%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12.8pt   \magnification1200
\hsize13cm \vsize20cm \nopagenumbers
\vglue10mm
\advance\hoffset6mm
\def\d{\vskip4.8mm\noindent}

\cl{4. O TYM, �E BEZ S�D�W WARTO�CIUJ�CYCH}
\cl{ NIE DA SI� UPRAWIA� NAUK O CZ�OWIEKU}
\m\bsn
{\bf \S 4.1. O pogl�dzie Karola Wojty�y na donios�o�� etyki dla poznania
psychiki ludzkiej.} Do powstania obecnych rozwa�a� znacz�co si� przyczyni�a
pami�� pewnej migawkowej rozmowy z ksi�dzem docentem Karolem Wojty�� gdzie�
w okolicach Katedry Etyki KUL w po�owie lat 50. ubieg�ego wieku. Spyta� mnie
mnie, pocz�tkuj�cego asystenta Katedry Logiki, o kierunki zainteresowa�,
a ja odpowiedzia�em, �e wybra�em si� na uczelni� z zmiarem studiowania
psychologii, ale ostatecznie zdecydowa�em si� na logik�. Powiedzia� wtedy,
�e jego zdaniem g��bszy ni� psychologia wgl�d w ludzk� psychik� daje etyka.
Potwierdzi�em ten pogl�d z przekonaniem, mimo �e odebra�em go jako 
paradoksalny. I doda�em, �e podobn� przewag� nad psychologi� ma wed�ug mnie
logika, daj�c wgl�d w ludzkie procesy my�lowe.%
 \note{\n Po wielu latach, dzi�ki �yczliwemu po�rednictwu ks. prof. Tadeusza
Stycznia, mia�em sposobno�� powr�ci� do tej rozmowy korespondencyjnie. Jan
Pawe� II odpisa� mi wtedy: {\nit rozwa�aj�c podobie�stwo r�l logiki i etyki w
poznawaniu cz�owieka, trzeba mie� na uwadze, �e jednej i drugiej tw�rc� by�
Sokrates.} Imi� Sokratesa jest w takim kontek�cie symbolem my�li plato�skiej,
z kt�rej istotnie pocz�a si� logika, wszechobecna jako narz�dzie w
dyskusjach Sokratesa, a te dotyczy�y g��wnie zagadnie� moralnych. Do
plato�skich korzeni zwi�zku aksjologii z logik� nawi�zuj� w zako�czeniu tego
artyku�u.}

Zdaje si� ten pogl�d paradoksalny, bo etyka m�wi o cz�owieku, jaki on by�
powinien, psychologia za� bada, jaki jest. A przy tym obowi�zuje regu�a {\k
de oportere ad esse non valet illatio} analogiczna do znanej maksymy z
logiki modalnej {\k de posse ad esse non valet illatio}. Istotnie, z normy,
�e ka�dy pwinien kocha� bli�niego nie wynika, i�by zachodzi� stan faktyczny,
w kt�rym ka�dy kocha bli�niego.

Ale pogl�d o niezb�dno�ci aksjologii, w szczeg�lno�ci etyki czy logiki, do
wyja�niania i przewidywania ludzkich zachowa� nie musi znaczy� tyle, �e
wchodzi tu w gr� ca�a etyka; wystarczy, �e jaka� porcja aksjologii jest
niezb�dna w naukach o cz�owieku. Chodzi�oby wi�c o pogl�d nast�pujacy.
\msn
{\ls \k Istniej� poj�cia i twierdzenia aksjologiczne niezb�dne do
wyja�niania i przewidywania pewnych zachowa� badanych przez nauki o
cz�owieku. \m}
\pn 
W tamtej rozmowie moja aprobata dla pogl�du Rozm�wcy by�a raczej
improwizacj� ni� wynikiem przemy�le�, ale raz obudzona intuicja zacz�a
pracowa�. Po latach doprowadzi�o to do stanowiska bronionego w obecnym
artykule z jego tez� centraln�, �e s�dom warto�ciuj�cym przys�uguje warto��
logiczna.%
 \note{\n Do tej samej konkluzji mo�na, jak s�dz�, zmierza� na innej drodze,
bardzo obiecuj�cej filozoficznie. Ale �e nie da si� kroczy� dwiema drogami
naraz, obieram tu bardziej mi znan� i bli�sz� nabytym kompetencjom. Ta druga
wychodzi�aby od tomistycznej koncepcji transcendentali�w z jej tezami o
zamienno�ci poj�cia bytu z poj�ciami aksjologicznymi, jak dobro i pi�kno:
{\k ens et bonum convertuntur}, etc. O bycie m�wi� zdania opisowe, o
warto�ciach zdania oceniaj�ce, a skoro zdanie opisowe ma warto�� logiczn�,
to samo powinno cechowa� jego aksjologiczny r�wnowa�nik. W dawniejsze i
wsp�czesne koncepcje transcendentali�w wprowadza jeden z rozdzia��w ksi��ki
W�adys�awa Str�ewskiego {\nit Ontologia}, Aureus/Znak, Krak�w 2003.}

\d
{\bf \S 4.2. Poj�cie logiki jako kompleksu nauk obejmuj�cego teori� gier i
decyzji.} My�l z opisanej rozmowy, gdy j� rozwija�, mie� b�dzie dwa
odga��zienia: etyczne i logiczne. Rozwijanie w kierunku etycznym jest
znacznie trudniejsze. Wchodzi tu w gr� materia tak delikatna, jak poj�cie
sumienia, tak z�o�ona jak wyja�nienie rozbie�no�ci kulturowych w normach
moralnych, i niema�o innych spraw do rozpl�tania. Logika jest, mimo
wszystko, nauk� o materii mniej skomplikowanej.

Druga r�nica jest w tym, �e logika rozros�a si� w rozleg�y kompleks,
przenikaj�c si� z matematyk�, informatyk�, filozofi� i refleksj�
metodologiczn� z r�nych nauk. Zapewne i etyka b�dzie coraz bardziej
wchodzi� w kooperacj� z innymi dyscyplinami, �eby podo�a� wyzwaniom, jakie
niesie post�p techniczny i rosn�ce skomplikowanie �ycia spo�ecznego.
Tymczasem, logika dzi�ki swym powi�zaniom i sojuszom kroczy drog�
niew�tpliwie dogodniejsz�. P�jd�my wi�c tras� bardziej dro�n�. Mo�e zdobyte
na niej do�wiadczenia przydadz� si� przysz�ej ekspedycji w sfery etyki.

Przez logik� rozumie si� w obecnych rozwa�aniach zesp� teorii, kt�rego
granic nie zamykamy w spos�b ostateczny, a jako rdze� w��czamy do� klasyczny
rachunek logiczny, regu�y rozumowania oparte na teorii prawdopodobie�stwa
oraz regu�y zaczerpni�te z teori gier i decyzji. Nie maj�c tu miejsca na
rozwijanie ostatniego z cz�on�w, poprzestan� na bardzo prostym przyk�adzie.

Jedn� z g��wnych regu� teorii decyzji da si� zobrazowa� przys�owiem {\k
lepszy wr�bel w gar�ci ni� go��b na dachu}. R�nica wielko�ci wr�bla i
go��bia symbolizuje r�nic� wielko�ci zysku w przypadku upolowania jednego
lub drugiego. Dosadne ,,w gar�ci'' oznacza pewno�� sukcesu, podczas gdy
obraz dachu wskazuje na ryzyko pora�ki (na dach nie tak �atwo si� dosta�).
Ukonkretnijmy ten przyk�ad przez pewne okre�lenie ilo�ciowe. Niech warto��
go��bia przekracza czterokrotnie warto�� wr�bla, a szansa z�apania go na
dachu niech wynosi ,,p� na p�'' czyli 1/2. Czy bardziej inteligentnie
b�dzie wtedy zapolowa� na wr�bla czy na go��bia?  Policzmy, stosuj�c regu��
wnioskowania, kt�r� nazywamy {\k regu�� u�yteczno�ci oczekiwanej}, a znamy
j� teoretycznie (praktycznie musieli j� stosowa� ju� Adam i Ewa) od czas�w
Pascala i Logiki Port Royal. Oczekiwana u�yteczno�� schwytania wr�bla jest
iloczynem przypisanej mu warto�ci 1 (gdy go��biowi przypiszemy 4), a szansa
sukcesu r�wna si� pewno�ci, co w teorii prawdopodobie�stwa wyra�a liczba 1.
Z pomno�enia uzyskujemy 1. W przypadku go��bia tak uzyskany iloczyn wynosi
2, a wi�c jednak, przy tych wielko�ciach bardziej by�aby op�acalna wyprawa
na go��bie. We�my wariant, gdy warto�� wyrazi si� w z�otych; niech dla
wr�bla b�dzie to 10 z�., a dla go��bia 30, podczas gdy szanse s�,
odpowiednio 1/2 i 1/6; wtedy warto�ci oczekiwane si� zr�wnuj�, tak samo wi�c
inteligentnie b�dzie zagra� w polowanie na go��bia jak w polowanie na
wr�bla.

Na ka�dy przypadek rozwi�zywania problemu mo�na spojrze� jak na gr�, w
kt�rej stawk� s� nak�ady czasu, wysi�ku itp.\ po�wi�cone na rozwi�zanie, a
wielko�� wygranej mierzy si� wielko�ci� potrzeby rozwi�zania. Tak� potrzeb�
mo�e by� zaspokojenie ciekawo�ci, poszukiwania prawdy itp. Tote� ka�d�
istot� rozwi�zuj�c� jaki� w�asny problem b�dziemy odt�d okre�la� kr�tkim i
por�cznym mianem {\k gracza}.

\d
{\bf \S 4.3. Postrzeganie �adu lub nie�adu logicznego jako podstawa
orzekania o rozumno�ci oraz wyja�niania i przewidywania ludzkich zachowa�.}
Umys� ma zdolno�� postrzegania �adu my�lowego jak i jego braku oraz
wysnuwania st�d wniosk�w o sukcesie dzia�a� nacechowanych �adem i pora�ce
dzia�a� bez�adnych. Postrzeganie tego rodzaju �adu, podobnie jak �adu
moralnego czy estetycznego, nale�y do kategorii, kt�r� okre�li�em wcze�niej
mianem reakcji aksjologicznych (b�d�cych dzie�em aksjologicznej
inteligencji), szkicuj�c argument, �e taka emocjonalna reakcja jest zarazem
wiarogodnym stanem poznawczym (zob. \S 1.4, por. \S 2.2). Jej emocjonalno��,
przypomnijmy, nie odbiera warto�ci poznawczej, lecz przeciwnie, jest od
warto�ci poznawczej nieod��czna, podobnie jak b�l jest nieod��czny od
rozpoznania nie�adu biologicznego w organizmie.

�ad my�lowy ma dwie osobliwo�ci r�ni�ce go od innych sfer aksjologii. Da
si� on �ci�le, je�li nawet tylko cz�stkowo, zdefiniowa� za pomoc� logiki
szeroko poj�tej (por. \S 4.2) oraz jest niezast�pion� przes�ank� przewidywa�
empirycznych dotycz�cych wielu ludzkich dzia�a�, mianowicie ich sukcesu lub
pora�ki. Jedno i drugie �wiadczy o zdolno�ci tego rodzaju ocen do bycia
s�dami prawdziwymi.

Rozwa�my pod tym katem kwesti� definiowalno�ci za pomoc� logiki. Gdy na
widok jakiego� zachowania reagujemy odczuciem nie�adu (co emocjonalnie mo�e
si� przejawi� jako rodzaj irytacji), a zarazem jest to zachowanie
naruszaj�ce okre�lon� regu�� logiki, to jest owa rakacja niezwerbalizowanym
i jakby skr�towym prze�yciem s�du o naruszeniu regu�y. A s�d taki ma w
zastsowanym tu metaj�zyku okre�lon� warto�� logiczn�. �eby pos�u�y� si�
obrazowym skr�tem (go��b i wr�bel z \S 4.2) regu�y oczekiwanej u�yteczno�ci,
wyobra�my sobie, �e kto� mo�e schwyta� wr�bla bez wysi�ku i ryzyka, podczas
gdy goni�c go��bia po dachu nara�a si� na wielkie trudy i �miertelne
niebezpiecze�stwo. Je�li kto� drugi intuiyjnie zareaguje na to przygan�
czyli ocen� negatywn�, to tre�� oceny jest taka, jak gdyby wyg�osi�
twierdzenie, �e obserwowane post�powanie jest niezgodne z regu�� oczekiwanej
u�yteczno�ci. A to jest s�d prawdziwy lub fa�szywy, zale�nie od poprawno�ci
dokonanych oblicze�; ma on wi�c warto�� logiczn� w�a�ciw� s�dom
matematycznym. To samo dotyczy rozlicznych sytuacji, gdy reaguje si�
irytacj� na pope�nianie przez kogo� innego sprzeczno�ci, co jest naruszeniem
�adu logicznego w pewnym punkcie zdefiniowanym przez rachunek zda� logiki
klasycznej. 

Mo�liwych przypadk�w naruszenia �adu logicznego i naszych na nie reakcji
negatywnych jest tak wiele, jak wiele jest wchodz�cych w gr� regu� logiki.
To samo dotyczy sytuacji odwrotnych, gdy reagujemy aprobat� na wypowiadanie
si� lub post�powanie wewn�trznie sp�jne; a im bardziej z�o�on� tworzy ono
struktur�, b�d�c zarazem pos�uszne logice, tym wy�sze mamy dla� uznanie.
Poniewa� uznanie to jest wyra�alne jako twierdzenie o stosunku pomi�dzy
danym zachowaniem a okre�lon� regu�� logiki, twierdzenie maj�ce warto��
logiczn�, odpowiadaj�cy mu s�d w postaci reakcji aksjologicznej ma r�wnie�
warto�� logiczn�.

Drugi argument za warto�ci� logiczn� ocen, tak�e tych przejawiaj�cych si�
jako odruchowe reakcje aksjologiczne, polega na prze�ledzeniu ich roli w
teoriach empirycznych dotycz�cych ludzkich zachowa�. Teorie takie nale�� do
szerokiego spektrum nauk o cz�owieku, ktore obejmuje zar�wno histori�
(polityczn�, gospodarcz�, nauki etc.), jak i nauki zmierzajace do
znajdowania prawid�owo�ci rz�dz�cych zachowaniami indywidu�w i grup, jak
ekonomia, psychologia, socjologia, politologia, etnologia etc.

Przypomnijmy, �e zadaniem dyscyplin empirycznych jest wyja�nianie i
przewidywanie obserwowalnych powtarzalnych zjawisk (dotyczy to nauk
poszukuj�cych prawid�owo�ci) lub wyja�nianie danych �r�d�owo jednostkowych
fakt�w (dotyczy to historiografii). Konkluzje rozumowa� wyja�niaj�cych lub
predyktywnych s� prawdziwe lub fa�szywe, czyli obdarzone warto�ci� logiczn�.
Musi wi�c odpowiednia warto�� logiczna przys�ugiwa� ich przes�ankom. A je�li
w�r�d przes�anek znajd� si� s�dy warto�ciuj�ce, to owe s�dy te� maj� warto��
logiczn�. Teoretyczny wyw�d o tej nieodzowno�ci ocen w teoriach ludzkiego
zachowania przekracza�by dalece ramy tych rozwa�a�. W pewnym jednak stopniu
mog� go zast�pi� odpowiednio dobrane egzemplifikacje. Po�wi�cimy im kolejne
ust�py, skupiaj�c si� na wyja�nianiu historycznym, a sytuacj� w naukach
spo�ecznych zilustrujemy przyk�adem z ekonomii.

\d
{\bf \S 4.3. Jak gracz przewiduje ruchy partnera na podstawie idealnego
wzorca racjonalno�ci.} Idealny wzorzec racjonalno�ci dla okre�lonej klasy
zachowa� jest zawsze okre�lony przez og�lne regu�y logiki (obejmuj�cej
teori� gier) oraz wiedz� o w�a�ciwo�ciach zachowa� z danej klasy; do regu�
wi�c logiki dochodz� szczeg�owe regu�y post�powania ekonomicznego,
militarnego, politycznego etc. Na marginesie zwr��my uwag� na niuanse
terminologiczne tego rodzaju, �e tam gdzie w jednych kontekstach u�ywa si�
terminu ,,racjonalno��'' lub ,,rozumno��'' w innych u�ywa si� terminu
,,inteligencja''. Ten drugi bywa dogodniejszy, np. tam, gdzie
kwestie racjonalno�ci rozwa�a si� w kontek�cie sztucznej i naturalnej
inteligencji. Z tej zamienno�ci b�d� korzysta�, kieruj�c si� wzgl�dami 
kontekstu.

Idealny wzorzec racjonalno�ci (inteligencji) jest w pewien spos�b opisywany.
Opis taki sk�ada si� z s�d�w warto�ciuj�cych, poniewa� chodzi o wzorzec,
a wi�c co� po��danego i godnego aprobaty. Paradoksalnie, cho� {\k ex
definitione} opis przeciwstawia si� ocenie, to w tym granicznym przypadku,
gdy chodzi o wzorce idealne, s�dy opisuj�ce jego cechy s� ocenami; o tyle
w�a�nie, o ile wyra�aj� powszechnie uznawan� my�l, �e chodzi o cechy
wzorcowe, godne na�ladowania. S�dy opisuj�ce wzorzec s� to mi�dzy innymi
prawa logiki, kt�rych nale�y przestrzega� w my�leniu i post�powaniu, a wi�c
s� zawsze prawdziwe.

Ka�dy gracz, czy to w szachach czy w wojnie czy w negocjacjach handlowych
itp. ma pewien idealny wzorzec racjonalno�ci, kt�ry jest jednakowo niezb�dny
do dw�ch jednocze�nie cel�w: (1) �eby samemu si� do� przybli�a� oraz (2)
�eby szacowa�, na ile s� mu bliskie zachowania przeciwnika. Stopie� bowiem
przybli�ania si� do wzorca jest miar� oczekiwanego sukcesu: im bardziej
inteligentne jest post�powanie, tym wi�ksza szansa na sukces. Prawidlowe
oszacowanie inteligencji przeciwnika jest dla w�asnego sukcesu kluczowe;
pora�k� grozi zarowno jego niedocenienie jak i przecenienia.

P�odne jest w tym wzgl�dzie studium zachowa� polityczych i militarnych dw�ch
gigantycznych przeciwnik�w z okresu drugiej wojny �wiatowej, nazistowskich
Niemiec i ZSRR, symbolizowanych nazwiskami Hitlera i Stalina. Studium takie,
w postaci tyle� barwnej co przekonuj�cej przez sw� fachowo��, znajdujemy w
ksi��kach historycznych Wiktora Suworowa, m.in. w tomie {\k Oczyszczenie}, z
kt�rego czerpi� przytoczone ni�ej dane. Przedmiotem mojej analizy b�dzie
rozumowanie Suworowa jako historyka pr�buj�cego wyja�nia� zachowania graczy
ocenami co do tego, na ile trafnie ka�dy z nich ocenia� inteligencj�
przeciwnika. Mamy wi�c na uwadze dwa pi�tra ocen: te czynione przez
bohater�w narracji i te b�d�ce przedmiotem ocen narratora.

Suworow zmierza do wyja�nienia, dlaczego Zwi�zek Radziecki ponosi� tak
druzgoc�ce kl�ski w pierwszej fazie wojny. Wyst�puje on stanowczo przeciw
wyja�nianiu lansowanemu przez oficjaln� historiografi� radzieck�.
Wyja�nianie to, dowodzi Suworow, jest zafa�szowane tendencj�, �eby nie
dopu�ci� do ujawnienia zbrodniczego planu ZSRR. Planu wzmocnienia najpierw
Niemiec, tak �eby by�y w stanie wszcz�� i wygrywa� wojny z Polsk�, Angli�,
Francj� itd., a gdy si� ,,imperiali�ci'' wykrwawi�, nieoczekiwanego
uderzenia zmasowan� poteg� na Niemcy i dalej, a� po kra�ce �wiata. Wymaga�o
to przedtem u�pienia czujno�ci Niemc�w, do czego pos�u�y� pakt
Ribbentrop-Mo�otow o nieagresji i wzajemnej pomocy. Lenin i Stalin,
wsp�autorzy tego planu, k�trgo Stalin sta� si� wykonawca�, rozumowali, jak
nast�puje.
\msn
(1) Nie jest mo�liwe przetrwanie socjalizmu w jednym kraju, bo nie wytrzyma
on pokojowej konkurencji ze �wiatem kapitalistycznym. Jest wi�c dla
socjalizmu spraw� by� albo nie by� zbrojne podbicie �wiata
kapitalistycznego.
\msn
(2) Trzeba w tym celu trzech rzeczy: (a) zbudowa� militarn� pot�g� ofensywn�
przewy�szaj�c� wszystkie inne pot�gi �wiata; (b) os�abi� ofiary potencjalnej
napa�ci, wywo�uj�c mi�dzy nimi wojn�, �eby uderzy�, gdy b�d� dostatecznie
wyczerpane; (c) przekona� �wiat o pokojowych intencjach ZSRR i to, tak, �eby
podejrzewanie go o agresywno�� by�o przez cywilizowan� ludzko�� pi�tnowane
jako moralna zniewaga.
\msn
(3) Nie jest mo�liwe, nawet przy gigantycznym potencjale ZSRR, przygotowanie
si� jednocze�nie na wariant wojny ofensywnej i wojny obronnej, poniewa�
wymaga to diametralnie odmiennych rodzaj�w broni, wyszkolenia, umocnie�
obronnych (lub ich braku), przygotowa� logistycznych. Nie da si� np. budowa�
nieprzebytej linii obronnej nad w�asn� granic�, je�li ma si� te tereny
przebywa� w akcji ofensywnej. Do ataku potrzebne s� bombowce (a stosunkowo
mniej my�liwce), czo�gi-amfibie (gdy nieprzyjaciel wysadzi na swym terenie
mosty), kolosalne wojska desantowe i �rodki dywersji, itd. {\k Trzeba wi�c
budowa� gigantyczny potencja� ofensywny, przy poniechaniu obronnego.}
\msn
Zdanie ko�cowe wyr�nione kursyw� stanowi najczulszy punkt w naszej analizie
racjonalno�ci rozumowania graczy. Ca�e bowiem rozumowanie Stalina jest
racjonalne tylko przy za�o�eniu, �e nie istnieje potencjalny agresor. Stalin
wyklucza� jego istnienie, dziel�c pa�stwa poza ZSRR na dwie klasy: te, kt�re
nie zaatakuj� ZSRR, bo nie maj� takiej intencji oraz te, kt�re mog� mie�
tak� intencj�, lecz znajd� si� w sytuacji, przy kt�rej pr�ba jej spe�nienia
r�wna�aby si� totalnej i pewnej kl�sce, by�aby samob�jcza. Do pierwszej
klasy Stalin zalicza� wszystkie pa�stwa �wiata z wyj�tkiem Niemiec, wiedz�c
�e nie maj� one obiektywnego interesu w atakowaniu ZSRR, a do tego b�d�
dostatecznie omamione propagand� o najszlachetniejszej w �wiecie misji
bronienia pokoju przez ZSRR. Od Niemiec mo�na by�o spodziewa� si� ataku (s�
tego �wiadectwa cho�by w Hitlera {\k Mein Kampf}), a �eby temu zapobiec,
nale�a�o je uwik�a� w wojny na wiele front�w, co si� skutecznie uda�o, wobec
czego spe�niony zosta� drugi wystarczajacy warunek wykluczenia ataku na
ZSRR.

W tej sytuacji planowanie agresji przy poniechaniu przygotowa� do obrony
by�o na wskro� racjonalne -- przy jeszcze jednej przes�ance, �e Hitler nie
jest szale�cem, kt�ry by si� powa�y� na krok samob�jczy. Jest to, zwa�my,
s�d warto�ciuj�cy o racjonalno�ci przeciwnika, suponuj�cy, �e przeciwnik nie
odchodzi od wzorca tak daleko, �e przekracza�oby to granic� patologii. I w
tym punkcie -- zdaniem Suworowa -- Stalin si� pomyli�.

Nie musimy tu roztrz�sa� zasadno�ci stanowiska Suworowa, mianowicie, czy
Hitler okaza� si� szale�cem, czy mo�e maj�c dane wywiadu o przygotowaniach
ZSRR do ataku, wybra� wojn� przez zaskoczenie, nawet je�li ma�o maj�c�
szans, jako z�o mniejsze ni� wojna w wyniku przyj�cia uderzenia, nie
rokuj�c� ju� �adnej nadziei. Jakkolwiek b�dziemy wyja�nia�, zawsze nasze
pr�by wyja�nienia zdarze� historycznych poprzez przes�anki decydent�w b�d�
si� odwo�ywa� do wzorca racjonalno�ci czy inteligencji. Kl�ska mie� b�dzie
przyczyny w odej�ciu gracza od tego wzorca, a sukces b�dzie si� bra� z tego,
�e gracz sprosta jego wymaganiom.

Analiza Suworowa pos�uguje si� te� wzorcem racjonalno�ci dla wyja�nienia
powszechnych zachowa� historyk�w radzieckich, kt�rzy straszliwe kl�ski w
pierwszej fazie wojny woleli t�umaczy� raczej kompromituj�c� kraj s�abo�ci�
militarn� i podobnie �enuj�c� nieporadno�ci� naczelnego dow�dztwa, ani�eli
ujawni�, �e ZSRR ponosi� kl�ski nie z powodu s�abo�ci swej armii lecz z
powodu jej totalnego nakierowania na dzia�ania agresywne. Fabrykowanie
wyja�nie� tak ma�o dla tak wspanialego kraju zaszczytnych uznano za mniejsze
z�o ni� przyznanie si� do plan�w globalnej agresji w czasie po drugiej
wojnie, gdy plany podboju ca�ej Europy by�y wci�� kultywowane, a szansa ich
sukcesu zale�a�a od skutecznego ich ukrycia.

W powy�szym rozumowaniu o rozumowaniach historyk�w radzieckich czyni si� dwa
za�o�enia warto�ciuj�ca: (a) o ich niskiej kondycji moralnej, gdy godzili
si� s�u�y� jako narz�dzia ob�udnej i wrogiej wobec reszty �wiata propagandy
oraz (b) o ich wysokiej sprawno�ci intelektualnej w udawaniu naiwno�ci i
fa�szowaniu fakt�w. Oba razem wzi�te daj� szans� wyja�nienia okoliczno�ci
sk�din�d niepoj�tej, dlaczego historycy radzieccy wbrew prawdzie
historycznej deprecjonowali potencja� militarny i gospodarczy oraz zdolno�ci
przyw�dc�w w�asnego kraju.

Analizowany przypadek jest dla metody wyja�niania historycznego typowy. Przy
pewnych ocenach zdarzenia staj� si� zrozumia�e, przy innych pozostaj�
niepoj�te, a wi�c raczej te pierwsze ni� drugie s�usznie dopracowuj� si�
uznania za oceny prawdziwe. Na przyk�ad, zdarzenie polegaj�ce na posiadaniu
przez ZSRR wojsk powietrzno-desantowych, przewy�szaj�cych liczebnie i
jako�ciowo razem wzi�te pozosta�e armie �wiata, jest zrozumia�e przy
za�o�eniu, �e Stalin inteligentnie przygotowywa� napa�� na ca�� Europ�, a
niezrozumiale przy za�o�eniu, �e bra� pod uwag� tylko wojn� obronn� (desanty
nie l�duj� na terenie w�asnego kraju). Na tej samej drodze -- korzystania z
ocen jako przes�anek -- da si� wyja�nia� fakty rozleg�y kr�g fakt�w z ka�dej
dziedziny dziej�w.

\d
{\bf \S 4.4. Jak mo�na przewidzie� zdarzenia na gie�dzie na podstawie
w�a�ciwych graczom typowych odchyle� od wzorca racjonalno�ci.} Czy by�o
mo�liwe do przewidzenia p�kni�cie (jak si� to okre�la) ,,ba�ki
elektronicznych akcji'', kt�re nast�pi�o oko�o roku 2000? Niech to pytanie
b�dzie wprowadzeniem do pokazania roli ocen racjonalno�ci w typie my�lenia
innym ni� historyczne, mianowicie w wyja�nianiu i przewidywaniu proces�w
gospodarczych. Odpowied� brzmi, �e by�o to mo�liwe, a prognozowa� to
publicznie tak wielki autorytet w �wiecie finans�w, jak Alan Greenspan (szef
banku centralnego USA). 

Dlaczego wi�c ludzie nie s�uchali ani autorytetu ani regu� logiki, ani regu�
branych z do�wiadcze� gie�dy, i bez opami�tania kupowali akcje powstaj�cych
wtedy jak grzyby po deszczu sp�ek internetowych (tzw.\ {\k dot-com
companies}) np. sklep�w internetowej sprzeda�y? Odpowied� polega na
diagnozie b��du i jego przyczyn. Ale �eby jakie� post�powanie rozpozna� jako
b��dne, trzeba mie� wzorzec, kt�rego naruszenie stanowi�oby b��d gracza.

W takim wzorcu mieszcz� si� regu�y wnioskowania oparte na teorii
prawdopodobie�stwa. W�r�d nich wa�n� rol� graj� te, kt�re pewnych wnioskowa�
jako niezgodnych z prawami prawdobie�stwa zakazuj�. I oto okazuje si�, �e
liczni gracze maj� sk�onno�� post�powa� wbrew owym zakazom. Barwny tego opis
znajdujemy w noweli Dostojewskiego {\k Gracz}, gdzie Antonina Wasiliewna
obstawia liczb� zero i zgarnia pot�n� wygran�, natychmiast wi�c po raz
drugi stawia na zero, a gdy wygrywa znowu, z tym wi�kszym przekonaniem wo�a
do swego pomocnika ,,Postaw zn�w na zero!''.% 
 \note{\n W interpretacji tekstu Dostojewskiego i w relacjonowaniu teorii
zachowa� finansowych korzysta�em z komentarzy Tadeusza Tyszki i Tomasza
Zale�kiewicza zawartych w tek�cie {\nit Pu�apka gracza u Fiodora
Dostojewskiego} w p�roczniku {\nit Decyzje. Pismo po�wi�cone podejmowaniu
decyzji w gospodarce i spo�ecze�stwie}, nr 1, czerwiec 2004, wydawanym przez
Centrum Psychologii Ekonomicznej i Bada� nad Decyzjami w Wy�szej Szkole
Przedsi�biorczo�ci i Zarz�dania im. Leona Ko�mi�skiego.} 

Wielu badaczy rynk�w finansowych uwa�a, �e zmiany cen akcji gie�dowych w
znacz�cym stopniu maj� charakter losowy, a wi�c podlegaj� prawom
prawdopodobie�stwa. Nale�y wi�c stosowa� do nich podobne regu�y zakazuj�ce
pewnych wnioskowa�, np. wnioskowania, �e skoro liczba N raz przynios�a
szcz�cie, to b�dzie tak nadal. I oto okazuje si�, �e gracze �rubuj�cy
masowym popytem ceny akcji sp�ek internetowych ulegali podobnemu z�udzeniu
jak Antonina Wasiliewna. Sukces tych, co pierwsi obstawiali owe sp�ki,
podobnie jak sukces pierwszych poszukiwaczy w okresie gor�czki z�ota,
przyciaga� na�ladowc�w, kt�rzy zn�w odnosili sukcesy, a ci kolejnych
na�ladowc�w i tak dalej, a� do nieuniknionego za�amania.

Poza powy�szym b��dem rozumowania, kt�ry mo�na okre�li� jako jedno ze
z�udze� probabilistycznych (teoria zachowa� finansowych zna ich wi�cej), u
�r�de� opisanej pora�ki dot-com'�w by�o, nader cz�ste, my�lenie �yczeniowe
({\k wishful thinking}). A tak�e zauroczenie Internetem -- jeden z rys�w
wy�aniaj�cej si� w naszych czasach cywilizacji globalnej.

Tyle przyk�adowej analizy b��d�w niech starczy dla wysnucia takiego oto
wniosku. Tak bardzo trze�wy typ my�lenia, operuj�cy w materii tak bardzo
ziemskiej jak finanse, wymaga si�gni�cia po narz�dzia badawcze a� w sfery
plato�skiego nieba. Tam bowiem bytuj� obiekty matematyczne, jak liczby,
zbiory i funkcje, z kt�rych wykuwamy idealne modele post�powania --
niezb�dne do wyja�niania i przewidywania zachowa�, tych prawid�owych i tych
b��dnych. Zdania opisuj�ce owe wzorce oraz rozmaite odchylenia, maj� t�
dwoist� natur�, �e jako opisy wzorc�w lub ich narusze� wyra�aj� oceny, a
jako twierdzenia matematyczne s� zdaniami prawdziwymi. A wi�c istniej�
oceny, czyli s�dy warto�ciuj�ce, kt�re maj� warto�� logiczn�. 

{\k Q.E.D. -- quod erat demonstrandum.}


\end

