%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12.8pt   \magnification1200
\hsize13cm \vsize20cm \nopagenumbers
\vglue10mm
\advance\hoffset6mm

\cl{4. NIEODZOWNO�� AKSJOLOGII W UPRAWIANIU NAUK O CZ�OWIEKU}
%\cl{JAKO NAUK O SUKCESACH I PORA�KACH LUDZKICH D��E�}
\m\bsn
{\bf \S 4.1. Nauki o cz�owieku jako wiedza stosowana; jej g��wny problem:
ocena racjonalno�ci strategii graczy.} Spojrzenie na kondycj� ludzk� jako
sytuacj� gracza wywodzi si� conajmniej od Pascala (u kt�rego mia�o
te� znacz�cy kontekst teologiczny). Wsp�cze�nie jest ono od ponad p� wieku
standardowym uj�ciem w tych naukach o cz�owieku, kt�re pos�uguj� si� modelem
matematycznym teorii gier pochodz�cym od  

Mam tu na uwadze aksjologiczny realizm, nie za� �w dyskurs
nihilistyczny, kt�ry stawia sobie za cel wykaza�, �e �wiat warto�ci jest
pusty; czyli �e s�dom warto�ciuj�cym nie odpowiada �adna rzeczywisto��. Ten
rodzaj realizmu przenika na wskro� ka�dy proces badawczy w kompleksie nauk
empirycznych o cz�owieku, to znaczy tym, do kt�rego nale�y historia we
wszelkich jej dzia�ach, ekonomia, psychologia, psychiatria, socjologia,
politologia, antropologia kultury itp.

Jest ten realizm wszechobecny w praktyce ka�dego badacza, niezale�nie od
tego, jak� wyznaje filozofi� nauki lub program badawczy. Mo�na w teorii
deklarowa� pozytywizm, a wi�c �w nihilizm aksjologiczny, o kt�rym mowa
wy�ej, ale i tak w praktyce b�dzie si� akceptowa� jaki� panteon warto�ci, na
przyk�ad pozytywistyczny, gani�c tych filozof�w i badaczy, kt�rzy go nie
wyznaj�. Badacz spraw ludzkich mo�e by� pozytywist� po godzinach pracy, gdy
w wolnych chwilach ju� nie uprawia swej nauki lecz filozofuje na jej temat;
ale w czasie empirycznej pracy badawczej nie mo�e on nie by� aksjologicznym
realist�.

Powy�sze konstatacje mog� dla kogo� zabrzmie� jak przekorny samotny sprzeciw
wobec powszechnej i przepot�nej opinii �rodowisk akadmickich. Opinii, wedle
kt�rej nieodzownym warunkiem naukowego obiektywizmu jest uwolnienie si� w
badaniach spo�ecznych czy humanistycznych od wszelkich �ywionych przez
badacza ocen. Wystarczy jednak zastanowi� si� chwil�, co jest przedmiotem
wszelkich nauk o cz�owieku, kt�ry jest im wsp�lny przy wszystkich r�nicach
tre�ci i metody, �eby dostrzec nieodpart� konieczno�� warto�ciowa�. T�
wsp�ln� dziedzin� jest �wiat ludzkich d��e�. Jedne d��enia wie�czy sukces,
inne ko��z� si� pora�k�. Rzecz� badacza jest wyja�nia� przyczynowo jedno i
drugie oraz, gdy trzeba, przewidywa� skutki badanych d��e�. Jak on to czyni?
Ujmuje ka�de d��enie jako proces rozwi�zywania pewnego problemu. Aby
rozwiazanie by�o trafne, czyli da�o sukces, musi ono przebiegac wedle
okre�lonych regu�. Ich prostym przyk�adem s� logiczne regu�y wnioskowania,
aktywne w ka�dej pracy nad problemem, ale to tylko fragment niepor�wnanie
wi�kszego zbioru regu�. Badacz wyja�nia sukces badanego podmiotu czyli, jak
b�ziemy dalej m�wi�, aktora, stosowaniem si� przeze� do tych regu�, a
pora�k� ich naruszeniem; to drugie okre�la si� kr�tko jako b��d.  

�atwo zauwa�yc, ze ka�da z nauk o cz�owieku zajmuje si� intensywnie
diagnozowaniem tak pojetych b��d�w, to znaczy ich opisem oraz zajdoaniem
pfrzyczyn, dla kt�rych aktor dopusci� si� b�edu, mimo �e d��y� do sukcesu.

Nim dam bardziej systematyczn� replik� na t� koncepcj� obiektywizmu,
odparuj� j� narazie kazusem, skrajnym wprawdzie lecz przez to bardziej
wyrazistym. Ot�, rozwijaj�c konsekwentnie ow� koncepcj�, nale�a�oby
zabroni� psychiatrze stawiania diagnoz na temat jego pacjent�w. S� to bowiem
twierdzenia o zachodzeniu jakiej� patologii, a wi�c na wskro� warto�ciuj�ce.
Obiektywna (w tym osobliwym sensie) psychiatria nie powinna by stawia� wy�ej
s�d�w badacza schizofrenii od s�d�w schizofrenika. Wszak umys�
schizofreniczny ma sw� w�asn� logik�. A je�li badacz schozofrenii uwa�a, �e
jego logika jest w jaki� spos�b lepsza, s� to bezpodstawne uroszczenia, ani
troch� bardziej zasadne ni� np.\ roszczenia pacjenta do bycia Napoleonem.

Nie jest to riposta odprowadzaj�ca od tematu, lecz wprowadzaj�ca w jego
sedno. Patologia bowiem z klinik psychiatrycznych jest ekstremalnym czyli
granicznym przypadkiem czego�, co (wyst�puj�c w postaci nieraz mniej
drastycznej) jest w ludzkich dzia�aniach wszechobecne. S� to b��dy w
rozwi�zywaniu problem�w --- tych, kt�rych rozwi�zanie jest niezb�dne w
realizacji powzi�tych d��e�. Historyk, ekonomista czy socjolog ma o tyle
przyjemniejsz� ni� psychiatra prac�, �e bada nie tylko b��dy i pora�ki, a
wi�c zaburzenia w rozwi�zywaniu problem�w, lecz tak�e, w stopniu
por�wnywalnym, odkrywa sukcesy ludzkich d��e� rodz�ce si� z rozwi�za�
trafnych.

Oto naczelny przez tysi�clecia problem ekonomiczny: jak sprawi�, �eby w
danym spo�ecze�stwie poda� d�br dor�wna�a popytowi? Naczelny za� dzisiaj
problem spo�ecze�stw bogatych jest dok�adnie odwrotny: jak sprawi�, �eby
popyt dor�wna� poda�y? Sytuacja nier�wnowagi, jednego lub drugiego rodzaju,
jest oceniana jako negatywna. St�d niezliczone dociekania ekonomist�w
szukaj�ce rozwi�za� problemu r�wnowagi. Co sk�ania ich do tego trudu?
Oczywi�cie, s�d warto�ciuj�cy, �e lepszy jest dostatek od niedostatku, a w
epoce nadmiernej poda�y -- s�d, �e tym jest lepiej, im mniejsze jest
bezrobocie. Bez silnego przekonania w takich kwestiach aksjologicznych
(kt�rych znakiem rozpoznawczym jest przymiotnik ,,lepsze''), nie
zaistnia�aby w og�le nauka ekonomii. Warto�ciowanie tu przyj�te bierze sie z
pot�nych ludzkich d��e� do dostatku i bezpiecze�stwa. Oceniwszy je raz
pozytywnie, jako godne zaspokojenia, ekonomista zapuszcza si� potem na
nieprzebyte morze warto�ciowa�, oceniaj�c r�ne rozwi�zania problemu oraz
ich sk�adniki jako trafne lub jako b��dne i szereguj�c je wedle
,,lepszo�ci'' czy te� (w terminologii dok�adniejszej) wedle stopnia
racjonalno�ci.

Sk�d bierze ekonomista kryteria do takich ocen? Kluczem do odpowiedzi jest
termin ,,racjonalno��''. Badacz buduje matematyczny model interesuj�cego go
zjawiska. Model powinen by� niesprzeczny oraz dostatecznie operatywny. To
drugie znaczy, �e odpowied� na pytanie bior�c� si� z oblicze� dostaniemy w
odpowiednim czasie a nie po stu czy wi�cej latach. Oraz, co r�wnie istotne,
przes�anki do oblicze� powinny by� realistyczne, brane z prawdziwej wiedzy o
faktach gospodarczych, a nie zafa�szowane czy utopijne. Je�li te narz�dzia
odpowiadaj� wymaganiom, nadaj� si� do oceniania propozycji rozwi�za�
ekonomicznych, jak np.\ r�ne propozycje etatystyczne lub socjalistyczne,
czy r�ne liberalne. Wtedy s� to narz�dzia racjonalne, a pochodne wzgl�dem
tego b�dzie oszacowanie za ich pomoc� racjonalno�ci okre�lonych dzia�a�
ekonomicznych.

I tak, �r�d�em aksjologii okazuje si� by� w tym przypadku matematyka. Z niej
bierzemy kryteria racjonalnego warto�ciowania, a z tych dostajemy oceny
racjonalno�ci dzia�a�. Dzi�ki temu ekonomia mo�e by� nauczycielk� �ycia
gospodarczego. Na ile potrafi dochodzi� do racjonalnych rozwi�za�, na tyle
potrafi te� demaskowa� propozycje irracjonalne czyli b��dne. 

Poprzesta�my na tym pobie�nym naszkicowaniu aksjologicznej funkcji ekonomii.
Podobne rozwa�ania trzeba przeprowadzi� w stosunku do innych nauk
spo�ecznych, ujawniaj�c niezb�dno�� w nich ocen czyli to, jak oceny
umo�liwiaj� wyniki poznawcze danej nauki i ich zastosowania. By�yby to
jednak analizy, kt�rym trzeba by po�wi�ci� osobne obszerne studium. Dla
potrzeb obecnego rozwa�ania poprzestan� na egzemplifikacjach z dziedziny
historii, jako daj�cych si� �atwiej od innych wykona�. Wpradzie idealnego
modelu dzia�a� badanych przez historyka nie b�dziemy bra� z matematyki, ale
mamy jej odpowiednik w postaci regu� logiki. To one s� uniwersalnym
fundamentem ocen dotycz�cych racjonalno�ci.





\end