%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12.8pt   \magnification1200
\hsize13cm \vsize20cm \nopagenumbers
\vglue10mm
\advance\hoffset6mm

\cl{4. NIEZB�DNO�� REGU� RACJONALNEGO POST�POWANIA}
\cl{W WYJA�NIANIU I PRZEWIDYWANIU LUDZKICH ZACHOWA�}
\m\bsn
{\bf \S 4.1. Realizm aksjologiczny a kwestia poznawczej gwarancji dla regu�
post�powania.} Czy poj�cie racjonalno�ci nale�y do aksjologii? Inaczej
m�wi�c: czy stwiedzenie racjonalno�ci lub jej braku w jakim� post�powaniu
stanowi s�d warto�ciuj�cy? 

Niezale�nie od odpowiedzi merytorycznej, trzeba, my�l�c historycznie,
uwzgl�dni� fakt umieszczania poj�cia racjonalno�ci w sferze aksjologii.
Spektakularne tego przejawy mamy w Wielkiej Rewolucji Francuskiej, kt�ra
o�wieceniow� apoteoz� rozumu doprowadzi�a do skrajno�ci, og�aszaj�c Religi�
Rozumu i przemianowuj�c Notre Dame na
,,�wi�tyni� Rozumu''(uchwa�a Konwentu z listopada 1973); w intencji autor�w
uchwa�y by�o to najwi�ksze z mo�liwych aksjologiczne wywy�szenie rozumno�ci.
Radykalne tego przeciwie�stwo znajdujemy dzi� u kontestator�w aksjologii
o�wieceniowej, aktywnych pod mianem postmodernist�w. Ci u�ywaj� terminu
,,racjonalno��'' w sensie warto�ciuj�cym negatywnie. Czasem tak bardzo
negatywnie jak Zygmunt Bauman, kt�ry ide� racjonalno�ci czyni
wsp�odpowiedzialn�, w szczeg�lno�ci, za zag�ad� �yd�w w re�imie
nazistowskim. Albo tak negatywnie, jak niekt�re feministki, kt�re wi���
racjonalno�� z m�sko�ci�. a wi�c z czym� najoczywi�ciej z�ym. 

Istnieje pr�ba na terenie nauk spo�ecznych, �eby termin ,,racjonalno��''
uwolni� od �adunku aksjologicznego. Pochodzi ona od Maxa Webera, klasyka
filozofii spo�ecznej, politycznej i gospodarczej, kt�ry stanowczo zakazywa�
formowania jakichkolwiek ocen w naukach spo�ecznych. A jednocze�nie uczyni�
poj�cie racjonalno�ci fundamentalnym w socjologii i ekonomii. Jest w tym co�
intryguj�cego, bo mimo owego postulatu wyra�anego terminem {\k
Wertfreiheit}, Weber w swej tonacji pisarskiej nie mo�e si� powstrzyma� od
przejawiania aprobaty, a nawet entuzjamu dla racjonalnej gospodarki i
takiej� adinistracji, s�downictwa etc. Mo�e wi�c nale�y tak go
intrepretowa�, �e nie odmawia on poj�ciu racjonalno�ci rysu aksjologicznego,
ale s�dzi, �e z tego sk�adnika tre�ci poj�cia nie nale�y czyni� u�ytku w
tekstach naukowych; co nie musi przekre�la� jego oddzia�ywania na umys�
badacza. Nale�a�oby wi�c strzec si� napisania, na przyk�ad, �e gospodarka
racjonalna jest lepsza od nieracjonalnej, cho� autor wie to po cichu,
niejako prywatnie, i z inspiracji tej korzysta w swej strategii badawczej;
sprawa pozostaje jednak w sferze heurystyki, a nie oficjalnej argumentacji.

S� jednak rodzaje bada� spo�ecznych, w kt�rych taka aksjologiczna
pow�ci�gliwo�� nie da si� praktykowa�. Zasadniczy pow�d jest w tym, �e od
wyja�niania i przewidywania zachowa� nieod��czne jest poj�cie b��du. A b��d
jest to, z samej definicji, naruszenie jakiej� normy (zamiast ,,norma''
mo�na m�wi� ,,regu�a''). Nie da si� wi�c b��d�w diagnozowa�, wyja�nia�
przyczynowo czy przewidywa� bez odwo�ywania si� do norm. Ka�da za� norma
jest jednoznacznie przyporz�dkowana jakiemu� s�dowi warto�ciuj�cemu. Np.\
normie ,,nie wolno oszukiwa�'' przyporz�dkowany jest s�d oceniaj�cy:
,,oszukiwanie jest rzecz� z��''.

Je�li pytamy o s�uszno�� normy, to naturalnym sposobem obrony s�uszno�ci
by�oby wykazanie, �e przyporz�dkowana jej ocena jest zdaniem prawdziwym. To,
�e normie nie przys�uguje warto�� logiczna t�umaczy si� jej w�a�ciwo�ci�
gramatyczn�, ktora polega na tym, �e norma jest rodzajem rozkazu. Oto np.\
wypowied� normatywana ,,je�li chcesz by� zdrowy, jedz owoce'' zawiera w
nast�pniku zdanie rozkazuj�ce, a wi�c pozbawione zdatno�ci do tego, �eby
przyjmowa� tak� lub inn� warto�� logiczn�. �atwo jednak wskaza� s�d
oznajmuj�cy, kt�ry t� norm� legitymizuje, mianowicie: ,,je�li je si� owoce,
jest si� zdrowym''.








Nie by�oby problemu,
gdyby ca�� wiedz� o regu�ach kieruj�cych zachowaniem badanych podmiot�w
akcji, zwanych dalej aktorami, czerpa� z obserwacji ich zachowa�. To znaczy,
przypisywa� im tylko te regu�y post�powania, kt�re oni smi faktycznie sobie
przypisuj�, a badacz si� o nich dowiaduje na podstawie zaobserwowanych s��w
i post�pk�w.










Niezale�nie od tego, w kt�rej j� umie�cimy sferze, pozostaje pytanie,
kluczowe dla nauk spo�ecznych, tak�e dla psychologii, jak� rol� pe�ni� w
nich regu�y racjonalnego post�powania (komplet takich stanowi definicj�
poj�cia racjonalno�ci). To oczywiste, �e s� one niezb�dne w naukach
normatywnych czy warto�ciuj�cych, jak np.\ etyka, o ile wyst�puje w nich
norma zalecaj�ca post�powanie racjonalne; wtedy owe regu�y s� efektywn�
wskaz�wk�, jak norm� czy warto�� realizowa�; mo�e nie dla wszystkich zdaje
si� oczywiste, �e stanowi� one niezb�dny komponent empirycznych nauk o
zachowaniach. 

Na tym gruncie powstaj� dwa donios�e metodologicznie pytania. (1) Jak
uzasadnia si� owe regu�y zachowa� racjonalnych, maj�ce stanowi� nieodzowny
�rodek wyja�niania i przewidywania  

Czy one same s� empiryczne? To jest kwestia kluczowa, od
kt�rej zale�y efektywno�� bada� empirycznych, polegaj�ca na tworzeniu teorii
b�d�cych narz�dziami wyja�niania i przewidywania; jedno i drugie dotyczy w
tym przypadku ludzkich zachowa�.




\end
