%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12.8pt   \magnification1200
\hsize13cm \vsize20cm \nopagenumbers
\vglue10mm
\advance\hoffset6mm

\cl{4. ROZUMNO�� JAKO WARTO�� UNIWERSALNA}
\cl{WZORZEC WSPӣDZIA�ANIA AKSJOLOGII Z EMPIRI�}
\cl{W WYJA�NIANIU I PRZEWIDYWANIU LUDZKICH ZACHOWA�}
\m\bsn
{\bf \S 4.1.} Jedn� z zas�ug leksykalnych polszczyzny jest istnienie w niej
dw�ch wariant�w t�umaczenia �aci�skiego {\k rationalitas}. Mo�emy odda� to
poj�cie wzi�tym z �aciny ,,racjonalno��'', mo�emy te� pos�u�y� si� rdzennie
polskim, silnie inspiruj�cym, s�owem ,,rozumno��''. Pi�knie si� jego tre��
t�umaczy, gdy wyj�� od rdzenia ,,um'', z kt�rego bierze si� te�
,,umiej�tno��''. Przedrostek ,,roz'', jak w s�owie ,,rozleg�y'', przywodzi na 
my�l jak�� wielk� sum� czy kompleks umiej�tno�ci, zar�wno teoretycznych jak
i praktycznych, intelektualnych jak i moralnych; ko�c�wka ,,o��'' nadaje
stosowny w tym przypadku ton abstrakcji. I to w�a�nie jest rozumno��.

Wystarczy�by nam ten polski wyraz do wszelkich rozwa�a� filozoficznych,
psychologicznych i innych, gdyby nie to, �e u�ywanie s��w podlega r�nego
rodzaju wp�ywom, je�li nie zawsze chwalebnym co do stylu, to jednak
domagaj�cym si� uwzgl�dnienia. Termin ,,racjonalno��'' upowszechni� si� w
polskim pi�miennictwie w kr�gu nauk empirycznych, jak ekonomia, psychologia,
socjologia, a tak�e w metodologii i filozofii nauk. Trudno go wi�c
ignorowa�, gdy chce si� nawi�za� kontakt my�lowy z owym kr�giem, a nale�y to
do zamierze� obecnego eseju. Stosownie zatem do kontekstu pos�uguj� si�
tutaj jednym lub drugim wariantem. A jeszcze, z ofert� nowej u�yteczno�ci
pojawia si� termin ,,inteligencja''. Ten z kolei dobrze si� nadaje do
porozumiewania si� z gildi� informatyk�w, zw�aszcza tych od tzw. sztucznej
inteligencji; trzeba wi�c i taki wariant mie� na uwadze.

Rozumno��/racjonalno��/inteligencja -- warto�� mog�ca cechowa� ludzkie osoby
oraz ich czyny i dzie�a -- szczeg�lnie dobrze si� nadaje do prze�ledzenia
powod�w, dla kt�rych s�dy warto�ciuj�ce czyli oceny zdatne s� do posiadania
warto�ci logicznej. A to dlatego, �e oceny racjonalno�ci odgrywaj� rol�
istotn� w pewnych rozumowaniach dotycz�cych sfery empirycznej, mianowicie w
w wyja�nianiu i przewidywaniu ludzkich zachowa�. 

W ka�dym z tych rodzaj�w rozumowania wyst�puje przes�anka aksjologiczna i
przes�anka empiryczna, prowadz�c wsp�lnie do wniosku, kt�ry jest b�d�
prawdziwy b�d� fa�szywy, a wi�c obdarzony warto�ci� logiczn�. Wniosek taki
nie mo�e wynika� z wypowiedzi, kt�re by warto�ci logicznej by�y pozbawione;
o tym przes�dzaj� regu�y wynikania logicznego. A zatem przes�anka
aksjologiczna r�wnie� musi mie� warto�� logiczn�.

Jak funkcjonuje ten mechanizm transmisji prawdy od przes�anki aksjologicznej
do wniosku? Mianowicie wniosku, kt�ry dostarcza�by sprawdzalnego empirycznie
wyja�nienia lub przewidywania? Uczestnicy krucjaty przeciw przypisywaniu
ocenom warto�ci logicznej (jak Moore, Ayer, Stevenson) odpowiedz�, �e
przej�cie takie nie jest mo�liwe, bo ocena je�li ma by� rzeczywi�cie ocen�
(a nie jakim� jej pozorem), to nie mo�e by� opisem faktu. W owej dru�ynie
obowi�zuje bezwzgl�dny zakaz analogiczny do tego, jaki wyra�aj� logicy
modalni powiedzeniem: {\k de posse ad esse non valet illatio}. Uczestnicy
rzeczonej ofensywy g�osz� zakaz: {\k de opportere ad esse non valet
illatio}. To znaczy, nie ma prawomocnego wnioskowania od powinno�ci do
istnienia; powinno�� za� czyli to, co ustanawia jaka� norma, reprezentuje tu
gam� niejako zamiennych z ni� modalno�ci, jak aprobata, d��enie do czego�,
preferencja (tak� zamienno�� przyjmuje jako oczywist� Ayer).

Istotnie, �atwo wskaza� na ka�dym kroku przypadki, w kt�rych naruszanie tego
zakazu prowadzi do b��du. Wszak z tego, �e Kowalski powinien zwr�ci�
wierzycielowi d�ug nie nale�y wnioskowa�, �e istotnie go zwr�ci. 



================================
Istnieje rodzaj b��d�w, kt�rych wyja�nienie przyczynowe jest mo�liwe tylko 
przy za�ozeniu, �e istniej� uniwersalne preferencje w uniwersum istot zdolnych
do warto�ciowania.
====================================
\end

O czym to �wiadczy, �e nie mo�emy poznawa� ani dzia�a� bez
pos�ugiwania si� poj�ciem b��du?} �wiadczy to o tym, �e nasze my�lenie jest
rzenikni�te ocenami, od kt�rych zale�y wiarogodno�� poznania i
skuteczno�� dzia�ania. Gdyby je usun��, budowla wiedzy natychmiast
rozsypa�aby si� w gruzy.

Oto przyk�ady. Gdy zdarzy si� katastrofa samolotu, komisja badaj�ca
przyczyny ma odpowiedzie� na pytanie: defekt techniczny czy b��d pilota?
Zar�wno jedna jak i druga odpowied� b�dzie stanowi� wyja�nienie przyczynowe,
cho� natura czynnika sprawczego jest w ka�dym przypadku z gruntu inna. Gdy
zawiod�a technika, wyja�nienie jest czysto przyrodnicze. W przypadku, gdy
zawi�d� cz�owiek, wyja�nienie przyczynowe odwo�uje si� do pewnego systemu
norm czy regu�, kt�rego naruszenie przez cz�owieka stanowi jego b��d.

Wiadomo, sk�d czerpiemy przes�anki do wyja�nienia przyrodniczego: ze
znajomo�ci praw przyrody. A sk�d czerpiemy przes�anki do wyja�nienia awarii
b��dem cz�owieka? Czerpiemy je ze znajomo�ci modeli czyli wzorc�w
normatywnych. Modele takie mog� mie� w cz�ci pochodzenie do�wiadczalne. Na
umiej�tno�c prowadzienia samolotu sk�ada�y si� do�wiadczenia lotnik�w
(pi�knie je opisywa� Antoine de Saint-Exupery), kt�re utrwalono w
kodeksie norm post�powania obowi�zuj�cych pilota. 

Jedne kodeksy norm bardziej, inne mniej, czerpi� z do�wiadczenia. Im mniej
czerpi�, tym wi�ksza jest w ich okre�laniu rola wiedzy apriorycznej czyli
takiej, kt�ra od do�wiadczenia nie jest zale�na. Na tej skali istnieje
kraniec zajmowany przez systemy norm maksymalnie aprioryczne. Nale�y do nich
szeroko poj�ta logika. S�u�y ona za podstaw� do wyja�niania i przewidywania
fakt�w poprzez nast�puj�c� zale�no��.
\msn
4/1:  Je�li podmiot P ma tak� to a tak� wiedz� oraz rozumuje logicznie, to
wyci�ga z niej takie a takie wnioski.
\msn
W sytuacji, gdy wiadomo, �e spe�niony jest poprzednik, to znaczy: 
\msn
4/2: P dysponuje odpowiedni� wiedz� i logik�,
\msn 
uzyskujemy  przewidywanie okre�lonego faktu empirycznego. Mianowicie:
\msn


�e,
kto� uznaje okre�lony s�d jako wniosek, o ile spe�niony jest poprzednik. A
je�li na podstawie tego wniosku �w kto� podejmuje jakie dzia�ania, to mamy
kolejmy fakt empiryczny, do kt�rego przewidzenia niezb�dny aprioryczny model
post�powania.

  


    


O pewnym �r�dle inspiracji do podj�cia tego zagadnienia.}


Inspiracj� t� zawdzi�czam przygodnej rozmowie sprzed p� wieku gdzie� na
Wydziale Filozofii KUL. Przed Katedr� Etyki spotka�em wyk�adowc� tego
przedmiotu ksi�dza docenta, kt�ry nazywal si� Karol Wojty�a. Zapytany
przeze� �yczliwie o plany naukowe, opowiedzia�em, �e na rzecz logiki
porzuci�em psychologi�, w kt�rej poprzednio zamierza�em si� specjalizowa�.
Rozm�wca za� powiedzia�, �e jego zdaniem, aby mie� g��boki wgl�d w ludzk�
psychik�, bardziej ni� psychologii potrzebujemy etyki. Potwierdzi�em ten
pogl�d z przekonaniem, cho� zdawa�em sobie spraw� z jego paradoksalno�ci.
Wszak etyka m�wi o tym, jak powinno si� post�powa�, a psychologia o tym, jak
ludzie rzeczywi�cie post�puj�; od powinno�ci do rzeczywisto�ci nie ma
wnioskowania -- tak g�osi powszechnie uznawana regu�a. Daleki by�em wtedy od
zrozumienia, co jest w tej regule myl�cego, ale wyczuwa�em w niej jaki�
defekt. I w tamtej rozmowie doda�em, �e owszem, etyka miewa tak� moc, ale gdy
idzie o inne obszary umys�u, to g��wna rola przypada logice. Ona tak�e
g�ruje nad psychologi�, gdy idzie o g��boko�� wgl�du w zjawiska umys�owe
(sprawa stosunku etyki do logiki powr�ci�a p�niej w korespondencji, ale o
tym dalej, w stosownym miejscu).

Wydaje si� rzecz� interesuj�c� popatrze�, jak my�l wysnuta u Karola Wojty�y
z jego idei teologicznych koresponduje ze wsp�czesn� praktyk� badawcz� nauk
o zachowaniu, do kt�rych nale�y psychologia, nauki spo�eczne, ekonomia czy
historia. Nie chc� odmawia� kolegom psychologom sukces�w poznawczych w ich
dziedzinie. Twierdz� natomiast, �e istotnym wsp�czynnikiem tych sukces�w
jest stosowanie modeli teoretycznych zaczerpni�tych z szeroko poj�tej
logiki; a wi�c nauki apriorycznej, podobnej w tym etyce. ��cz�c taki
aprioryzm z w�a�ciwym sobie mistrzostwem bada� empirycznych, badacze
zachowa� maj� najwi�ksze osi�gni�cia; dotyczy to nie tylko psycholog�w, lecz
tak�e ekonomist�w, socjolog�w etc.

{\k Logika szeroko poj�ta}, kt�r� b�dziemy mie� odt�d na uwadze, to nie
tylko klasyczny rachunek kwatntyfikator�w, lecz tak�e wszelkie inne teorie
formalne dostarczaj�ce wzorc�w rozumowa�. W tym kompleksie nauk znajduje si�
teoria prawdopodobie�stwa oraz teoria gier i decyzji, kt�ra -- do��czywszy
do poj�cia prawdopodobie�stwa poj�cie u�yteczno�ci -- dostarcza metod
racjonalnej kalkulacji op�acalno�ci, ryzyka itp.

Teoria gier daje od ponad p�wiecza standardowy, p�odny i niezwykle
rozpowszechniony model teoretyczny dla psychologii spo�ecznej, ekonomii i
socjologii. A zwyk�a elementarna logika jest modelem rozumowania
stosowanym przez wszystkich badaczy zachowa�, w tym historyk�w, kt�rzy
wprawdzie nie ustalaj� praw og�lnych, ale pr�buj� wyja�nia� przyczynowo
indywidualne zachowania postaci historycznych, narod�w czy pa�stw.



\end

Nim przytocz� wspomniane teksty, nakre�l� stanowisko metodologiczne g�osz�ce
niezb�dno�� ocen w wyja�nianiu i przewidywaniu ludzkich zachowa�, a wi�c ich
niezb�dno�c poznawcz�, kt�ra -- wbrew relatywizmowi -- przes�dza o ich
zdolno�ci do posiadania warto�ci logicznej. Jest to stanowisko oficjalnie,
czyli w teorii i jakby od �wi�ta, odrzucane przez wi�kszo�� badaczy
zachowa�, a zarazem przez t� sam� wi�kszo�� nagminnie praktykowane w
codziennej pracy badawczej. Wyda� si� mo�e zaskakuj�cy u wytrawnych badaczy
ten rodzaj naiwno�ci, w�a�ciwy Molierowskiemu panu Jourdain, kt�ry nie
wiedzia�, �e m�wi proz�, a poj�� to dopiero wtedy, gdy w p�nym wieku zacz��
pobiera� korepetycje z teorii literatury. Jest jednak owa nie�wiadomo��
faktem, a jego ujawnienie nale�y do zamierze� obecnego odcinka. 

