A) jest to przykre.

Gdy udam się po pomoc nie do filozofa czy psychoanalityka, ale zwyczajnie do dentysty, ten zacznie od pytania, w którym miejscu boli. Potraktuje więc raport psychologiczny „boli” jako źródło obiektywnej informacji nieodzownej z medycznego punktu widzenia. Nie jest więc tak, że zdanie „boli mnie ząb tu a tu” to tylko wyraz mego subiektywnego stanu, nie niosący obiektywnej rzeczowej informacji. Jest to, mianowicie, informacja, że w miejscu wskazanym przez ból pojawił się proces, którego wcześniej nie było i że jest on niekorzystny dla organizmu. Tyle donosi sam organizm. Żeby podjąć skuteczne leczenie, trzeba to doniesienie powiązać z dużą porcją wiedzy biologicznej i medycznej, ale nie obejdzie się bez wyjściowej informacji zakodowanej w formie bólu.

O tym, że informacja zakodowana w bólu jest prawdziwa świadczy choćby skuteczność podjętego na jej podstawie leczenia. Zdarza się również, że ból jako komunikat okazuje się fałszywy, jak w przypadku bólów fantomowych, które mogą się pojawiać po amputacji kończyny. Pojawia się więc, jak w przypadku każdego innego komunikatu, jedna z dwóch wartości logicznych.

1c. O prawdziwych lub fałszywych sądach, które stwierdzają zachodzenie ładu (osąd pozytywny) lub nieładu (osąd negatywny). Przypadek bólu fizycznego

dobrze się nadaje na paradygmat dla rozległej klasy osądów. Reprezentuje on bowiem doświadczenie tak powszechne, że nie trzeba się odwoływać do jakichś bardziej elitarnych odczuć etycznych czy estetycznych, przekonująco też jawi się w funkcji informacyjnej czyli poznawczej, która zapewnia mu wartość logiczną, a ponadto niesie pewną podpowiedź, jak należy pojmować stan rzeczy, z którym zgodny jest (i wtedy prawdziwy) lub niezgodny (fałszywy) człon aksjologiczny.

Podpowiedź ta jawi się wyraziście w angielskiej terminologii medycznej, gdzie standardowo funcjonują pojęcia biological disorder oraz biological order. Oddajmy je, odpowiednio, zwrotami nieład biologiczny i ład biologiczny. Stany bólu czy smutku są interpretowane jako sygnały nieładu biologicznego (o wskaźnikach ładu – za chwilę). Jako przykład można wskazać badanie zaburzeń hormonalnymi u dzieci, których sygnałem emocjonalnym jest depresja.^{1} Podobnie jak w bólu zęba, pacjent nie wie, na czym polega zaburzenie czyli nieład w organizmie, jego wykrycie jest zadaniem dla wiedzy medycznej; rozeznanie pacjenta polega na przeświadczeniu, że jakieś zaburzenie zachodzi i to przeświadczenie ma wartość logiczną; najczęściej jest prawdziwe, skąd bierze się diagnostyczny walor bólu, ale bywa też fałszywe, jak w bólach fantomowych lub histerycznych.

Analogicznie ma się sprawa z przyjemnością fizyczną, która też ma wartość diagnostyczną z ryzykiem błędu. Czasem przyjemność jest wiarogodną informacją o zachodzeniu procesu korzystnego dla organizmu, np. gdy odczuwamy ją zaspakając głód. Jest ona informacją o przywracaniu tego ładu biologicznego, który polega na posiadaniu niezbędnej organizmowi energii. Ale gdy smakosz delektuje się wyszukanymi potrawami, to już niekoniecznie jest to trafny sygnał przywracania ładu.

Tego rodzaju dane biologiczne dają dogodny punkt odbicia do wykonania skoku w wyższe rejony świata wartości. Jest bowiem szansa, żeby zakorzenione w gruncie biologicznym pojęcia ładu i nieładu przenieść w inne niż organiczna dziedziny.

Jedną z nich jest sfera wartości, dla której nie utworzono dotąd stosownej nazwy. Określimy ją prowizorycznie jako sferę poznawczo-estetyczną. Myślnik w tym zwrocie ma wskazywać na stapianie się i nieodłączność tych dwóch stron doświadczenia wspólnego wielu uczonym, zwłaszcza matematykom i fizykom. Że termin „ład” dobrze oddaje treść tego doświadczenia, świadczy predylekcja, z jaką autorzy zdający zeń sprawę używają słowa „harmonia” czy to w odniesieniu do fizycznego świata, czy w odniesieniu do abstrakcyjnych struktur matematycznych; wszak harmonia to szczególnie wysoki stopień ładu. W tego rodzaju doznaniach ład jest postrzegany jako obiektywna własność układu – matematycznego, fizycznego, biologicznego czy społecznego. różna jednak od wszystkich własności które dadzą się opisać językiem danej nauki. Tego precyzyjnego języka są autorzy bardzo świadomi, zwłaszcza gdy idzie o matematykę i fizykę; świadczy to o niedefiniowalnosci pojęcia ładu w terminach fizyki itp. (co mogłoby przemawiać za jego należeniem do metafizyki; ten ważny temat zasługuje na osobne potraktowanie).

Uczeni dający świadectwo tego rodzaju doświadczeniom nie tylko uważają ład świata za jego obiektywną cechę, ale co więcej upatrują w jego percepcji pewne kryterium prawdy twierdzeń naukowych składających się na teorię. W tle jest załózeniem, że świat jest uporządkowany i harminijnym ta więc teoria ma większe szanse okazać się prawdziwa, która swym własnym ładem logicznym ów ład świata bardziej odzorowuje.^{2}

Ten drugi krok, traktowanie harmonii myślowej jako kryterium prawdy, nie należy do toku obecnego rozumowania, ale zasługuje tu na wspomnienia. Akcentuje on bowiem, jak bardzo na serio uczeni traktują ład świata jako jego obiektywną cechę, która jest dana podmiotowi przez kontemplacyjne, odczuwane emocjonalnie jako coś radosnego, doświadczenie piękna. A więc doświadczenie jednej wartości, by tak rzec, kardynalnych.^{3}

1 Zob. komunikat (brak nazwiska autora) pt. Low Growth Hormone Levels May Signal Depression Risk, Psychiatric News, October 20, 2000, www.psych.org/pnews/00-10-20/low.html.

2 Oczywiście, związek ten nie jest traktowany jako argument w publicznej dyskusji, bo w tej rozstyrzga weryfikacja logiczna lub doświadczalna, lecz jako trop heurystyczny wiodący indywidualnego badacza.

3 Przegląd świadectw dotyczących tego doświadczenia daję w artykułach Piękno a prawda. Piękno teorii naukowych jako wyraz wrażliwości na urodę świata, Forum Akademickie, nr 11, Listopad 1998,

Oto wybrane przykładowo z rozleglego zbioru wypowiedzi w tem materii dwóch uczonych.

»Gdy sama przyroda prowadzi nas ku formom matematycznym wielkiej prostoty i piękności – pod formami rozumiem spójne systemy założeń, aksjomatów itp. – ku formom, których wcześniej nikt nie wymyślił, to trudno wtedy nie uwierzyć, że są one „prawdziwe”, to znaczy, że przedstawiają jakiś rzeczywisty rys przyrody. [...] Wielka siła przekonania bierze się we mnie z prostoty i piękna tej matematycznej struktury, którą przyroda nam podpowiada.« Werner Heisenberg, Der Teil und das Ganze. Gespräche im Umkreis der Atomphysik, Piper & Co., München1969. (przekład ad hoc – WM), s. 85n. W wyznaniu fizyka Rogera Penrose’a pojawia się ciekawe pytanie, na ile niezawodne w roli wskazówki prawdziwości jest to natchnienie, w którym jawi się piękno teorii.

»Silne przekonanie o słuszności idei, która pojawiła się w krótkiej chwili natchnienia [...] jest ściśle związane z jej cechami estetycznymi. Jest znacznie bardziej prawdopodobne, iż piękna idea okaże się prawdziwa, niż że przydarzy się to idei brzydkiej.« Autor próbuje nawet oszacować ów stopień prawdopobieństwa, gdy powiada, że wyczuł pewne rozwiązanie »w nagłym przebłysku intuicji, ale tylko z sześćdziesięcioprocentową pewnością.« Roger Penrose, odcinek Natchnienie, wgląd i oryginalność w rozdziale 10 książki Nowy umysł cesarza. O komputerach, umyśle i prawach fizyki, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 1995. Przekład P. Amsterdamskiego. Oryginał: The Emperor’s New Mind. Concerning Computers, Minds and the Laws of Physics, Oxford University Press, 1989.

2. WARTOŚĆ LOGICZNA OSĄDÓW MORALNYCH JAKO SĄDÓW O ŁADZIE LUB NIEŁADZIE ŚWIATA

§2.1. Osądy moralne jako sądy dotyczące ładu świata i ludzkich na ten ład od-

działywań. Rozważywszy na prawach przykładu dwa rodzaje osądów, których treść dotyczy ładu lub nieładu w jakim fragmencie świata, mianowicie sądów biologicznych oraz poznawczo-estetycznych, pora przejść do kategorii osądów moralnych. Jej waga filozoficzna skłania do zajęcia się nią staranniej niż dwiema poprzednimi, ale nie bez pewnych ograniczeń. Wśród nich jest to, że rozpatrując wpływ ludzkich działań na stan świata, nie będę brał pod uwagę czynnika intencji, ściśle powiązanego z wolnością wyboru (intencja może być dobra lub zła tylko wtedy, gdy jest wolna). Cała uwaga będzie skierowana na obiektywne wyniki działania, gdy znajdują się one w zasięgu możliwych do uzyskania przewidywań podmiotu działań.

Ograniczenie to nie będzie ze szkodą dla podjętego problemu; motywowane zaś jest świadomością, że w kwestiach moralnych ogromna ich liczba nie jest rozstrzygalna intersubiektywnie, a często nie jest nawet rozstrzygalna subiektywnie. Chyba to drugie skłaniało psalmistę do modlitw w rodzaju „Osądź mnie Boże i rozeznaj sprawę moją”. Umiejąc osądzić, które uczynki w moim życiu są godne uznania, a które zawstydzające, mogę nie wiedzieć, czy jestem tych drugich winien. Gdy nie wiem, pozostaje mi odwołać się do wyższej instancji, która na tyle znałaby bieg spraw świata ze wszystkimi determinacjami, że mogłaby rozpoznać, co w moich czynach było nieuchronnym skutkiem działających na mnie sił, a co wyborem mojej wolnej woli; a dopiero wolność jest tym, co pociąga winę lub zasługę. Wprawdzie sądy nierozstrzygalne też mają wartość logiczną, ale skoro ta ich wartość nie jest rozpoznawalna, nie mogą one być materią argumentacji o posiadaniu wartości logicznej przez osądy moralne; dlatego pomija się w obecnych wywodach sprawę oceniania intencji.^{4}

s.53-56, oraz Wrażliwość estetyczno-logiczna w badaniu naukowym jako wyzwanie dla Sztucznej Inteligencji [w:] Michał Heller i Janusz Mączka (red.): Jedność nauki – jedność świata, Biblos, Tarnów 2003, s.209-228.

Uwolniwszy się od kwestii nie będących na ludzki rozum, skoncentrujemy się na jednej sprawie, na tyle obszernej, że dobrze reprezentuje ogół zagadnień moralnych odnoszących się do ładu świata. Jest to idea sprawiedliwości.

Jej zwięzła, a choć nader ogólna, trafnie rzecz oddająca definicja powiada: sprawiedliwość polega na tym, żeby oddać każdemu, co mu się należy (łac. suum cuique tribuere). Definicja ta nie jest od tego, żeby określać, co się komu należy, nie ma więc mocy jako kryterium w rozstrzyganiu, co jest sprawiedliwe. Jej zaleta polega na użyciu słowa „należy”, które wskazuje na jakiś obiektywny ład świata (myśl ta przewija się przez Rzeczpospolitą Platona). Z czego mamy niebanalny wniosek, że niesprawiedliwość jako bezład w porządku społecznym skutkuje załamywaniem się owego porządku wraz z dotkliwymi tego skutkami, zachodzącymi także w sferze materialnej, a więc empirycznie dobrze uchwytnej. Wyrażając rzecz bardziej aforystycznie: bezład skutkuje bezwładem, czyli niemocą prowadzącą do klęsk. Intuicję tę znakomicie oddaje Jan Kochanowski w Odprawie posłów greckich.

O nierządne królestwo i zginienia bliskie,

gdzie prawa nic nie ważą ani sprawiedliwość!

Tak wieści upadek Troi członek Rady Królewskiej po podjęciu przez nią niesprawiedliwej, kierowanej prywatą i korupcją, uchwały. Potwierdzają tę prawidłowość w naszych czasach mechanizmy rozkładania się pełnych bezprawia reżimów, gdzie niesprawiedliwość, brak respektowania praw ludzkich i obywatelskich, wystudza źródła niezbędnej państwu energii – myślowej i motywacyjnej (do bezładu – do bezwładu).

Zagadnienie niesprawiedliwości ustroju dostarcza materiału, który nieźle się przydaje do tego, żeby precyzować i uzasadniać realizm aksjologiczny. Dotyczy ono bowiem struktur stosunkowo trwałych, co daje niezbędny horyzont czasowy do obserwacji, oraz stosunkowo dobrze poznanych, dzięki doświadczaniu ich konsekwencji we wszystkich dziedzinach życia. A gdy dostrzega się jakieś konsekwencje jako szkodliwe czy niebezpieczne, prowadzi to na trop rozkładającego dany system nieładu. Nierzadko prowadzi nawet tych, którzy zrazu byli tego systemu entuzjastycznymi rzecznikami i budowniczymi, ale mają oczy na tyle otwarte, by zauważać jego ogromniejące z upływem czasu skutki destrukcyjne.

§2. Studium przykładu: bezład ustrojowy w wyniku zastosowania pewnej koncepcji sprawiedliwości obciążonej bezładem logicznym. Chodzi tu o koncepcję,

która realnie zaistniała w dziejach myśli polityczno-ekonomicznej i nader realnie oddziałała na rzeczywistość polityczno-gospodarczą. Ma więc ona swą podręcznikową nazwę, ale nie będę się nią posługiwał. Chodzi o to, żeby nie rozpraszać uwagi kontekstem historycznym, lecz skupić się na związkach logicznych. A że w jej dyskutowaniu jakimś mianem posługiwać się trzeba, nazwijmy ją teorią SF: S od sprawiediwości, zaś F od niezwykle eksponowanej roli, jaką w tej koncepcji pełni praca fizyczna.

4 Jeśli uznać karzące wyroki sądowe za próby wymierzania sprawiedliwości w sensie moralnym, to przykłady podejścia abstrahującego od intencji znajdziemy w karach za czyny kogoś krzywdzące, choć wedle rozeznania sędziego nieumyślne, np. nieumyślne sprawstwo wypadku.

W teorii tej przyjmuje się domyślnie zasadę, która nie jest dla niej specyficzna, jest raczej powszechnie przyjmowana, i dopiero w połączeniu z specyficznymi założeniami SF daje treści logicznie wadliwe. Owa Ogólna Zasada Sprawiedliwości, powiada, co następuje.

[OZS] W działaniu zbiorowym przynoszącym zysk grupie, udział w zysku powinien być proporcjonalny do wkładu uczestnika mierzonego bądź nakładem środków z jego strony, bądź niezbędnością tego wkładu dla dobra wspólnego.

Wyobraźmy sobie, że na zasadzie dobrowolnej umowy powstaje grupa mająca zbudować w gminie zakład wytwórczy, który ma przynosić gminie zyski. Jedni mieszkańcy deklarują wkład pracy fizycznej, inni obliczenia inzynierskich, inni zajmą się pozyskiwaniem finansów, jeszcze inni księgowością, a ktoś powiada, że zamiast pracy czy umiejętności wniesie konieczny do tego przedsięwzięcia kapitał na zakup narzędzi, materiałów etc. Procentowy udział w przyszłych zyskach negocjuje się zawczasu, a komu nie odpowiadają warunki umowy, może do niej nie przystępować.

§2.2. Osądy na temat sprawiedliwości jako sądy dotyczące ładu świata i ludz-

kich nań oddziaływań. W kwestiach sprawiedliwego ładu społecznego ściera się między sobą kilka konkurencyjnych programów. Spór o to, czy podatek ma być liniowy czy progresywny toczy się między socjalizmem i liberalizmem.^{5} Każda z tych opcji bierze się z odmiennej wizji ładu społecznego, a te ogólne wizje uzasadniają odmienne stanowiska w sprawach szczegółowych, ja rozważane w §2.1 kwestie podatkowe.

5 Nie uczestniczy w tym sporze program komunistyczny, w którym państwo określa każdemu wysokość wynagrodzeń jako jedynego źródła dochodów obywateli; a zatem, teoretycznie, jest ono w stanie zadbać, żeby niczyje dochody nie były za wysokie w stosunku do ustanowionych norm.