%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12.8pt   \magnification1200
\hsize13cm \vsize20cm \nopagenumbers
\vglue10mm
\advance\hoffset6mm
\def\d{\vskip4.8mm\noindent} \def\.{\hskip1.5pt}    \def\ki{\qit}

%www.quebecoislibre.org/younkins26.html

\headline={\ifnum\pageno>1 \ifodd\pageno \rightheadline\else
\leftheadline\fi\else\hfil\fi}
\def\rightheadline{\vbox{\line{\hfill
{\Blue{\helhes O warto�ci logicznej s�d�w warto�ciuj�cych}}
\hfill\st\folio}%
\vskip4pt\hrule}}
\def\leftheadline{\vbox{\line{\st\folio \hfil\Blue{{\helhes
O warto�ci logicznej s�d�w warto�ciuj�cych}}
\hfil}\vskip5pt\hrule}}
%RELATYWIZM JAKO CZYNNIK BEZ�ADU SEMANTYCZNEGO W ROZUMOWANIACH AKSJOLOGICZNYCH 


\cl{4. DLACZEGO BEZ INTELIGENCJI AKSJOLOGICZNEJ}
\cl{NIE DA SI� UPRAWIA� HISTORII I NAUK SPO�ECZNYCH} %STANY WYRӯNIONE AKSJOLOGICZNIE}

%\cl{JE�LI OCENOM NIE PRZYS�UGUJE WARTO�� LOGICZNA} % ICH NIEODZOWNO�� W MY�LENIU O POST�PIE I EWOLUCJI}	
\d
{\bf \S 4.1. Aksjologia w wyja�nianiu i przewidywaniu proces�w spo�ecznych.}
Poprzednie odcinki obfituj� w materia� ilustruj�cy pos�ugiwanie si� s�dami
warto�ciuj�cymi. Obfito�� taka domaga si� skondensowania w jakim�
syntetycznym uj�ciu, a to z kolei pos�u�y do podj�cia ostatniego z
zamierzonych temat�w -- roli warto�ciowa� w naukach spo�ecznych.

Okaza�o si�, �e w tre�ci ka�dego z predykat�w warto�ciuj�cych zawiera si�
poj�cie dobra jako podstawowe i niedefiniowalne. Nie mo�e by� jednak tak,
�eby ,,niedefiniowalne'' znaczy�o ,,niezrozumia�e''. Praktyka nauk
matematycznych uczy nas, �e sens termin�w niedefiniowalnych czyli
pierwotnych charakteryzowany jest przez aksjomaty danego systemu. Gdy
wyst�puj� w tej roli (opr�cz funkcjonowania w roli najpierwszych
przes�anek), okre�lamy je mianem {\k postulat�w znaczeniowych}. Ka�dy wi�c
aksjomat jest jakim� postulatem znaczeniowym. Nie jest jednak tak, �e kazdy
postulat znaczeniowy jest aktualnie aksjomatem; jesli dana teoria nie
zosta�a skonsgtruowana jako system dedukcyjny, nie ma w niej aktualnie
funkcjonujacych aksjomat�w, co nie znaczy, �e nie ma zda� w roli postulat�w
znaczeniowych, kt�re s� wtedy jakby potencjalnymi aksjomatami (to znaczy
obejm� t� funkcj�, o ile teoria zostanie zaksjomatyzowana). 

Poszukuj�c postulat�w dla poj�cia dobra, mo�na to poj�cie wys�owi� za pomoc�
predykatu ,,jest dobry'' lub por�wnawczego ,,jest lepszy''. Ten drugi dobrze
si� nadaje do wyra�ania preferencji, czynno�ci zachodz�cej nieustannie w
procesach umys�owych i spo�ecznych, na niego wi�c padnie nasz wyb�r.
Postulat�w wskazuj�cych na sens tego predykatu mo�e by� wi�cej ni� jeden,
ale dla koncentracji uwagi, poprzestaniemy tu na podaniu jednego,
najpotrzebniejszego w refleksji nad uprawianiem nauk spo�ecznych. 

Nim si� to uczyni, po�yteczne b�dzie zasygnalizowa� inn� mo�liw�
kandydatur�, tak�e godn� uwagi z punktu widzenia nauk spo�ecznych. Tym
bardziej, �e nawi�zywa�aby ona do najs�ynniejszego z ludzkich dylemat�w --
Hamletowego ,,by� albo nie by�''. By�oby to stwierdzenie: {\k Lepiej jest
by� ni� nie by�}. Wariant ten zas�uguje na zauwa�enie z racji ciekawej
perspektywy filozoficznej. Je�liby go przebada�, powsta�by most mi�dzy
aksjologi� i metafizyk�. Mianowicie, w metafizyce tomistycznej na poczesnym
miejscu znajduje si� nauka o transcendentaliach czyli o w�asno�ciach bytu
si�gaj�cych, by tak rzec, po najdalsze jego kra�ce (st�d przedrostek
,,trans'' sugeruj�cy przekraczanie wszelkich granic kategorialnych). W�r�d
tych w�asno�ci jest dobro, co wyra�a si� w sentencji: {\k ens et bonum
convertuntur}. Sentencja ta wraz z tautologi� ,,lepiej gdy jest dobrze ni�
gdy nie jest dobrze'' starczy�aby za przes�ank� dla rozwi�zania Hamletowego
dylematu: lepiej jest by�. Jest to, jak si� rzek�o, kierunek my�lenia godny
uwagi z punktu widzenia nauk spo�ecznych. Przypisanie bowiem ludziom i
grupom spo�ecznym tej instynktownej wiary, �e lepiej jest istnie� ni� nie
istnie� t�umaczy�oby p�d do przetrwania, ekspansji i prokreacji; a w
po��czeniu z innymi przes�ankami -- tak�e mechanizmy ewolucji. Je�li w
obecnych rozwa�aniach nie wkraczam na ten frapuj�cy szlak to mi�dzy innymi
dlatego, �e jest on ma�o przetarty, wymagaj�cy rozwini�cia nowej dziedziny
badawczej, jakiej� ontologii ewolucyjnej, na co jeszcze trzeba poczeka�.

Znacznie bardziej ucz�szczany jest szlak, na kt�ry wkroczymy, gdy za
naczelny postulat znaczeniowy charakteryzuj�cy poj�cie lepszo�ci przyjmiemy
zdanie nast�puj�ce:
\msn
4/1. \ Gdy ma si� do rozwi�zania jaki� problem, lepiej jest go rozwi�za� ni�
nie rozwi�za�.    
\msn
Zakres uk�ad�w i proces�w obj�tych tym postulatem nie jest tak wielki, jak w
rozwa�anej wy�ej propozycji alternatywnej, ale wystarczajcy na potrzeby nauk
spo�ecznych, a nawet je przekraczaj�cy. Obejmuje on organizmy, umys�y oraz
grupy i instytucje spo�eczne. Istnienie tych uk�ad�w polega na rozwi�zywaniu
niezliczonych problem�w i zale�y od ich trafnego rozwi�zywania.
     
[oczywistos�, pytania, stopniowanie warunk�w]


\d
{\bf \S 4.2.  Aksjologiczne �r�d�a liberalnego rozumienia dziej�w.} �wiat
poj��, jaki oferuje polszczyzna trzeba nam, dla dobra tych rozwa�a�
aksjologicznych, zbogaci� o ide� wzi�t� z brytyjskiej tradycji politycznej i
pewnego sposobu uprawiania historii. Jest to spos�b, kt�ry Herbert
Butterfield (1900-1979) nazwa� {\k The Whig Interpretation of History} (to
tytu� jego ksi��ki z roku 1931). ,,Whig'' oznacza, jak wiadomo, brytyjskie
ugrupowanie polityczne, z kt�rego wy�oni�a si� w 19 wieku partia partia
liberalna, st�d zamienne cz�sto u�ywanie termin�w ,,wigowie'' i
,,libera�owie''.

Termin o tej genezie trzeba nast�pnie rozszerzy� poza kategorie polityczne,
a� -- gdzie� w granicy -- po teori� ewolucji kosmicznej. Krok ten, mo�e do��
zaskakuj�cy, wyja�ni� na przyk�adzie pewnej dyskusji; jako jej uczestnik
mog�em dotrze� do wchodz�cych tu w gr� intencji terminologicznych. Niemiecki
historyk logiki Volker Peckhaus w recenzji z ksi��ki, kt�r� napisa�em
wsp�lnie z Romanem Murawskim {\k Mechanization of Reasoning in a Historical
Perspective} (Amsterdam 1995), zarzuci� nam, �e uprawiamy ,,whiggish
interpretation of history''. Jak wida�, w kr�gach historyk�w (a Peckham
nale�y do bardzo kompetentnych) przyj�o si� to okre�lenie w sensie
szerokim, daleko wykraczajacym poza histori� polityczn�. Znaj�c swe intencje
jako autora mog� powiedzie�, �e jest to charakterystyka trafna, w
pe�ni owe intencje oddaj�ca.%
 \note{\n R�nica podej�� wyja�ni�a si� w p�niejszej dyskusji z
recenzentem, kt�ry okazal si� rzecznikiem pogl�du, �e zadaniem historyka
badaj�cego jaki� fakt czy proces jest odpowiedzie� na pytanie, jak do tego
dosz�o, a nie na pytanie, co z tego potem wysz�o (skutk�w jest bardzo wiele,
za� wybieraj�c do bada� takie a nie inne, jeste�my nara�eni na ryzyko
subiektywizmu).} 

Poniewa� w historii nauki interpretacja liberalna jest szczeg�lnie
wyrazista, na jej przyk�adzie, nawi�zuj�c do wymienioej ksi�zki z dziej�w
logiki, wyja�ni� oryginaln� ide� Butterfielda. On sam zreszt�, kiedy
uprawia� historie nauki, co by�o jednym z jego wciele� pisarskich,
przejawia� ,,wigowskie'' podej�cie do historii (por.\ jego {\k The Origins
of Modern Science 1300-1800}, publ.\ w 1958).

W ksi��ce o mechanizacji rozumowa�, przyj�li�my za oczywiste, �e rozwi�zania
tego problemu mechanizacji w epoce logiki matematycznej i komputer�w s�
lepsze od pr�b dawniejszych, np.\ od �redniowiecznego projektu Ramona
Lullusa. S�owo ,,lepsze'' wprowadza kategori� aksjologiczn�, kt�ra jest
wszechobecna w interpretacji liberalnej. Dowodzi si� te� w ksi��ce i takiej
np.\ lepszo�ci, �e lepsze ni� Lullusa by�y projekty logik�w
nominalistycznych p�nego �redniowiecza. Te drugie bowiem zamiast
wymieszanej z kabalistyk� naiwnej mechaniki Lullusa zawiera�y pomys� naukowy
antycypuj�cy p�niejsz� ide� formalizacji, a pomys� ten inspirowa� Leibniza
do rozwijania logiki w kierunku formalistycznym i algorytmicznym. Podej�cie
za� algorytmiczne, gdy w postaci dojrza�ej pojawi�o si� u George Boole'a,
obecnie okaza�o si� dok�adnie tym, czego potrzebuje komputer, �eby pomaga�
cz�owiekowi w rozumowaniach. Jest to pomoc niezwykle cenna z punktu widzenia
rozwoju cywilizacji (zn�w mamy okre�lenia aksjologiczne: cenna, rozw�j,
cywilizacja).

Tak wi�c odnajdywanie i rekonstruowanie w ci�gu ewolucyjnym roli Lullusa,
nominalist�w, Leibniza, Boole'a itd.\ sterowane by�o my�l�, �e zachodzi (A)
samorzutna, przez nikogo nie planowana odg�rnie ewolucja, (B) kt�ra
przejawia tak� celowo��, jakby si� dokonywa�a wed�ug planu maj�cego
doprowadzi� do stanu doskonalszego od wcze�niejszych, (C) przy czym
doskonalenie polega na rosn�cej zdolno�ci do rozwi�zywania problem�w, a na
ile rozwi�zuje si� je na drodze oblicze�, na tyle pokrywa sie ze wzrostem
mocy obliczeniowej powstaj�cych w wyniku ewolucji uk�ad�w; (D) stan obecny
jest w tym sensie doskonalszy od wszystkich poprzedzaj�cych, a wyja�nienie,
jak do niego dosz�o polega na ukazaniu odpowiedniego ci�gu
ewolucyjno-przyczynowego (np.\ znajomo�� pism scholastyk�w by�a
wsp�czynnikiem przyczynowym projekt�w Leibniza).

Schemat ten w spos�b bezdyskusyjny sprawdza si� w dziejach logiki. Nim
powi��emy go bli�ej z kwestiami aksjologii, wykorzystajmy moment, �e mamy
ju� dane, �eby wyja�ni� stosowanie przymiotnika ,,liberalny'' nawet do
uj�cia dziej�w logiki, cho� sam ten przymiotnik nale�y do s�ownika filozofii
politycznej.

Ot� istot� liberalnej filozofii politycznej jest jej zakorzenienie w pewnej
ontologicznej wizji �wiata zorientowanej ewolucjonistycznie. Ta sama wizja
wydaje owoce tak�e poza sfer� filozofii politycznej. Jest to mianowicie
widzenie �wiata jako uniwersum, kt�re samorodnie rozwija w sobie struktury
coraz bardziej z�o�one i coraz wy�ej zorganizowane, a wi�c coraz bardziej
nacechowane jakim� �adem, a ten od pewnego progu staje si� zdolno�ci� do
rozwi�zywania problem�w, kt�rej istotnym sk�adnikiem jest moc obliczeniowa
(w sensie nawi�zuj�cym do wsp�czesnej informatyki). I tak, struktura zwana
systemem demokratycznym ma wi�ksz� zdolno�� rozwi�zywania problem�w ni�
ustr�j feudalny, a wsp�czesny wolny rynek rozwi�zyuje ekstremalnie z�o�one
problemy ekonomiczne, o kt�rych si� nie �ni�o np.\ w epoce handlu wymiennego
(nie pos�uguj�cego si� jeszcze pieni�dzem).

Opisane cechy �wiata wybitny ekonomista i czo�owy filozof liberalizmu w 20
wieku Friedrich Hayek okre�li� jako {\k �ad samorzutny} (ang.\ {\k
spontaneous order}. �w �ad jest przejrzy�cie widoczny w ewolucji nauki i
techniki, a da si� wy�ledzi� tak�e w ewolucji politycznej i ekonomicznej. W
tym drugim nurcie ewolucji jest postrzegany i g�oszony przez liberalizm w
powszechnym tego s�owa rozumieniu. Ale skoro �w nurt jest nieod��czny od
szerszego pejza�u filozoficznego, mamy dobre powody, �eby tak�e �w pejza�
uzna� za przedmiot liberalnej wizji �wiata. Tak poszerzony liberalizm nie
tylko ludziom i spo�ecze�stwom lecz tak�e przyrodzie przyznaje jakby swobod�
dzia�ania, z kt�rej wy�ania si� w toku ewolucji �ad coraz doskonalszy czyli,
m�wi�c inaczej, coraz warto�ciowszy.

Tak wi�c, liberalna interpretacja historii nie jest mo�liwa bez przekonania,
ze istniej� stany rzeczy warto�ciowe realnie, same w sobie, a nie z
ludzkiego nadania. Jest to r�wnowa�ne stwierdzeniu, �e s�dy stwierdzaj�ce
warto�� takich stan�w maj� walor prawdziwo�ci.

\end







 









  






