%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12.8pt   \magnification1200
\hsize13cm \vsize20cm \nopagenumbers
\vglue10mm
\advance\hoffset6mm
\def\d{\vskip4.8mm\noindent} \def\.{\hskip1.5pt}    \def\ki{\qit}

\headline={\ifnum\pageno>1 \ifodd\pageno \rightheadline\else
\leftheadline\fi\else\hfil\fi}
\def\rightheadline{\vbox{\line{\hfill
{\Blue{\helhes Rozdzia� 1: Potencja� informatyczny jako wska�nik si�y 
cywilizacji}}
\hfill\st\folio}%
\vskip4pt\hrule}}
\def\leftheadline{\vbox{\line{\st\folio \hfil\Blue{{\helhes
Rozdzia� 1: Nowoczesne my�lenie o cywilizacji}}
\hfil}\vskip5pt\hrule}}

\m\bsn
\cl{\sb WITOLD MARCISZEWSKI}
\m
\cl{\sb Warszawa}
\b\b
\cl{\bigr O WARTO�CI LOGICZNEJ S�D�W WARTO�CIUJ�CYCH}
\vskip2mm
\cl{\bigr I WK�ADZIE LOGIKI W FILOZOFI� WARTO�CI}
\vskip10mm\pn
Nie da si� pomy�le� ludzkiego �ycia bez nieustannego dokonywania wybor�w, za
kt�rymi stoj� prze�wiadczenia, �e co� wybra� warto, a czego� nie warto.
Prze�wiadczenia takie to {\k s�dy warto�ciuj�ce} czyli oceny. Dogodnie jest
okre�la� je kr�tko jako {\k os�dy}, tym sposobem kieruj�c my�l ku aktom
s�dzenia i zarazem os�dzania (oceniania). Kr�tko m�wiac, os�d jest to s�d
bed�cy ocen�.

Nale�y przeto zacz�� od wyja�nienia poj�cia s�du. Najlepiej to uczyni� przez
odniesienie s�d�w do zda� oznajmuj�cych.  {\k Zdanie oznajmuj�ce} jest to
tw�r j�zykowym pe�ni�cy wobec s�du funkcj� wyra�ania.  Przyjmuje si�
rozr�nienie {\k s�d�w w sensie psychologicznym}, jako pewnej kategorii
stan�w umys�owych, i {\k s�d�w w sensie logicznym} jako pewnej kategorii
obiekt�w abstrakcyjnych. Czym s� te pierwsze, ka�dy sam do�wiadcza, gdy co�
spostrzega, co� twierdzi, lub rozpatruje jak�� my�l. Czym s� te drugie,
niech na obecne potrzeby wystarczy wyja�nienie, �e s�d w sensie logicznym
jest tym, co jest wsp�lne pewnej klasie s�d�w w sensie psychologicznym; gdy
dw�ch ludzi pomy�li, �e b�dzie deszcz, to mamy dwa s�dy w sensie
psychologicznym, a tylko jeden w sensie logicznym, poniewa� obaj pomy�leli
to samo.

Istotna cech� zda� oznajmuj�cyh i wyra�anych przez nie s�d�w w sensie
logicznym jest to, �e ka�dy s�d jest prawdziwy lub fa�szywy, czyli ma
okre�lon� {\k warto�� logiczn�}. Nie znaczy to, �e rozpatruj�c jaki� s�d
mamy zawsze �wiadomo��, jaka jest jego warto�� logiczna. Je�li uznajemy go
za prawdziwy, jest on naszym {\k twierdzeniem}.

W codziennym �yciu, gdy prze�ywamy os�dy czy to w aktach praktycznego
wyboru, czy w bardziej teoretycznych rozwa�aniach, mamy nieodparte poczucie,
�e niekt�re z nich s� prawdziwe a inne fa�szywe. Za prawdziwy uwa�amy np.\
os�d, �e naganne jest dzia�anie na czyj�� szkod� dla sadystycznej
przyjemno�ci zadawania cierpie�, a za fa�szywy os�d takiego post�powania
jako chwalebnego moralnie. Prawdziwo�� i fa�szywo�� zalicza si� w logice do
{\k warto�ci logicznych} (w logice klasycznej s� to jedyne warto�ci
logiczne, w logikach nieklasycznych jest miejsce jeszcze dla innych); tak
wi�c rzeczony pogl�d mo�na wyrazi� w powiedzeniu, �e os�dom przys�uguje
warto�� logiczna.

�w odruchowy potoczny pogl�d znajduje sprzymierze�ca w tej aksjologii, czyli
filozofii warto�ci, dla kt�rej stosowne jest miano: {\k aksjologiczny
realizm}, w skr�cie AR (zamiast ,,realizm'' mawia si� te� w tym kontek�cie
,,obiektywizm''). Dlaczego realizm? Nazw� t� motywuje klasyczne pojmowanie
prawdy jako zgodno�ci s�du z odpowiednim stanem rzeczywisto�ci. A zatem,
je�li prawdziwy jest pewien os�d przypisuj�cy czemu� warto��, to istotnie ta
warto�� temu czemu� przys�uguje; podobnie wi�c jak to co� musi by� ona czym�
rzeczywistym (�ac.\ {\k reale}).

AR nie jest stanowiskiem, kt�re w�r�d szk� filozoficznych cieszy�oby si�
aplauzem powszechnym. Z r�nych stron zg�aszane s� pod jego adresem
obiekcje. Maj� one niezaprzeczenie t� warto��, �e zmuszaj� do g��bszego
namys�u, jaki to rodzaj realno�ci przys�uguje warto�ciom. Nie s� one czym�
tak naocznym, jak cechy postrzegalne zmys�owo, niczym tak bezpo�rednio
danym w do�wiadczeniu jako stany psychiczne, ani tak niewatpliwie daj�cym
si� wykaza�, jak cechy obiekt�w matematycznych. Zwolennicy AR maj� wi�c do
wykonania spor� porcj� pracy, a w jej nurcie znajduje si� obecny przyczynek. 

\b\b
\cl{1. AKSJOLOGICZNY REALIZM (AR): CO G�OSI I CO ZA NIM PRZEMAWIA} 
\d
{\bf 1a. Budowa s�d�w warto�ciuj�cych: cz�ony przedmiotowy i aksjologiczny.}
Od czas�w Augusta Comte'a wielu badaczy zjawisk spo�ecznych aspiruje do
osi�gni�cia w nich takiej �cis�o�ci, jak� si� zalecaj� nauki przyrodnicze.
Sama w sobie d��no�� to zasadna i godna wsparcia. Nie nale�y jednak
realizowa� jej w spos�b mechaniczny, pozbawiony refleksji nad tym, jaki
rodzaj i poziom �cis�o�ci jest osi�galny, i za jak� cen�, w tak bardzo
odmiennej materii badawczej. Pogl�d, kt�re nie uznaje potrzeby uwzgl�dniania
osobliwo�ci nauk spo�ecznych i postuluje przyj�cie dla nich w ca�o�ci wzorca
metodologicznego nauk przyrodniczych nazywa si� {\k naturalizmem}.

Jednym z g��wnych postulat�w naturalizmu jest usuni�cie z nauk spo�ecznych,
i w og�le z humanistyki, s�d�w warto�ciuj�cych. Nim poddamy �w postulat
krytycznej analizie, przypatrzmy si�, jak s� zbudowane i jak funkcjonuj�
s�dy warto�ciuj�ce, czyni�c to na prostym przyk�adzie dw�ch nast�puj�cych
zda�.
\msn
[1] \ Konrad Walenrod by� bohaterem.
\ssn
[2] \ Konrad Walenrod by� zdrajc�.
\msn
Predykaty ,,bohater'' i ,,zdrajca'' zawieraj� w swych definicjach informacj�
o przedmiocie, o kt�rym si� je orzeka, mianowicie o pewnych zachowaniach
ludzkich; zarazem wyra�aj� ocen� tych zachowa�: pierwszy pozytywn�, drugi
negatywn�. Zat�puj�c w powy�szych zdniach ka�dy z tych predykat�w jego tak
zbudowan� definicj�, otrzymamy rozwini�cia z�o�one z dw�ch cz�ci, kt�re
nazwiemy, jak nast�puje:
\msn
{\k cz�on przedmiotowy} (P) -- podaje informacj� o zchowaniach,
ewentualnie cechach, zjawiskach itd.
\ssn
{\k cz�on aksjologiczny} (A) -- wyra�a ocen� tego, co opisuje cz�on
przedmiotowy.
\msn
�eby uzyska� tego rodzaju rozwini�cia (R1 i R2) dla zda� 1 i 2, przyjmijmy
nast�puj�ce definicje ich predykat�w.
\msn
Nazywamy kogo� {\k bohaterem}, (P) gdy po�wi�ca on dla jakiej� wa�nej sprawy
niepor�wnanie wi�cej, ni� tego wymaga powszechny kodeks etyczny, w
szczeg�lno�ci po�wi�ca �ycie; (A) je�li sprawa jest s�uszna, jest to
post�powanie chwalebne.
\msn
M�wimy, �e $x$ {\k jest zdrajc�} $y$-ka, gdy (P) $x$ przyrzek� by�
sojusznikiem lub wykonawc� cel�w $y$-ka i nie dotrzyma� tego przyrzeczenia,
nara�aj�c tym $y$-ka na wielkie straty; (A) je�li $x$ jest moralnie
zobowi�zany dotrzyma� tego przyrzeczenia, jest to post�powanie karygodne.
\msn
Zast�pujemy predykaty w zdaniach 1 i 2 okre�leniami zaczerpni�tymi z
powy�szych definicji i jeszcze innych wchodz�cych w gr� wiadomo�ci; w wyniku
otrzymujemy nast�puj�ce rozwini�cia.
\msn
[R1] \ Konrad Walenrod (P) zrezygnowa� z �ycia rodzinnego, opu�ci� kraj i
odda� �ycie dla sprawy wolno�ci i zachowania przy istnieniu ojczyzny;
(A) poniewa� jest to sprawa niew�tpliwie s�uszna, by� to post�powanie
chwalebne.
\msn
[R2] \ Konrad Walenrod (P) przyrzek� by� wykonawc� cel�w Zakonu Krzy�ackiego
i nie dotrzyma� tego przyrzeczenia, powoduj�c tym upadek Zakonu; (A)
poniewa� $x$ by� moralnie zobowi�zany dotrzyma� tego przyrzeczenia, by�o to
post�powanie naganne.
%----------------------------------------------
\d
{\bf 1b. Zagadnienie warto�ci logicznej cz�onu aksjologicznego na
przyk�adzie elementarnych dozna� fizycznych.} Powy�sze przyk�adowe definicje
s� szyte z grubsza i mo�na by je wysubtelnia�, ale dla potrzeb obecnej
analizy s� wystarczaj�ce. Chodzi bowiem o ukazanie odr�bno�ci cz�on�w
przedmiotowego i aksjologicznego. Teraz wiadomo, gdzie ogniskuje si� problem
warto�ci logicznej. Nie na cz�onie przedmiotowym, to temu warto�� logiczna
przys�uje bez w�tpliwo�ci. W�tpliwo�ci mog� dotyczy� tylko cz�onu
aksjologicznego, kt�ry w naszym przyk�adzie reprezentuj� zdania z
predykatami ,,jest chwalebne'' i ,,jest naganne''.

Zdania takie budz� w�tpliwo�ci u niekt�rych autor�w, kt�rzy dostrzegaj� w
nich wy��cznie funkcj� ekspresyjn�. A wi�c odmawiaj� im funkcji informowania
o rzeczywisto�ci obiektywnej, przypisuj�c jedynie funkcj� wyra�ania stan�w
emocjonalnych, jak okrzyki w rodzaju ,,Ach!'' i ,,Och!''. Wedle tego
pogl�du, predykat ,,jest chwalebne'' by�by jedynie jak okrzyk pochwa�y, a
,,jest naganne'' jak okrzyk nagany.

Nie wida� jednak powodu, dla kt�rego nale�a�oby obstawa� przy s�owie
,,jedynie''. Gdy si� twierdzi, �e co� nie pe�ni funkcji A, poniewa� pe�ni
funkcj� B, to aby uczyni� to rozumowanie konkluzywnym, trzeba wykaza�. �e B
wyklucza A.  By� mo�e, powodem nieporozumienia jest w obecnym przypadku to,
�e bierze si� zbyt serio spotykan� w psychologii klasyfikacj�, kt�ra dzieli
stany psychiczne na umys�owe, emocjonalne i ewentualnie jeszcze jakie�.
Je�li to jest klasyfikacja w literalnym tego s�owa znaczeniu, to powinna
spe�nia� warunek roz��czno�ci, a ten znaczy, �e jej cz�ony wykluczaj� si�
wzajem. Trzeba jednak pami�ta�, �e klasyfikacje dotycz�ce �wiata
empirycznego, inaczej ni� podzia�y matematyczne (gdzie istotnie, co jest
liczb� pierwsz� nie jest z�o�on�, itd.) s� zwykle tylko przybli�eniem,
pomijaj�cym dla uproszczenia nieostro�� poj��, p�ynne przechodzenie jednych
stan�w w inne etc.

To ostrze�enie o w�a�ciwym pos�ugiwaniu si� klasyfikacj� jest szczeg�lnie
potrzebne w materii tak p�ynnej jak psychologiczna, gdy mowa o podziale
stan�w psychicznych na poznawcze, mianowicie poj�cia, s�dy, czy rozumowania,
oraz takie, jak uczucia, doznania, wra�enia. To, �e na ka�dy z nich ma
osobn� nazw� nie �wiadczy, �e reprezentuj� one roz��czne czyli wykluczaj�ce
si� wzajem klasy prze�y�. Wra�enie wzrokowe czy s�uchowe ma niew�tpliw�
zawarto�� poznawcz�, a znaczeniowo bliskie jest poj�ciu doznania, to za�
poj�ciu czucia, uczucia itd. Ostre rani�ce oko �wiat�o czy rozdzieraj�cy
uszy d�wi�k s� sygna�ami, kt�re wiernie odwzorowuj� obiektywn�
rzeczywisto��, a jednocze�nie stanowi� nieprzyjemne doznania emocjonalne.
Mamy tu wyrazisty przypadek s�du, kt�ry po werbalizacji go w zdaniu m�g�by
brzmie� ,,to �wiat�o jest niezwykle ostre''; stanowi on nieroz��czn� ca�o��
z zawart� w przykrym uczuciu negatywn� ocen� stanu fizycznego b�d�cego
sprawc� owego sygna�u. 

Rozk�adaj�c powy�sze zdanie na cz�ony przedmiotowy i aksjologiczny, gdy ten
drugi jest wyra�any predykatem pe�niacym zarazem funkcj� ekspresji
emocjonalnej, otrzymamy os�d:
\msn
To (P) jest �wiat�o i (A) jest przykre.  
\msn 
Prze�led�my rzecz dok�adniej na przyk�adzie prostegi i bardzo typowego s�du
o charakterze subiektywnym i emocjonalnym:  
 \msn
Boli mnie [w okre�lonym miejscu] z�b.
\msn
Cz�on przedmiotowy jest tu rozpoznawalny w sposob najbardziej og�lny i
rozmyty; sprowadza si� do tego, �e co� si� dzieje, zachodzi jaki� proces w
daj�cym si� wskaza� miejscu, podczas gdy czlon aksjologiczny stwierdza, �e
to jest przykre. Zapiszmy to przejrzy�cie:
\msn
(P) Tu a to zachodzi jaki� proces i (A) jest to przykre. 
\msn   
Gdy udam si� po pomoc nie do filozofa czy psychoanalityka, ale zwyczajnie
do dentysty, ten zacznie od pytania, w kt�rym miejscu boli. Potraktuje wi�c
raport psychologiczny ,,boli'' jako �r�d�o obiektywnej informacji
nieodzownej z medycznego punktu widzenia. Nie jest wi�c tak, �e zdanie
,,boli mnie z�b tu a tu'' to tylko wyraz mego subiektywnego stanu, nie
nios�cy obiektywnej rzeczowej informacji. Jest to, mianowicie, informacja,
�e w miejscu wskazanym przez b�l pojawi� si� proces, kt�rego wcze�niej nie
by�o i �e jest on niekorzystny dla organizmu. Tyle donosi sam organizm. �eby
podj�� skuteczne leczenie, trzeba to doniesienie powi�za� z du�� porcj�
wiedzy biologicznej i medycznej, ale nie obejdzie si� bez wyj�ciowej
informacji zakodowanej w formie b�lu.

O tym, �e informacja zakodowana w b�lu jest prawdziwa �wiadczy cho�by
skuteczno�� podj�tego na jej podstawie leczenia. Zdarza si� r�wnie�, �e b�l
jako komunikat okazuje si� fa�szywy, jak w przypadku b�l�w fantomowych,
kt�re mog� si� pojawia� po amputacji ko�czyny. Pojawia si� wi�c, jak w
przypadku ka�dego innego komunikatu, jedna z dw�ch warto�ci logicznych. 

\d
{\bf 1c. O prawdziwych lub fa�szywych s�dach, kt�re stwierdzaj� zachodzenie
�adu (os�d pozytywny) lub nie�adu (os�d negatywny).} Przypadek b�lu
fizycznego dobrze si� nadaje na paradygmat dla rozleg�ej klasy os�d�w.
Reprezentuje on bowiem do�wiadczenie tak powszechne, �e nie trzeba si�
odwo�ywa� do jakich� bardziej elitarnych odczu� etycznych czy estetycznych,
przekonuj�co te� jawi si� w funkcji informacyjnej czyli poznawczej, kt�ra
zapewnia mu warto�� logiczn�, a ponadto niesie pewn� podpowied�, jak
nale�y pojmowa� stan rzeczy, z kt�rym zgodny jest (i wtedy prawdziwy) lub
niezgodny (fa�szywy) cz�on aksjologiczny.  
 
Podpowied� ta jawi si� wyrazi�cie w angielskiej terminologii medycznej,
gdzie standardowo funcjonuj� poj�cia {\k biological disorder} oraz {\k
biological order}. Oddajmy je, odpowiednio, zwrotami {\k nie�ad biologiczny}
i {\k �ad biologiczny}. Stany b�lu czy smutku s� interpretowane jako sygna�y
nie�adu biologicznego (o wska�nikach �adu -- za chwil�). Jako przyk�ad mo�na
wskaza� badanie zaburze� hormonalnymi u dzieci, kt�rych sygna�em
emocjonalnym jest depresja.% 
  \note{\n
Zob.\ komunikat (brak nazwiska autora) pt.\ {\nit Low Growth Hormone Levels
May Signal Depression Risk}, Psychiatric News, October 20, 2000,
www.psych.org/pnews/00-10-20/low.html.}
Podobnie jak w b�lu z�ba, pacjent nie wie, na czym polega zaburzenie czyli
nie�ad w organizmie, jego wykrycie jest zadaniem dla wiedzy medycznej;
rozeznanie pacjenta polega na prze�wiadczeniu, �e jakie� zaburzenie zachodzi
i to prze�wiadczenie ma warto�� logiczn�; najcz�ciej jest prawdziwe, sk�d
bierze si� diagnostyczny walor b�lu, ale bywa te� fa�szywe, jak w b�lach
fantomowych lub histerycznych.

Analogicznie ma si� sprawa z przyjemno�ci� fizyczn�, kt�ra te� ma warto��
diagnostyczn� z ryzykiem b��du. Czasem przyjemno�� jest wiarogodn�
informacj� o zachodzeniu procesu korzystnego dla organizmu, np.\ gdy
odczuwamy j� zaspakaj�c g��d. Jest ona informacj� o przywracaniu tego �adu
biologicznego, kt�ry polega na posiadaniu niezb�dnej organizmowi energii.
Ale gdy smakosz delektuje si� wyszukanymi potrawami, to ju� niekoniecznie
jest to trafny sygna� przywracania �adu.

Tego rodzaju dane biologiczne daj� dogodny punkt odbicia do wykonania skoku
w wy�sze rejony �wiata warto�ci. Jest bowiem szansa, �eby zakorzenione w
gruncie biologicznym poj�cia �adu i nie�adu przenie�� w inne ni� organiczna
dziedziny.

Jedn� z nich jest sfera warto�ci, dla kt�rej nie utworzono dot�d stosownej
nazwy. Okre�limy j� prowizorycznie jako sfer� {\k poznawczo-estetyczn�}.
My�lnik w tym zwrocie ma wskazywa� na stapianie si� i nieod��czno�� tych
dw�ch stron do�wiadczenia wsp�lnego wielu uczonym, zw�aszcza matematykom i
fizykom. �e termin ,,�ad'' dobrze oddaje tre�� tego do�wiadczenia, �wiadczy
predylekcja, z jak� autorzy zdaj�cy ze� spraw� u�ywaj� s�owa ,,harmonia''
czy to w odniesieniu do fizycznego �wiata, czy w odniesieniu do
abstrakcyjnych struktur matematycznych; wszak harmonia to szczeg�lnie wysoki
stopie� �adu. W tego rodzaju doznaniach �ad jest postrzegany jako obiektywna
w�asno�� uk�adu -- matematycznego, fizycznego, biologicznego czy
spo�ecznego. r�na jednak od wszystkich w�asno�ci kt�re dadz� si� opisa�
j�zykiem danej nauki. Tego precyzyjnego j�zyka s� autorzy bardzo �wiadomi,
zw�aszcza gdy idzie o matematyk� i fizyk�; �wiadczy to o niedefiniowalnosci
poj�cia �adu w terminach fizyki itp. (co mog�oby przemawia� za jego
nale�eniem do metafizyki; ten wa�ny temat zas�uguje na osobne potraktowanie).

Uczeni daj�cy �wiadectwo tego rodzaju do�wiadczeniom nie tylko uwa�aj� �ad
�wiata za jego obiektywn� cech�, ale co wi�cej upatruj� w jego percepcji
pewne kryterium prawdy twierdze� naukowych sk�adaj�cych si� na teori�. 
W tle jest za��zeniem, �e �wiat jest uporz�dkowany i harminijnym ta wi�c
teoria ma wi�ksze szanse okaza� si� prawdziwa, kt�ra swym w�asnym �adem
logicznym �w �ad �wiata bardziej odzorowuje.% 
 \note{\n
Oczywi�cie, zwi�zek ten nie jest traktowany jako argument w publicznej
dyskusji, bo w tej rozstyrzga weryfikacja logiczna lub do�wiadczalna, lecz
jako trop heurystyczny wiod�cy indywidualnego badacza.}

Ten drugi krok, traktowanie harmonii my�lowej jako kryterium prawdy, nie
nale�y do toku obecnego rozumowania, ale zas�uguje tu na wspomnienia.
Akcentuje on bowiem, jak bardzo na serio uczeni traktuj� �ad �wiata jako jego
obiektywn� cech�, kt�ra jest dana podmiotowi przez kontemplacyjne, odczuwane
emocjonalnie jako co� radosnego, do�wiadczenie pi�kna. A wi�c do�wiadczenie  
jednej  warto�ci, by tak rzec, kardynalnych.% 
  \note{\n
Przegl�d �wiadectw dotycz�cych tego do�wiadczenia daj� w artyku�ach {\nit
Pi�kno a prawda. Pi�kno teorii naukowych jako wyraz wra�liwo�ci na urod�
�wiata}, Forum Akademickie, nr 11, Listopad 1998, s.53-56, oraz {\nit
Wra�liwo�� estetyczno-logiczna w badaniu naukowym jako wyzwanie dla
Sztucznej Inteligencji} [w:] Micha� Heller i Janusz M�czka (red.): {\nit
Jedno�� nauki -- jedno�� �wiata}, Biblos, Tarn�w 2003, s.209-228.}

Oto wybrane przyk�adowo z rozleglego zbioru wypowiedzi w tem materii dw�ch
uczonych. 
\m
 {\ls \n >>Gdy sama przyroda prowadzi nas ku formom matematycznym wielkiej
prostoty i pi�kno�ci -- pod formami rozumiem sp�jne systemy za�o�e�,
aksjomat�w itp. -- ku formom, kt�rych wcze�niej nikt nie wymy�li�, to trudno
wtedy nie uwierzy�, �e s� one ,,prawdziwe'', to znaczy, �e przedstawiaj�
jaki� rzeczywisty rys przyrody. [...] Wielka si�a przekonania bierze si� we
mnie z prostoty i pi�kna tej matematycznej struktury, kt�r� przyroda nam
podpowiada.<< Werner Heisenberg, {\nit Der Teil und das Ganze. Gespr�che im
Umkreis der Atomphysik}, Piper \& Co., M\"unchen1969. (przek�ad ad hoc
-- WM), s.\ 85n.

\pn
W wyznaniu fizyka Rogera Penrose'a pojawia si� ciekawe pytanie, na ile
niezawodne w roli wskaz�wki prawdziwo�ci jest to natchnienie, w kt�rym jawi
si� pi�kno teorii. 
\m
>>Silne przekonanie o {\nit s�uszno�ci} idei, kt�ra pojawi�a si� w
kr�tkiej chwili natchnienia [...] jest �ci�le zwi�zane z jej cechami
estetycznymi. Jest znacznie bardziej prawdopodobne, i� pi�kna idea oka�e si�
prawdziwa, ni� �e przydarzy si� to idei brzydkiej.<< Autor pr�buje nawet
oszacowa� �w stopie� prawdopobie�stwa, gdy powiada, �e wyczu� pewne
rozwi�zanie >>w nag�ym przeb�ysku intuicji, ale tylko z
sze��dziesi�cioprocentow� pewno�ci�.<<
Roger Penrose, odcinek {\nit Natchnienie, wgl�d i oryginalno��} w
rozdziale 10 ksi��ki {\nit Nowy umys� cesarza. O komputerach, umy�le i prawach
fizyki}, Wyd.\ Naukowe PWN, Warszawa 1995. Przek�ad P.\ Amsterdamskiego.
Orygina�: {\nit The Emperor's New Mind. Concerning Computers, Minds and the
Laws of Physics}, Oxford University Press, 1989. \m}

%-----------------------------------------------------------
\b
          \cl{2. WARTO�� LOGICZNA OS�D�W MORALNYCH}
          \cl{JAKO S�D�W O �ADZIE LUB NIE�ADZIE �WIATA}
\d
{\bf \S 2.1. Os�dy moralne jako s�dy dotycz�ce �adu �wiata i ludzkich na ten
�ad oddzia�ywa�.} Rozwa�ywszy na prawach przyk�adu dwa rodzaje os�d�w,
kt�rych tre�� dotyczy �adu lub nie�adu w jakim fragmencie �wiata, mianowicie
s�d�w biologicznych oraz poznawczo-estetycznych, pora przej�� do kategorii
os�d�w moralnych. Jej waga filozoficzna sk�ania do zaj�cia si� ni�
staranniej ni� dwiema poprzednimi, ale nie bez pewnych ogranicze�. W�r�d
nich jest to, �e rozpatruj�c wp�yw ludzkich dzia�a� na stan �wiata, nie b�d�
bra� pod uwag� czynnika intencji, �ci�le powi�zanego z wolno�ci� wyboru
(intencja mo�e by� dobra lub z�a tylko wtedy, gdy jest wolna). Ca�a uwaga
b�dzie skierowana na obiektywne wyniki dzia�ania, gdy znajduj� si� one w
zasi�gu mo�liwych do uzyskania przewidywa� podmiotu dzia�a�.

Ograniczenie to nie b�dzie ze szkod� dla podj�tego problemu; motywowane
za� jest �wiadomo�ci�, �e w kwestiach moralnych ogromna ich liczba nie jest
rozstrzygalna intersubiektywnie, a cz�sto nie jest nawet rozstrzygalna
subiektywnie. Chyba to drugie sk�ania�o psalmist� do modlitw w rodzaju
,,Os�d� mnie Bo�e i rozeznaj spraw� moj�''. Umiej�c os�dzi�, kt�re
uczynki w moim �yciu s� godne uznania, a kt�re zawstydzaj�ce, mog� nie
wiedzie�, czy jestem tych drugich winien. Gdy nie wiem, pozostaje mi odwo�a�
si� do wy�szej instancji, kt�ra na tyle zna�aby bieg spraw �wiata ze
wszystkimi determinacjami, �e mog�aby rozpozna�, co w moich czynach by�o
nieuchronnym skutkiem dzia�aj�cych na mnie si�, a co wyborem mojej wolnej
woli; a dopiero wolno�� jest tym, co poci�ga win� lub zas�ug�. Wprawdzie
s�dy nierozstrzygalne te� maj� warto�� logiczn�, ale skoro ta ich warto��
nie jest rozpoznawalna, nie mog� one by� materi� argumentacji o posiadaniu
warto�ci logicznej przez os�dy moralne; dlatego pomija si� w obecnych
wywodach spraw� oceniania intencji.%
 \note{\n
Je�li uzna� karz�ce wyroki s�dowe za pr�by wymierzania sprawiedliwo�ci w
sensie moralnym, to przyk�ady podej�cia abstrahuj�cego od intencji
znajdziemy w karach za czyny kogo� krzywdz�ce, cho� wedle rozeznania
s�dziego nieumy�lne, np. nieumy�lne sprawstwo wypadku.} 

Uwolniwszy si� od kwestii nie b�d�cych na ludzki rozum, skoncentrujemy
si� na jednej sprawie, na tyle obszernej, �e dobrze reprezentuje og�
zagadnie� moralnych odnosz�cych si� do �adu �wiata. Jest to idea
sprawiedliwo�ci. 

Jej zwi�z�a, a cho� nader og�lna, trafnie rzecz oddaj�ca definicja powiada:
sprawiedliwo�� polega na tym, �eby odda� ka�demu, co mu si� nale�y (�ac.\
{\k suum cuique tribuere}). Definicja ta nie jest od tego, �eby okre�la�, co
si� komu nale�y, nie ma wi�c mocy jako kryterium w rozstrzyganiu, co jest
sprawiedliwe. Jej zaleta polega na u�yciu s�owa ,,nale�y'', kt�re wskazuje
na jaki� obiektywny �ad �wiata (my�l ta przewija si� przez {\k
Rzeczpospolit�} Platona). Z czego mamy niebanalny wniosek, �e
niesprawiedliwo�� jako bez�ad w porz�dku spo�ecznym skutkuje za�amywaniem
si� owego porz�dku wraz z dotkliwymi tego skutkami, zachodz�cymi tak�e w
sferze materialnej, a wi�c empirycznie dobrze uchwytnej. Wyra�aj�c rzecz
bardziej aforystycznie: {\k bez�ad skutkuje bezw�adem}, czyli niemoc�
prowadz�c� do kl�sk. Intuicj� t� znakomicie oddaje Jan Kochanowski w {\k
Odprawie pos��w greckich}.
\m
O nierz�dne kr�lestwo i zginienia bliskie, \par 
gdzie prawa nic nie wa�� ani sprawiedliwo��! 
\msn
Tak wie�ci upadek Troi cz�onek Rady Kr�lewskiej po podj�ciu przez ni�
niesprawiedliwej, kierowanej prywat� i korupcj�, uchwa�y. Potwierdzaj� t�
prawid�owo�� w naszych czasach mechanizmy rozk�adania si� pe�nych bezprawia
re�im�w, gdzie niesprawiedliwo��, brak respektowania praw ludzkich i
obywatelskich, wystudza �r�d�a niezb�dnej pa�stwu energii -- my�lowej i
motywacyjnej (do bez�adu -- do bezw�adu).

Zagadnienie niesprawiedliwo�ci ustroju dostarcza materia�u, kt�ry nie�le si�
przydaje do tego, �eby precyzowa� i uzasadnia� realizm aksjologiczny.
Dotyczy ono bowiem struktur stosunkowo trwa�ych, co daje niezb�dny horyzont
czasowy do obserwacji, oraz stosunkowo dobrze poznanych, dzi�ki
do�wiadczaniu ich konsekwencji we wszystkich dziedzinach �ycia. A gdy
dostrzega si� jakie� konsekwencje jako szkodliwe czy niebezpieczne,
prowadzi to na trop rozk�adaj�cego dany system nie�adu. Nierzadko prowadzi
nawet tych, kt�rzy zrazu byli tego systemu entuzjastycznymi rzecznikami
i budowniczymi, ale maj� oczy na tyle otwarte, by zauwa�a� jego ogromniej�ce
z up�ywem czasu skutki destrukcyjne.

\d
{\bf \S 2. Studium przyk�adu: bez�ad ustrojowy w wyniku zastosowania pewnej
koncepcji sprawiedliwo�ci obci��onej bez�adem logicznym.} Chodzi tu o
koncepcj�, kt�ra realnie zaistnia�a w dziejach my�li polityczno-ekonomicznej
i nader realnie oddzia�a�a na rzeczywisto�� polityczno-gospodarcz�. Ma wi�c
ona sw� podr�cznikow� nazw�, ale nie b�d� si� ni� pos�ugiwa�. Chodzi o to,
�eby nie rozprasza� uwagi kontekstem historycznym, lecz skupi� si� na
zwi�zkach logicznych. A �e w jej dyskutowaniu jakim� mianem pos�ugiwa� si�
trzeba, nazwijmy j� teori� SF: S od sprawiediwo�ci, za� F od niezwykle
eksponowanej roli, jak� w tej koncepcji pe�ni praca fizyczna.

W teorii tej przyjmuje si� domy�lnie zasad�, kt�ra nie jest dla niej
specyficzna, jest raczej powszechnie przyjmowana, i dopiero w po��czeniu z
specyficznymi za�o�eniami SF daje tre�ci logicznie wadliwe. Owa Og�lna
Zasada Sprawiedliwo�ci, powiada, co nast�puje.
\msn
[OZS] \ W dzia�aniu zbiorowym przynosz�cym zysk grupie, udzia� w zysku
powinien by� proporcjonalny do wk�adu uczestnika mierzonego b�d� nak�adem
�rodk�w z jego strony, b�d� niezb�dno�ci� tego wk�adu dla dobra wsp�lnego.  
\msn
Wyobra�my sobie, �e na zasadzie dobrowolnej umowy powstaje grupa maj�ca
zbudowa� w gminie zak�ad wytw�rczy, kt�ry ma przynosi� gminie zyski. Jedni
mieszka�cy deklaruj� wk�ad pracy fizycznej, inni obliczenia inzynierskich,
inni zajm� si� pozyskiwaniem finans�w, jeszcze inni ksi�gowo�ci�, a kto�
powiada, �e zamiast pracy czy umiej�tno�ci wniesie konieczny do tego
przedsi�wzi�cia kapita� na zakup narz�dzi, materia��w etc. Procentowy udzia�
w przysz�ych zyskach negocjuje si� zawczasu, a komu nie odpowiadaj� warunki
umowy, mo�e do niej nie przyst�powa�. 

\d
{\bf \S 2.2. Os�dy na temat sprawiedliwo�ci jako s�dy dotycz�ce �adu �wiata
i ludzkich na� oddzia�ywa�.} W kwestiach sprawiedliwego �adu spo�ecznego
�ciera si� mi�dzy sob� kilka konkurencyjnych program�w. Sp�r o to, czy
podatek ma by� liniowy czy progresywny toczy si� mi�dzy socjalizmem i
liberalizmem.%
 \note{\n
Nie uczestniczy w tym sporze program komunistyczny, w kt�rym pa�stwo okre�la
ka�demu wysoko�� wynagrodze� jako jedynego �r�d�a dochod�w obywateli; a
zatem, teoretycznie, jest ono w stanie zadba�, �eby niczyje dochody nie by�y
za wysokie w stosunku do ustanowionych norm.} 
Ka�da z tych opcji bierze si� z odmiennej wizji �adu spo�ecznego, a te
og�lne wizje uzasadniaj� odmienne stanowiska w sprawach szczeg�owych, ja
rozwa�ane w \S 2.1 kwestie podatkowe.

\end





Cze�owski: wyra�enia warto�ciuj�ce s� pewn� odmian� zda� modalnych. 
Jest konieczne, by przedmiot mia� cech� C; jest dobrze, by .....

{\bf 1e. O �adzie i nie�adzie w materii ekonomicznej i politycznej.}
Warto�� logiczna os�d�w moralnych na przyk�adzie poj�cia sprawiedliwo�ci