%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12.8pt   \magnification1200
\hsize13cm \vsize20cm \nopagenumbers
\vglue10mm
\advance\hoffset6mm
\def\d{\vskip4.8mm\noindent} \def\.{\hskip1.5pt}    \def\ki{\qit}

\headline={\ifnum\pageno>1 \ifodd\pageno \rightheadline\else
\leftheadline\fi\else\hfil\fi}
\def\rightheadline{\vbox{\line{\hfill
{\Blue{\helhes Rozdzia� 1: Potencja� informatyczny jako wska�nik si�y 
cywilizacji}}
\hfill\st\folio}%
\vskip4pt\hrule}}
\def\leftheadline{\vbox{\line{\st\folio \hfil\Blue{{\helhes
Rozdzia� 1: Nowoczesne my�lenie o cywilizacji}}
\hfil}\vskip5pt\hrule}}

\m\bsn
\cl{\sb WITOLD MARCISZEWSKI}
\m
\cl{\sb Warszawa}
\b\b
\cl{\bigr KWESTIA WARTO�CI LOGICZNEJ S�D�W WARTO�CIUJ�CYCH}
\vskip2mm
\cl{\bigr W KONFRONTACJI Z RELATYWIZMEM KULTUROWYM}
\vskip10mm\pn
W logice klasycznej mamy dwie warto�ci logiczne, prawdziwo�� i fa�szywo��,
st�d tytu�owa kwestia przek�ada si� na pytanie: czy s�dom warto�ciuj�cym,
zwanym te� ocenami, przys�uguje okre�lanie ich jako prawdziwych lub jako
fa�szywych. Odpowied� przecz�c� s�ycha� z kilku stron, a najg�o�niej brzmi
ona obecnie ze strony relatywizmu kulturowego. Kierunek �w g�osi, �e s�dy
warto�ciuj�ce, a wi�c dotycz�ce dobra, pi�kna, sprawiedliwo�ci, s�uszno�ci,
rozumno�ci, solidarno�ci itp. w r�nych kulturach przybieraj� r�ne tre�ci,
niekiedy wzajem si� wykluczaj�ce; nie ma za� obiektywnych kryteri�w do
rozs�dzania o wy�szo�ci jednej kultury nad inn�.

Gdy wi�c w jednej kulturze si� g�osi ,,kanibalizm jest s�uszny'' w innej za�
,,kanibalizm nie jest s�uszny'', a relatywizm ka�e uznawa� obie oceny za
r�wnouprawnione, to co st�d wynika -- na jego gruncie -- w kwestii warto�ci
logicznej ocen? Wynika niemo�no�� przypisania im warto�ci logicznej. Je�li
mia�yby one warto�� logiczn�, to nie mo�na by utrzymywa� tezy o ich
r�wnouprawnieniu; cokolwiek bowiem mia�oby to s�owo oznacza�, nie mo�e
oznacza� r�wnoprawnienia prawdy z fa�szem. A z dw�ch zda� sprzecznych jedno
musi by� prawdziwe, drugie fa�szywe (mo�e si� zdarzy�, �e nie wiemy, a nawet
nigdy si� nie dowiemy, kt�re z nich jest prawdziwe, ale obiektywnie
prawdziwo�� przys�uguje dok�adnie jednemu). Je�li wi�c relatywista ma
respektowa� zasad� sprzeczno�ci, a to nale�y suponowa� o ka�dym, komu nie
odmawia si� miana istoty my�l�cej, to nie mo�e on przypisywa� warto�ci
logicznej ocenom; zapobiega to sprzeczno�ci, jako mog�cej zachodzi� tylko
mi�dzy wypowiedziami obdarzonymi warto�ci� logiczn�.

Tak dochodzimy do twierdzenia warunkowego: je�li racj� ma relatywizm
kulturowy, to ocenom nie przys�uguje warto�� logiczna. O ile wi�c uda si�
wykaza�, �e ocenom przys�uguje warto�� logiczna, to wyka�e si� w konsekwencji,
�e nie ma racji relatywizm kulturowy. Co jest zadaniem niniejszych roztrz�sa�.

\b\b
\cl{1. }
\d
{\bf \S 1.1.} S�d warto�ciuj�cy czyli ocen� rozpoznajemy po tym, �e zawiera
przynajmniej jeden predykat warto�ciuj�cy. A jak rozpozna� predykat
warto�ciuj�cy? Jest pewien warunek wystarczaj�cy nale�enia do tej kategorii,
wyznaczaj�cy klas� przypadk�w dostatecznie rozleg��, �eby czerpa� z niej
materia� do obecnych rozwa�a�. Warunkiem tym jest powi�zanie danego
predykatu z norm� post�powania, pozytywn� b�d� negatywn�. I tak, wyrazy
,,jest sprawiedliwy'' i ,,jest niesprawiedliwy'' stanowi� predykaty
warto�ciuj�ce, poniewa� funkcjonuj� normy: pozytywna ,,nale�y by�
sprawiedliwym'' oraz negatywna ,,nale�y nie by� niesprawiedliwym''. Warunku
takiego nie spe�nia, powiedzmy, predykat ,,kibicuje Legii''; nie ma wszak ani
normy nakazuj�cej kibicowanie Legii ani normy zakazuj�cej.

R�ne kultury charakteryzuj� si� sobie w�a�ciwymi systemami ocen i norm. �e
w tym zbiorze system�w zdarzaj� si� ostre przeciwie�stwa, to fakt z
elementarza socjologicznego. Nie znaczy to, �e nigdy si� ludzie w tych
rzeczach nie porozumiej�. Pocieszaj�ce jest to, �e gdy wyst�puj� s�dy
warto�ciuj�ce wzajem sprzeczne, to kt�ry� z nich musi by� prawdziwy. Nie
jest wi�c tak, �e wszyscy s� w b��dzie, kto� ma tu racj�; a je�li dzi� nie
wiadomo kto, nie uprawnia to do stanowczego twierdzenia, �e nigdy nie b�dzie
wiadomo. W tej materii nie mo�na narzeka� na brak przyk�ad�w historycznych;
oto pierwszy z brzegu. By�y przed wiekami kultury, w kt�rych warto�ci� i
norm� by�o zabijanie dzieci na ofiar� b�stwu; w innych, przeciwnie, uwa�ano
to za post�powanie zbrodnicze. Po wiekach �adna z kultur naszego globu nie
utrzymuje ofiar z dzieci w kanonie swych warto�ci.

Dow�d, �e s�dom warto�ciuj�cym mo�e przys�ugiwa� warto�� logiczna uzyskamy
wtedy, gdy znajdziemy s�d, kt�rego prawdziwo�� b�dzie konieczna; to znaczy,
s�d, kt�rego zaprzeczenie stanowi�oby logiczn� niemo�liwo��. B�dzie to
pierwszy krok, kt�ry jeszcze nie przes�dzi, czy wszystkim ocenom wolno
przypisywa� warto�� logiczn�, ale poka�e, �e przypisywanie takie nie jest
pozbawione sensu. W tym celu rozwa�my nast�puj�ce zdanie, w kt�rym s�owo
,,ceni'' mo�na rozwin�� w zwrot ,,uznaje za warto��''.
\msn
1/1: \quad Rozumny jest kto ceni rozumno��. 
\msn
Zwrot ,,jest rozumny'' nale�y do {\k predykat�w warto�ciuj�cych}. To znaczy
takich, �e pos�uguj�c si� tym predykatem nie tylko dostarczamy informacji,
�e jaka� rzecz czy osoba posiada dan� cech�, czyli dostarczamy pdewnego
opisu, ale jednocze�nie wyra�amy aprobat� (jak w tym przypadku) lub (w
innych przypadkach) dezaprobat� dla posiadania danej cechy. Wyra�a� aprobat�
to, innymi s�owy, akceptowa�, uznawa� za warto��, ceni� itp. Mamy predykaty,
kt�re z aksjologicznego punktu widzenia s� neutralne; np.\ w informacji o
kim�, �e lubi kurki w �mietanie raczej nie ma ani pochwa�y ani nagany. Takie
nazywamy {\k predykatami opisowymi}.


Dla potrzeb dalszej analizy zdanie 1/1 trzeba doprecyzowa�. W obecnej bowiem
formie, tak swobodnej, jak� zwyk�o si� stosowa� w mowie potocznej, nie
wyja�nia ono, czy cenienie rozumno�ci, b�d�c warunkiem dostatecznym
zas�ugiwania na pochwa�� za rozumno��, jest zarazem tej�e pochwa�y warunkiem
koniecznym. Po w��czeniu warunku koniecznego (oddawanego potocznie s��wkiem
,,tylko'') otrzymamy nieco mo�e sztuczne, lecz dok�adniejsze sformu�owanie
nast�puj�ce.
\msn
1/2: \quad Rozumny jest ten i tylko ten, kto ceni rozumno��. 
\msn
Pe�n� jednak dok�adno�� osi�gniemy dopiero w sformu�owaniu symbolicznym
dokonanym w jezyku logiki predykat�w. A to dzi�ki temu, �e mamy wtedy do
czynienia z j�zykiem operuj�cym symbolami zmiennymi ,,$x$'', ,,$y$'' etc.\
kt�re reprezentuj� jakie� indywidualne obiekty (kr�cej, indywidua), przy
czym obowi�zuje regu�a, �e trzeba dla ka�dej formu�y okre�li� zbi�r do
kt�rego wymieniane w niej indywidua nale��. J�zyk potoczny nie nad��a za tym
wymogiem, bo nie zobowi�zuje do okre�lenia kto to jest ten kto�, o kt�rym
mowa np.\ w 1/1. Obecnie ustalimy, �e mamy na uwadze zbi�r wszystkich istot
rozumnych. A wi�c oczywi�cie ludzi, ale nie wykluczamy innych gatunk�w
rozumnych mog�cych istnie� gdzie� w kosmosie; a je�li kto� chce mo�e te�
w��czy� z jednej strony anio�y, a z drugiej ewentualne roboty o nie
mniejszej ni� ludzka inteligencji. Dla potrzeb obecnej argumentacji nie
musimy sie wypowiada� w sprawie tego rodzaju podzbior�w, do��, �e okre�limy
nasze uniwersum (jak m�wi si� w logice) jako zbi�r istot rozumnych. 

Niech ,,$R$'' zast�puje jako skr�t predykat ,,jest rozumny'', a ,,$CR$'' --
predykat ,,ceni rozumno��''. I tak przekszta�camy 1/2 w nast�puj�c� formu��.
\msn
1/3: \quad $\A_x(R(x)\iff CR(x))$ \ --- \ aksjomat teorii aksjologicznej.
\msn  
Traktuj�c 1/3 jako twierdzenie pewnej teorii aksjologicznej nadaj�ce si� w
niej do roli aksjomatu, zamiast m�wi�, jak poprzednio, o jakiej� osobie
b�d�cej autorem tego zdania, zyskujemy wersj� odpowiedniejsz� do cel�w
analizy logicznej.

Nerw argumentacji tego eseju polega na zauwa�eniu, �e ,,$R$'' jest
predykatem oceniaj�cym, podczas gdy ,,$CR$'' jest predykatem opisowym. Ten
drugi opisuje pewn� rzeczywisto��, kt�r� mo�na nazwa� umys�ow�,
psychologiczn� czy zachowaniow�. Mo�e go u�y� psycholog, socjolog, etnolog,
antropolog w opisie nie zawieraj�cym �adnych element�w warto�ciowania. B�d�
to oczywi�cie zdania z gruntu r�ne od 1/3, kt�re wyra�a twierdzenie teorii
aksjologicznej. �eby pos�ugiwa� si� predykatem ,,$CR$'' w spos�b efektywny,
a wi�c taki, kt�ry pomaga w wyja�nianiu i przewidywaniu zjawisk, trzeba go
wyposa�y� w kryteria stosowalno�ci. Czyni si� to za pomoc� {\k definicji
operacyjnych}. Tak to nazywa metodologia nauk z tego wzgl�du, �e podaje si�
w takich definicjach czynno�ci (operacje) b�d�ce oznakami (wska�nikami)
danej cechy. S� to z regu�y definicje cz�stkowe, czyli poprzestaj�ce na
podaniu charakterystycznych klas przypadk�w, b�d� przypadk�w stanowi�cych
warunki konieczne b�d� warunki dostateczne wyst�powania definiowanej cechy.

I tak, jednym z warunk�w koniecznych, �eby komu� przypisa� cech� cenienia
rozumno�ci b�dzie to, �eby ten kto� stara� si� przestrzega� w swych
rozumowaniach najoczywistszych praw logiki formalnej, np.\ zasady
niesprzeczno�ci. Innym warunkiem koniecznym -- to, �eby chcia� respektowa�
prawa logiki decyzji, np.\ to, �e nie nale�y ubiega� si� o jakie� dobro,
kt�rego szansa uzyskanie jest minimalna, a koszty uzyskania
nieproporcjonalnie wielkie. I tak dalej. W tych definicjach operacyjnych
mowa jest raczej o intenjach i staraniach, �eby post�powa� w pewien spos�b,
nie wymaga si� natomaist, zeby te intencje zawsze by�y z sukcesem
realizowane; dopuszcza si� wi�c b��d jako co�, co nie pozostaje w
sprzeczno��i z og�ln� wol� nieb��dzenia. 

Podaj� przyk�adowo powy�sze definicje operacyjne w celu wyja�nienia, na czym
polega procedura definiowania predykat�w opisowych takich jak ,,ceni
rozumno��''. Dla naszej argumentacji wa�ny jest empiryczny, w odr�nieniu od
aksjologicznego, charakter samej procedury, nie za� to, jakie si� konkretnie
zaproponuje definicje poj�cia ,,ceni� rozumno��''. Gdyby poda� inne,
s�u�y�yby nam r�znie dobrze, byleby mia�y ten sam status metodologiczny. 

Mamy ju� zgromadzone przes�anki, �eby rozwin�� uczynion� wy�ej uwag�, i�
nerw argumentacji tego eseju polega na zauwa�eniu, �e ,,$R$'' jest
predykatem oceniaj�cym, podczas gdy ,,$CR$'' jest predykatem opisowym.
Wiemy ju�, co znaczy, �e ten drugi zwrot jest predykatem opisuj�cym stan
umys�u, kt�ry poddaje si� ocenie patrz�c na� z poziomu teorii
aksjologicznej. I to jest istotne dla argumentowania w dyskusji toczonej z
relatywizmem kulturowym. 

Relatywizm kulturowy niejako u swych korzeni ma prze�wiadczenie, �e nie jest
mo�liwa teoria aksjologiczna, kt�ra mog�aby o jakim� systemie warto�ci
znanym z do�wiadczenia kulturowego wyg�osi� s�d oceniaj�cy prawdziwy. Ot�
znamy z do�wiadczenia kulturowego takie systemy warto�ci, w kt�rych ceni si�
rozumno�� w sensie, kt�ry da si� wyeksplikowa� przez definicje w rodzaju
tych przytoczonych wy�ej. B�dzie to kultura europejska, lecz nie tylko, bo
logik� podobn� dio europejskiej znajdujemy w kulturach chi�skiej i
hinduskiej, a praktyczne wskaz�wki dotycz�ce sztuki rz�dzenia,
gospodarzenia, czy prowadzenia wywiadu wojskowego s� zbie�ne z logik�
decyzji ukszta�towan� w kr�gu europejskim.

Spr�bujmy teraz wmy�le� si� w reakcje relatywisty kulturowego, w skr�cie RK,
na zdanie 1/3. RK nie ma szans na to, by�my mu uwierzyli, �e nie rozumie on
predykatu ,,$R$'' (jest rozumny). Mo�e on go rozumie� jako� po swojemu,
inaczej ni� pozostali uczestnicy dyskusji, ale nie mo�e by� tak, �eby w tym
punkcie jego znajomo�� polszczyzny mia�a niewyt�umaczaln� luk�. Oznaczymy 
w�a�ciwe dla RK rozumienie predykatu ,,$R$'' symbolem ,,$R_{rk}$''.

Wyobra�my sobie, ze nasz RK jako badacz kultur odkrywa kultur�, w kt�rej,
wedle deklaracji jej uczestnik�w ceni si� rozumno��. 

\end