%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12.8pt   \magnification1200
\hsize13cm \vsize20cm \nopagenumbers
\vglue10mm
\advance\hoffset6mm
\def\d{\vskip4.8mm\noindent} \def\.{\hskip1.5pt}    \def\ki{\qit}

\headline={\ifnum\pageno>1 \ifodd\pageno \rightheadline\else
\leftheadline\fi\else\hfil\fi}
\def\rightheadline{\vbox{\line{\hfill
{\Blue{\helhes Realizm aksjologiczny [wersja ostateczna] }}
\hfill\st\folio}%
\vskip4pt\hrule}}
\def\leftheadline{\vbox{\line{\st\folio \hfil\Blue{{\helhes
Realizm aksjologiczny [wersja ostateczna]}}
\hfil}\vskip5pt\hrule}}
                                               

\m\b
\cl{\sb WITOLD MARCISZEWSKI}
\m
\cl{\sb Warszawa}
\b\b
\cl{\bigr REALIZM AKSJOLOGICZNY}	
\vskip2mm
\cl{\bigr RZECZ O WARTO�CI LOGICZNEJ S�D�W WARTO�CIUJ�CYCH}
\vskip10mm\pn
Kiedy mamy do czynienia z zagadnieniem wielce z�o�onym, to dobr� strategi�,
by je uprzyst�pni�, jest wyj�� od jakiego� aktualnego kontekstu
polemicznego. Takiego, kt�ry skupia na sprawie uwag� szerszej publiczno�ci.
Zagadnienie warto�ci logicznej {\k s�d�w warto�ciuj�cych}, kt�re nazywa si�
kr�cej {\k ocenami}, ma oczywisty sens samo w sobie, niezale�ny od
konfiguracji polemicznej, ale gdy ona istnieje, przyda si� do niej nawi�za�.
Dla naszego problemu konfiguracj� tak� jest modny i szeroko debatowany
relatywizm kulturowy. S�u�y on za teoretyczny fundament tego, co si� nazywa
poprawno�ci� polityczn�, splecion� z kultem wielokulturowo�ci. Na
p�aszczy�nie teoretycznej zaistnia� �w relatywizm w�r�d badaczy kultury
przed stu laty od dzie�a Edvarda Westermarcka {\k The Origin and Development
of the Moral Ideas} (London, MacMillan, 1906).

Has�o wielokulturowo�ci zaprzecza, i�by w jakiej� kulturze mog�y by�
warto�ci, powiedzmy rz�dy prawa, wolno�� wyznania czy d��enie do prawdy,
kt�re by�yby bardziej warte akceptacji ni� ich zaprzeczenia w innej
kulturze. Czyni to na zasadzie negowania, i�by mog�y istnie� jakie� warto�ci
obiektywne. Postaw� t�, okre�lan� jako postnowoczesna, niech zobrazuje tekst
nast�puj�cy.%
 \note{\n Liliana Sonik, {\nit Logika inna ni� nasza}, zob.\ {\nit
Rzeczpospolita}, 9 wrze�nia 2005.}
\m
{\ls ,,W ksi��ce {\nit Jestem czarny i nie lubi� manioku} Gaston Kelman, urodzony
w Kamerunie, doktoryzowany w Wielkiej Brytanii i mieszkaj�cy we Francji,
opowiada o wymuszanej polityczn� poprawno�ci� wielokulturowo�ci -- o
pseudonaukowych ideologicznych peanach na cze�� poligamii, o tym, jak jego
c�rki, urodzone we Francji i uwa�aj�ce si� za Francuzki, zmuszano w szkole
do �piewania afryka�skich piosenek. Bo Murzyni nie powinni rezygnowa� ze
swych korzeni. Inny ma pozosta� innym.''
\m}\pn
O skali zjawiska w polskim �rodowisku filozoficznym �wiadczy� Og�lnopolski
Zjazd Filozoficzny w Szczecinie we wrze�niu 2004. Nale�a�a do� Sekcja
Filozofii Kultury, w kt�rej liczni m�wcy optowali za kulturowym
relatywizmem. Kierunek ten wplata si� w szeroki nurt pogl�d�w, w kt�rym
mie�ci si� te� postmodernizm, dekonstruktywizm, feminizm, ekologizm,
antyglobalizm, nowe pomys�y na marksizm itp. S� autorzy upatruj�cy w tym
jak�� erozj� cywilizacji zachodniej. Nale�y do nich Jan Pawe� II, a z jego
wypowiedziami wsp�brzmi� s�owa Benedykta XVI. Zach�ca to do starannej
analizy i oceny relatywizmu. Podejmijmy wi�c tak� pr�b�, rozpisuj�c j� na
nast�puj�ce punkty.
\msn
--- Skoro relatywizm zaprzecza, i�by ocenom mog�a przys�ugiwa� prawdziwo��,
zaczniemy od argumentacji, �e ocenom przys�uguje warto�� logiczna i �e do
jej znajdowania w�adna jest dyspozycja, kt�r� okre�lam jako inteligencj�
aksjologiczn� (odcinek 1 i zako�czenie odcinka 2). A oto kolejne punkty. \pn
--- Szkic dotycz�cy historycznej lokalizacji omawianych stanowisk, w
szczeg�lno�ci relatywizmu kulturowego (odcinek 2). \pn
--- Krytyka relatywizmu kulturowego i zagadnienie stosunku mi�dzy warto�ci�
logiczn� i rozstrzygalno�ci�. (odcinek 3). \pn 
--- Uwagi o roli wzorc�w racjonalno�ci (inteligencji) w wyja�nianiu i
przewidywaniu ludzkich zachowa� (odcinek 4). Mianowicie, bez s�d�w
warto�ciuj�cych obecnych w tych wzorcach nie da si� uprawia� nauk o
cz�owieku, a �e s�dy te bywaj� zarazem prawdziwymi twierdzeniami matematyki,
dostajemy wniosek, �e istniej� s�dy warto�ciuj�ce obdarzone
warto�ci� logiczn�.

\b\m
   \cl{1. \ INTELIGENCJA AKSJOLOGICZNA JAKO ZDOLNO��}
   \cl{ROZPOZNAWANIA WARTO�CI LOGICZNEJ OCEN} 
\d
{\bf �1.1. Zdania i predykaty, zdania a s�dy.} Dobry porz�dek jest
podstaw� wszystkich dobrych rzeczy, mawia� stary konserwatysta Edmund
Burke. Uporz�dkujmy zatem kwestie dotycz�ce akt�w warto�ciowania, czyni�c to
najpierw od strony j�zyka, kt�ry jest struktur� stosunkowo dobrze uchwytn�.

W klasyfikacji zda� j�zyka wymienia si� {\k zdania oznajmuj�ce}, na kt�rych
skupimy tu uwag�. Charakteryzuj� si� one tym, �e przys�uguje im warto��
logiczna, czyli prawdziwo�� lub fa�szywo��; nie dotyczy to innych typ�w
gramatycznych, jak zdania pytajne czy rozkazuj�ce. Zdanie oznajmuj�ce nadaje
si� do roli no�nika warto�ci logicznej dzi�ki temu, �e co� si� w nim o czym�
orzeka: posiadanie jakiej� cechy przez pewien przedmiot, czy zachodzenie
jakiego� stosunku mi�dzy przedmiotami. Je�li orzeka si� zgodnie ze stanem
faktycznym, zdanie jest prawdziwe, a je�li niezgodnie, to fa�szywe.
Wyra�enie, za pomoc� kt�rego co� si� orzeka nazywamy {\k predykatem}.  W
dalszym ci�gu, u�ywaj�c terminu ,,zdanie'' bez przydawki czy komentarza,
b�d� mia� na my�li zdanie oznajmuj�ce.

Kolejne niezb�dne uporz�dkowanie to okre�lenie stosunku mi�dzy zdaniem i
s�dem. W u�ci�lonej (wzgl�dem j�zyka potocznego) terminologii logicznej
zdanie pojmujemy jako tw�r j�zykowy, kt�ry ma stron� fizyczn�, b�d�c
napisem, d�wi�kiem itp. oraz niefizyczn�, kt�r� okre�lamy (zamiennie)
terminami {\k znaczenie zdania} lub {\k s�d w sensie logicznym}. Definicja
tego poj�cia to temat na osobne studium, a dla obecnych rozwa�a� niech
wystarczy nast�puj�cy prosty przyk�ad. Por�wnajmy nast�puj�ce zdania.
\m
{\obeylines 
Dwa plus trzy r�wna si� pi��.
Dwa i trzy daje pi��.
Pi�� jest sum� dw�ch i trzech.
V jest sum� II i III.
Five is the sum of two and three.
2+3=5 (przy zapisie w notacji dziesi�tnej).
10+11=101 (przy zapisie w notacji binarnej. }
\msn
Wszystkie te zdania s� r�wnoznaczne czyli maj� to samo znaczenie, czyli
wyra�aj� ten sam s�d w sensie logicznym. Zbi�r takich wypowiedzi
r�wnoznacznych mo�na powi�ksza� bez ko�ca, dodaj�c zapisy w sanskrycie, w
Suahili itd. Dla obecnego przyk�adu b�dzie to zbi�r dos�ownie niesko�czony,
gdy� ka�d� z wymienionych trzech liczb mo�na zapisa� na niesko�czenie wiele
sposob�w (np. 2 jako 1/2+1/2+1/2+1/2, a potem jeszcze inaczej, bior�c u�amki
z mianownikiem 4, potem z 8 itd.). Jest w tym rzeczywi�cie co�
zaskakuj�cego: jeden jedyny s�d w sensie logicznym wyra�alny w niesko�czenie
wielu zdaniach.

Od s�du w sensie logicznym, kt�ry jest obiektem abstrakcyjnym, odr�niamy
{\k s�d w sensie psychologicznym}, kt�ry jest czyim� konkretnym jednorazowym
prze�yciem -- aktem przedstawienia lub s�dzenia, �e jest tak a tak. Gdy
tysi�c ludzi us�ysza�o w teatrze z ust Hamleta ,,S� rzeczy, o kt�rych nie
�ni�o si� filozofom'', to ka�dy w tym momencie prze�y� po swojemu rozumienie
tego zdania, zaistnia�o wi�c tysi�c s�d�w w sensie psychologicznym.

\d
{\bf �1.2. Predykaty czysto aksjologiczne i deskryptywno-aksjologiczne.}
Pytanie, czy s�dy warto�ciuj�ce, czyli oceny, maj� warto�� logiczn� mo�e si�
wyda� z g�ry rozstrzygni�te przez fakt, �e s�dy takie wyra�a si� w zdaniach
oznajmuj�cych, a tym, z definicji, warto�� logiczna przys�uguje. Ale krytycy
pogl�du o warto�ci logicznej ocen zarzucaj� j�zykowi naturalnemu co� w
rodzaju mistyfikacji: �e forma gramatyczna zdania oznajmuj�cego jest w tym
przypadku tylko pozorem, a w gruncie rzeczy s�d wyra�ony w zdaniu
oceniaj�cym nie ma charakteru oznajmujacego. A jaki? R�ne padaj�
propozycje, a w�r�d nich najlepiej podbudowan� teoretycznie jest {\k
emotywizm}, g�osz�cy, �e oceny nie s� twierdzeniami o �wiecie lecz
ekspresjami naszych emocji (pierwotnym wzorcem takiej ekspresji s� okrzyki 
jak ,,ach!'' i ,,och!'').

Tego krytycyzmu nie nale�y ignorowa�, wiadomo bowiem, �e j�zyk nie jest w
kwestiach filozoficznych nieomylnym arbitrem. Naszkicowane wy�ej elementy
wiedzy o j�zyku s� niezb�dne dla postawienia problemu i prowadzenia
argumentacji, same w sobie jednak nie mog� starczy� za argumenty.

�eby sformu�owa� argument, trzeba zacz�� od nast�puj�cej dystynkcji
dotycz�cej zbioru predykat�w. Wyr�niamy w nim trzy nast�puj�ce podzbiory:
\ssn {\obeylines
--- predykaty czysto deskryptywne (inaczej, czysto opisowe)
--- predykaty czysto aksjologiczne (inaczej, czysto warto�ciuj�ce)
--- predykaty deskryptywno-aksjologiczne.}
\ssn
Predykaty czysto deskryptywne to takie, w kt�rych nie ma �ladu
warto�ciowania. Gdy si� oznajmi ,,wieloryb od�ywia si� planktonem'', to
�aden z termin�w sk�adowych nie ma tu znaczenia, z kt�rego by wynika�o, �e
�w stan rzeczy jest dobry lub jest z�y. Ale w innych zdaniach, tak�e z
dziedziny biologii, natrafiamy na �lady warto�ciowania, jak w powiedzeniu,
,,dzieci niedo�ywione s� anemiczne''.  

�eby ustali� lini� demarkacyjn� mi�dzy predykatami czysto deskryptywnymi i
deskryptywno-aksjologicznymi, trzeba zacz�� od rozpatrzenia tych czysto
aksjologicznych. Przys��wek ,,czysto'' ma tu wskazywa�, �e nie ma w nich
�adnego elementu deskryptywnego czyli �adnego opisu w rodzaju tych, jakich
dostarczaj� predykaty deskryptywne. Takich predykat�w czysto aksjologicznych
mamy conajmniej dwa:
\s
--- wyraz aprobaty: {\k co� jest dobre} \par
--- wyraz dezaprobaty: {\k co� jest z�e}.
\ssn 
Oba te terminy trzeba bra� w najwi�kszym zakresie, obejmuj�c nimi wszystkie
mo�liwe rodzaje d�br, a wi�c dobro moralne, pi�kno (jako rodzaj dobra),
rozumno��, a tak�e u�yteczno��, przyjemno�� itp. Negatywy tych jako�ci
znajd� si� w zakresie poj�cia z�a.

Predykat deskryptywno-aksjologiczny jest tre�ciowo z�o�ony w ten spos�b, �e
ma w swej tre�ci (1) odniesienie do cech fizycznych, biologicznych,
psychicznych, spo�ecznych itp., a jednocze�nie (2) wyra�a pozytywn� lub
negatywn� ocen� tych cech. Tre�� typu 1 to cz�on deskryptywny s�du
warto�ciuj�cego, a tre�� typu 2 to jego cz�on aksjologiczny.

W zasobie leksykalnym ka�dego j�zyka naturalnego roi si� od takich
predykat�w mieszanych. We�my s�owo ,,bohater''. W cz�onie opisowym zawiera
si� taka mniej wi�cej tre��, �e jest to kto� nara�aj�cy si� w stopniu
nieprzeci�tnym na utrat� najcenniejszych dla siebie d�br, czyni�c to dla
sprawy, kt�r� uznaje za godn� takich po�wi�ce�; sprawa mo�e mie� na imi�
ojczyzna, religia, sprawiedliwo��, prawda. Te elementy opisowe nie wystarcz�
jednak, �eby jaki� $x$ przyzna� jakiemu� $y$-owi miano bohatera. Trzeba
jeszcze, �eby sprawa, kt�r� $x$ uznaje za dobr� by�a za tak� uznana przez
$y$-ka jako oceniaj�cego $x$-a. Por�wnajmy nast�puj�ce oceny.
\s
--- Giordano Bruno jest bohaterem. \par
--- Giordano Bruno jest zdrajc�.
\ssn
Giordano Bruno jako m�czennik przekona� jest bohaterem dla wyznawc�w
wolno�ci my�li, podczas gdy dla wyznawc�w �wczesnej ortodoksji ko�cielnej
by� zdrajc� wiary, kt�ry za sw� zbrodni� poni�s� zas�u�on� kar�. Zauwa�my,
�e ci co maj� Bruna za bohatera oraz ci, co go pot�piaj�, dysponuj� t� sam�
wiedz� o jego zachowaniu i motywach, a wi�c stosuj� w opisie jego historii
te same predykaty czysto deskryptywne. R�ni� si� natomiast diametralnie w
warto�ciowaniu motyw�w, jedni umieszczaj�c je po stronie dobra, drudzy po
stronie z�a; st�d ostateczna kwalifikacja przez predykat
deskryptywno-aksjologiczny mie�ci si� u jednych w kategorii bohaterstwa, u
drugich w kategorii zdrady.

\d   
{\bf �1.3. Zagadnienie funkcji poznawczej predykat�w czysto
aksjologicznych.} Po tych porz�dkach terminologicznych dochodzimy do
kluczowego punktu rozwa�a�. Czy predykat czysto aksjologiczny, gdy stopi si�
z deskryptywnym, jak w przyk�adach ,,bohater'' i ,,zdrajca'', wnosi jak��
now� tre�� poznawcz�, kt�rej nie ma w cz�onie deskryptywnym? Wspomniany
wy�ej (�1.2) emotywizm odpowiada na to przecz�co. Twierdzi on, �e jedyne, co
wnosi cz�on czysto aksjologiczny jest to ekspresja aprobaty lub dezaprobaty
ze strony autora wypowiedzi warto�ciuj�cej.

Istotnie, ekspresja taka zachodzi i jest od s�du warto�ciuj�cego
nieod��czna. Jednak�e stwierdzenie to samo w sobie nie prowadzi do wniosku o
niezdolno�ci predykatu czysto aksjologicznego do pe�nienia funkcji
poznawczej. �eby wniosek taki uzyska�, trzeba wprowadzi� jeszcze jedn�
przes�ank�. Mianowicie tej tre�ci, �e �aden stan uczuciowy nie jest stanem
poznawczym.

Z pogl�dem tym istotnie mo�na si� nieraz spotka� w psychologii potocznej.
Pami�tam z liceum, jak ksi�dz prefekt zach�ca� nas do pracy nad sob� na
gruncie klasyfikacji akt�w psychicznych, kt�ra obejmowa�a trzy klasy: akty
rozumu, woli i uczu�. I oto rozum mia� rozkazywa� woli, a wola rozkazywa�
uczuciom. Tak prosta i klarowna konstrukcja by�a w sam raz na rozum
licealisty. Ale po maturze, gdy zapuszcza�em si� w dzie�a psychologiczne
Szko�y W�rzburskiej, natkn��em si� na poj�cie, kt�re da�o mi wiele do
my�lenia; nie pomn�, jak ono by�o wyra�one po niemiecku, ale tre��, jak�
pami�tam da si� odda� po polsku zwrotem: {\k emocjonalny r�wnowa�nik s�du}.
Istotnie mo�emy obserwowa� prze�ycia daj�ce si� tak okre�li�, a je�li tak,
to odr�nienie akt�w rozumu, woli i uczucia nie jest, w gruncie rzeczy,
klasyfikacj�; nie spe�nia bowiem warunku roz��czno�ci. Gdy jaki� akt
emocjonalny pe�ni zarazem funkcj� s�du, istotnie mozna go nazwa�
emocjonalnym ekwiwalentem s�du.
  
Przyk�ady na t� kategori� psychologiczn� s� liczne i wyraziste. Kt� z nas
nie do�wiadcza� b�lu fizycznego, jak b�l z�ba? Kto nie mru�y� oczu
atakowanych przez ostre �wiat�o, by unikn�� doznania k�ucia? Gdyby ka�de
doznanie zapisywa� w jakim� dzienniku, zapis o ra�eniu �wiat�em przybra�by
form� zdania. Ale gdy si� tego nie czyni, w naszym strumieniu �wiadomo�ci
pojawia si� tylko �w emocjonalny r�wnowa�nik s�du; jego warto�� informacyjna
nie staje si� jednak mniejsza przez brak werbalizacji.

Przypadek b�lu fizycznego dobrze si� nadaje na paradygmat dla rozleg�ej
klasy s�d�w warto�ciuj�cych. Nie ulega w�tpliwo�ci, �e w tym emocjonalnie
zakodowanym s�dzie obecna jest informacja wa�na dla diagnozy i terapii. Daje
te� ten przypadek podpowied�, jak pojmowa� stan rzeczy, z kt�rym zgodny jest
(i wtedy prawdziwy) lub niezgodny (fa�szywy) cz�on czysto aksjologiczny.
Podpowied� ta jawi si� w angielskiej terminologii medycznej, gdzie
funkcjonuj� poj�cia {\k biological disorder} oraz {\k biological order}.
Oddajmy je, odpowiednio, zwrotami {\k nie�ad biologiczny} i {\k �ad
biologiczny}. Stany b�lu czy smutku s� interpretowane jako sygna�y nie�adu
biologicznego. Jako przyk�ad mo�na wskaza� badanie zaburze� hormonalnych,
kt�rych sygna�em emocjonalnym jest depresja.%
  \note{\n
Zob. komunikat (brak nazwiska autora) pt.\ {\nit Low Growth Hormone Levels
May Signal Depression Risk}, Psychiatric News, October 20, 2000,
www.psych.org/pnews/00-10-20/low.html.}

W b�lu z�ba pacjent nie wie, na czym polega zaburzenie czyli nie�ad w
organizmie, jego wykrycie jest zadaniem dla wiedzy medycznej. Wiedza
pacjenta polega na prze�wiadczeniu, �e jakie� zaburzenie zachodzi i to
prze�wiadczenie ma warto�� logiczn�; najcz�ciej jest prawdziwe, sk�d bierze
si� diagnostyczny walor b�lu, ale bywa te� fa�szywe, jak w b�lach
fantomowych lub histerycznych. Analogicznie ma si� sprawa z przyjemno�ci�
fizyczn�, kt�ra te� ma warto�� diagnostyczn� z ryzykiem b��du. Czasem
przyjemno�� jest wiarogodn� informacj� o zachodzeniu procesu korzystnego dla
organizmu, np.\ gdy odczuwamy j� zaspokajaj�c g��d. Jest ona informacj� o
przywracaniu tego �adu biologicznego, kt�ry polega na posiadaniu niezb�dnej
organizmowi energii. Ale gdy smakosz delektuje si� wyszukanymi potrawami, to
ju� niekoniecznie jest to trafny sygna� przywracania �adu. Tego rodzaju dane
biologiczne daj� dogodny punkt odbicia w wy�sze rejony �wiata warto�ci.
Spr�bujmy zakorzenione w gruncie biologicznym poj�cia �adu i nie�adu
przenie�� w inne dziedziny.

\d
{\bf �1.4. Reakcja aksjologiczna na �ad lub nie�ad.} {\k Reakcja
aksjologiczna} w przypadku d�br lub szk�d biologicznych jest odwzorowaniem
jakiego� �adu lub nie�adu w organizmie. Je�li nadamy jej kszta�t s�owny, to
jej wyrazem b�dzie predykat aksjologiczny. Predykat ,,jest dobre''
wyra�a reakcj� polegaj�c� na rozpoznaniu jakiego� �adu, a predykat ,,jest
z�e'' -- jakiego� nie�adu.

Maj�c za punkt wyj�cia �w biologiczny model reakcji aksjologicznej, mo�emy
go rozszerza� na nowe obszary. B�d� tam panowa� inne emocje i odmienne
rodzaje �adu lub nie�adu, ale pozostanie w mocy wyst�puj�ce w wyj�ciowym
modelu przyporz�dkowanie mi�dzy percypowanym �adem i reakcj� na� poznawcz�
zakodowan� w impulsach emocjonalnych. Naturalne b�dzie okre�li� mianem {\k
zmys�u aksjologicznego} zdolno�� do tego rodzaju reakcji. Mamy tu bowiem do
czynienia z aktem, kt�ry podobnie jak akty spostrzegania zmys�owego (a)
odzorowuje pewien stan rzeczy, (b) czyni to w spos�b spontaniczny, (c)
czyni to tak�e wtedy, gdy nie zostaje poddany s�ownej artykulacji.

W pierwszej kolejno�ci rozwa�my, jak funkcjonuje zmys� aksjologiczny w
sferze, kt�r� mo�na okre�li� jako poznawczo-estetyczn�. My�lnik w tym
zwrocie wskazuje na nieod��czno�� tych dw�ch stron do�wiadczenia, kt�re jest
znane wielu uczonym, zw�aszcza matematykom i fizykom. �e termin ,,�ad''
dobrze oddaje tre�� tego do�wiadczenia, �wiadczy predylekcja, z jak� autorzy
zdaj�cy ze� spraw� u�ywaj� s�owa ,,harmonia'' czy to w odniesieniu do
fizycznego �wiata, czy w odniesieniu do abstrakcyjnych struktur
matematycznych; wszak harmonia to szczeg�lnie wysoki stopie� �adu. W tego
rodzaju doznaniach �ad jest postrzegany jako obiektywna w�asno�� uk�adu
matematycznego, fizycznego, biologicznego czy spo�ecznego; r�na jednak od
wszystkich w�asno�ci kt�re dadz� si� opisa� j�zykiem danej nauki.

Uczeni daj�cy �wiadectwo tego rodzaju do�wiadczeniom nie tylko uwa�aj� �ad
�wiata za jego obiektywn� cech�, lecz upatruj� w jego percepcji nieoficjalne
lecz pomocne kryterium prawdy teorii. W tle jest za�o�enie, �e �wiat jest
uporz�dkowany i harmonijny, ta wi�c teoria ma wi�ksze szanse okaza� si�
prawdziwa, kt�ra swym w�asnym �adem logicznym �w �ad �wiata bardziej
odwzorowuje. Oczywi�cie, zwi�zek ten nie jest argumentem w publicznej
dyskusji, bo w tej rozstrzyga weryfikacja logiczna lub do�wiadczalna, lecz
stanowi trop heurystyczny badacza. Harmoni� logiczn� w roli heurystycznego
kryterium prawdy uczeni traktuj� jako co� obiektywnego, co jest dane
podmiotowi przez rado�� do�wiadczenia pi�kna, a wi�c jakiego� dobra.%
  \note{\n
Przegl�d �wiadectw tego do�wiadczenia daj� w artyku�ach {\nit Pi�kno a
prawda. Pi�kno teorii naukowych jako wyraz wra�liwo�ci na urod� �wiata},
Forum Akademickie, nr 11, Listopad 1998, s.53-56, oraz {\nit Wra�liwo��
estetyczno-logiczna w badaniu naukowym jako wyzwanie dla Sztucznej
Inteligencji} [w:] Micha� Heller i Janusz M�czka (red.): {\nit Jedno�� nauki
-- jedno�� �wiata}, Biblos, Tarn�w 2003, s.209-228.} 
 Oto wybrane spo�r�d wielu (Einsteina, Poincar�'go i in.) wypowiedzi fizyk�w
teoretyczych -- Wernera Heisenberga i Rogera Penrose'a. U pierwszego
znajdujemy nast�puj�ce wyznanie.
\m
 {\ls \n ,,Gdy sama przyroda prowadzi nas ku formom matematycznym wielkiej
prostoty i pi�kno�ci -- pod formami rozumiem sp�jne systemy za�o�e�,
aksjomat�w itp. -- ku formom, kt�rych wcze�niej nikt nie wymy�li�, to trudno
wtedy nie uwierzy�, �e s� one ,,prawdziwe'', to znaczy, �e przedstawiaj�
jaki� rzeczywisty rys przyrody. [...] Wielka si�a przekonania bierze si� we
mnie z prostoty i pi�kna tej matematycznej struktury, kt�r� przyroda nam
podpowiada.'' Werner Heisenberg, {\nit Der Teil und das Ganze. Gespr�che im
Umkreis der Atomphysik}, Piper and Co., M�nchen 1969, s.85n (przek�ad ad hoc
-- WM). \m}
\pn
W wypowiedzi Rogera Penrose'a pojawia si� interesuj�ce i wa�ne pytanie, na
ile niezawodne w roli wskaz�wki prawdziwo�ci jest to natchnienie, w kt�rym
jawi si� pi�kno teorii.
\m
{\ls ,,Silne przekonanie o {\nit s�uszno�ci} idei, kt�ra pojawi�a si� w
kr�tkiej chwili natchnienia [...] jest �ci�le zwi�zane z jej cechami
estetycznymi. Jest znacznie bardziej prawdopodobne, i� pi�kna idea oka�e si�
prawdziwa, ni� �e przydarzy si� to idei brzydkiej.'' Autor pr�buje nawet
oszacowa� �w stopie� prawdopobie�stwa, gdy powiada, �e wyczu� pewne
rozwi�zanie w nag�ym przeb�ysku intuicji, ale tylko z
sze��dziesi�cioprocentow� pewno�ci�.'' Roger Penrose, odcinek {\nit
Natchnienie, wgl�d i oryginalno��} w rozdziale 10 ksi��ki {\nit Nowy umys�
cesarza. O komputerach, umy�le i prawach fizyki}, Wyd. Naukowe PWN,
Warszawa 1995. Przek�ad Piotra Amsterdamskiego. Orygina�: {\nit The Emperor's
New Mind. Concerning Computers, Minds and the Laws of Physics}, Oxford
University Press, 1989. \m}

\pn
Wypowiedzi Heisenberga i Penrose'a wskazuj� na nast�puj�cy zwi�zek. Je�li
�wiat jest pi�kny czyli �ad-ny dzi�ki panuj�cemu w nim �adowi, to odbicie
owego �adu w teorii naukowej musi mie� w sobie co� z pi�kna, kt�re teoria ta
w sobie odbija. Zachodzi wi�c ten rodzaj zgodno�ci mi�dzy rzeczywisto�ci� i
opisuj�c� j� teori�, na kt�rym polega prawdziwo��. Dzi�ki temu pi�kno teorii
mo�na uwa�a� za oznak� jej prawdziwo�ci. Gdy odbieramy je spontanicznie w
formie doznania pi�kna, a wi�c jako reakcj� aksjologiczn�, jest to stan
emocjonalny r�wnowa�ny pewnemu s�dowi na temat danej teorii. Mianowicie
s�dowi, �e jest to teoria prawdziwa.

W opisie danym przez Penrose'a mamy ponadto spostrze�enie, kt�rego nie ma u
Heisenberga: o zawodno�ci owego odczucia pi�kna w roli kryterium prawdy.
Jest to wi�c kryterium, kt�re daje poprawny wynik w wi�kszo�ci przypadk�w,
ale nie zawsze. Uwaga ta wzmacnia pogl�d, �e oceny maj� warto�� logiczn� na
podobnych prawach, co s�dy czysto opisowe. Jedne i drugie bowiem bywaj�
prawdziwe i bywaj� fa�szywe.

\d
{\bf �1.5. Reakcja aksjologiczna w sprawach etycznych i jej rola poznawcza
w dyskursie empirycznym.} Rozwa�ali�my dot�d reakcj� aksjologiczn� w sferze
biologicznej, jako b�l lub przyjemno��, oraz w sferze poznawczej -- jako
odruchow� reakcj� emocjonaln� na pi�kno teorii, z zakodowanym w tej reakcji
s�dem, i� dzi�ki swemu pi�knu teoria ma powa�ne szanse okaza� si� prawdziw�.
Jak ma si� sprawa w przypadku kwestii moralnych?

Jedn� z podstawowych idei moralnych jest poj�cie sprawiedliwo�ci.
Odniesienie do �adu przebija z jego staro�ytnej definicji: {\k suum cuique
tribuere} -- odda� ka�demu, co mu si� nale�y. W tym kr�tkim zwrocie
zawieraj� si� dwie my�li: �e istniej� regu�y porz�dkuj�ce �wiat spo�eczny
przez okre�lenie, co si� komu nale�y, oraz �e zachodzi mo�liwo�� ich
realizacji. Do�wiadczenie niesprawiedliwo�ci, czy to wyrz�dzonej mnie czy
komu� innemu, jest przykrym do�wiadczeniem naruszenia �adu. Ten stan
emocjonalny jest zarazem poznawczy, gdy� ze �wiadomo�ci naruszenia �adu
p�yn� okre�lone przewidywania co do ludzkich los�w, podobnie sprawdzalne,
jak przewidywania wynikaj�ce z hipotezy empirycznej. Trafnie oddaje to Jan
Kochanowski w {\k Odprawie pos��w greckich}.
\s
O nierz�dne kr�lestwo i zginienia bliskie, \par
gdzie prawa nic nie wa�� ani sprawiedliwo��!
\ssn
Tak wie�ci upadek Troi cz�onek Rady Kr�lewskiej, gdy podj�a ona uchwa��
niesprawiedliw�, kieruj�c si� pych�, prywat� i korupcj� (odmowa zwr�cenia
Grekom Heleny).

Odnajdujemy t� prawid�owo�� w dziejach re�im�w totalitarnych, a wi�c tych, w
kt�rych bezprawie jest zasad� ustrojow�. Cechuje ona te re�imy, w kt�rych
w�adza dysponuje wszystkimi mo�liwymi �rodkami przymusu wobec obywateli,
ingeruj�c bez ogranicze� r�wnie� w �ycie prywatne, a przymus ten stosowany
jest w imi� nadrz�dnego celu, na przyk�ad, zapanowania nad �wiatem w�asnej
rasy, narodu czy klasy. Cel ten jest u�wi�cony przez mity ideologiczne, a
�rodki okre�la arbitralna wola w�adcy. Taki stan rzeczy rodzi coraz wi�ksz�
mas� destabilizuj�cego bezprawia, zanik inicjatywy i odpowiedzialno�ci
obywatelskiej oraz inicjatywy i odpowiedzialno�ci na wszelkich szczeblach
zarz�dzania. Rodzi tak�e bior�cy si� z centralizacji chaos informacyjny,
�adne bowiem centrum nie zdo�a ogarn�� i przetworzy� ogromu informacji
istotnej dla �ycia publicznego. Tak narasta coraz wi�kszy bez�ad i pochodny
od niego bezw�ad, a po przekroczeniu progu krytycznego nast�puje reakcja
rozpadu systemu.

Ci, kt�rzy nie s� pozbawieni zmys�u aksjologicznegp, a przypad�o im �y� w
ustroju totalitarnym, mieli sposobno�� do�wiadczy�, jak reaguje �w zmys� na
nie�ad ustroju. Wystarczy�o rzuci� okien na partyjn� gazet� czy slogany na
transparentach, wystarczy�o otworzy� g�o�nik, z kt�rego la�a si�
ideologiczna nowomowa, �eby doznawa� dotkliwych uk�u�, jakby obsiad�y
cz�owieka komary czy inne k��liwe stwory.%
 \note{\n Reakcje cz�owieka my�l�cego na tego rodzaju j�zyk, praktykowany w
nazistowskiej Trzeciej Rzeszy, opisuje przenikliwie dziennik niemieckiego
filologa �ydowskiego pochodzenia (kt�remu uda�o si� prze�y� wojn� i w jej
czasie te� prowadzi� �w diariusz): Victor Klemperer, {\nit NS-Zeit},
Aufbau-Verlag 1995; nazistowsk� nowomow� autor okre�la� terminem {\n Lingua
Tertii Imperii} (sk�d wzi�� si� szeroko znany skr�t LTR), istnia�o
wcze�niejsze wydanie, NRD-owskie, pod tytu�em {\nit LTR}, kt�re sam
przegl�da�em, ale nie pami�tam daty wydania).} 
 Cz�owiek cierpi w obliczu tej niesprawiedliwo�ci, jak� wyrz�dza �wiatu
k�amstwo i traktowanie ludzi jak g�upc�w.

Taka emocjonalna reakcja na nie�ad my�lowy w j�zyku politycznym jest zarazem
wiarogodnym stanem poznawczym. Daje bowiem tym, co jej do�wiadczaj�
prawomocn� empirycznie przes�ank�, �eby przewidywa� post�puj�c� degeneracj�,
a u jej kresu upadek systemu. Jest t� przes�ank� do�wiadczenie absudalno�ci
systemu prze�wituj�cej nie tylko przez irracjonalne dzia�ania, lecz tak�e
przez j�zyk polityki i propagandy znajduj�cy si� poni�ej standard�w �adu
my�lowego.

\b\b
\cl{2.\ KILKA DANYCH HISTORYCZNYCH}
\cl{POMOCNYCH W ZROZUMIENIU RELATYWIZMU KULTUROWEGO}   
\d
{\bf �2.1. Relatywizm kulturowy w wersji filozoficznej i w wersji
metodologicznej (neutralnej filozoficznie).} W latach 1906-1908 fi�ski
socjolog i filozof Edward Westermarck opublikowa� dzie�o {\k The Origin and
Development of the Moral Ideas}, kt�rego kontynuacj� by�a ksi��ka wydana w
1932 {\k Ethical Relativity}. U Westermarcka pojawia si� poj�cie relatywizmu
etycznego. Wprawdzie nie dotyczy ono ca�o�ci kultury, jest jednak dla
naszego tematu istotne, gdy� rdzeniem ka�dej kultury s� s�dy i normy
etyczne. Tote�, nawet gdy prowadzi si� dyskusj� pod has�em og�lniejszym --
relatywizmu kulturowego -- dotyczy ona w gruncie rzeczy zagadnie� moralnych.
Westermarck odrzuca� pogl�d o obiektywnym charakterze warto�ci moralnych, a
wraz z nim, �wiadom konsekwencji zwalczanego przez si� obiektywizmu, pogl�d,
�e ocenom moralnym przys�uguje warto�� logiczna.

Relatywizm etyczny sta� si� cz�ci� doktryny powsta�ej w kr�gu, kt�rego
mistrzem by� Franz Boas. Mianem {\k relatywizmu kulturowego} ochrzcili
oficjalnie t� doktryn� jego uczniowie, ma��e�stwo Melville i France
Herskovits. Do tego samego kr�gu nale�y Ruth Benedict z pogl�dem, �e
moralno�� jest inna w ka�dym spo�ecze�stwie i nie jest niczym innym, jak
nazw� aprobowanych w danym spo�ecze�stwie wzorc�w post�powania. Klasyczne
sformu�owania tej doktryny znajduj� si� pracach zebranych Melville
Herskovitsa pt.\ {\k Cultural Relativism}, 1972. Oto jedno z nich.%
 \note{\n Por.\ ,,Ethical Relativism History'',
users.telerama.com/~jdehullu/ethics/erhist.htm.}
\m
 {\ls ,,Normy etyczne s� wi���ce tylko w ramach pewnej kultury, i nie da si�
metodami naukowymi dowie�� prawdziwo�ci etyki czy warto�ci jakiejkolwiek
kultury, czy jej wy�szo�ci nad innymi kulturami.'' ({\nit Ethical norms were
binding only within a culture and scientific methods could not prove the
truth or superiority of the ethics or values of any one culture.}) \m}
\pn
Gwoli historycznej sprawiedliwo�ci trzeba odr�nia� nasycony filozofi�
relatywizm wspomnianych wy�ej uczni�w Boasa od postawy metodologicznej,
kt�r� on sam reprezentowa�, a kt�ra by�a daleka od ryzykownych uog�lnie�
filozoficznych, nawet je�li by�a okre�lana tym samym mianem relatywizmu
kulturowego. Oto kilka danych na temat jego stanowiska. 

Franz Boas (1858-1942), urodzony w Niemczech w zlaicyzowanej rodzinie
�ydowskiej, by� jednym z pionier�w wsp�czesnej antropologii; nazywa si� go
cz�sto ojcem antropologii ameryka�skiej. Jego metodologiczny relatywizm
kierowa� si� przeciw interpretowaniu innych kultur z pozycji bior�cej si� z
przekonania o wy�szo�ci kultury zachodniej. Sk�adniki jakiejkolwiek kultury
-- uwa�a� -- da si� poj�� jako sensowne jedynie w kontek�cie tej kultury,
podczas gdy w innym kontek�cie mog� wydawa� si� bezsensowne lub mie� na
wskro� inne znaczenie. Ta trze�wa metodologiczna dyrektywa przypomina
funkcjonalizm Bronis�awa Malinowskiego, kt�ry interpretowa� np. pogl�dy
Tobriandczyk�w na �ycie seksualne jako s�dy sensowne w danym kontek�cie
wierze� religijnych i magicznych oraz struktury rodzinnej i spo�ecznej, a
nawet ekonomicznej; poza tym kontekstem zda�y si� one pozbawione sensu. To
dobrze ilustruje tez� Boasa. Mianowicie, je�liby jaki� badacz przypisa�
Tobriandczykom zachowania irracjonalne, a czyni� tak z racji przyj�cia
zachodniej perspektywy kulturowej, to pope�nia�by b��d merytoryczny maj�cy
�r�d�o w wadliwej metodologii.

Tak poj�ty relatywizm kulturowy nie jest tym, co stanowi w obecnym eseju
przedmiot krytycznej analizy. Jej przedmiotem jest relatywizm kulturowy w
wersji zaanga�owanej filozoficznie, pochodz�cy od jego uczni�w, o kt�rych
mowa by�a wy�ej. T� wersj� mam na uwadze w obecnych rozwa�aniach, ilekro�
u�ywam terminu ,,relatywizm kulturowy''.

\d
{\bf �2.2. Problem warto�ci logicznej ocen w analizie Ayera i w refleksji
nad danymi biologii (eugleny fototaksja dodatnia etc.).} W�tek, do kt�rego
przechodz� nie nale�y do historii relatywizmu kulturowego w sensie
zachodzenia jakich� zale�no�ci czy zwi�zk�w genetycznych. Wymaga jednak
uwzgl�dnienia, chodzi bowiem o kierunek, kt�ry podobnie jak relatywizm
kulturowy nie przyznaje ocenom warto�ci logicznej, a zarazem na rzecz tej
tezy przytacza argumenty subtelniejsze ni� te, kt�re da si� znale�� w samym
relatywizmie. Argumenty te pochodz� z kr�gu, kt�ry nazywa si� analiz�
filozoficzn�. Tym, co charakteryzuje �w kierunek (naj�ywiej si� rozwijaj�cy
w okresie mi�dzywojennym w Wielkiej Brytanii, Austrii i Polsce) to uprawiane
wnikliwie analizy umys�u, j�zyka oraz zachodz�cych mi�dzy nimi stosunk�w, a
tak�e ich stosunku do rzeczywisto�ci.

Jedn� z czo�owych postaci w tym nurcie by� Alfred Jules Ayer (1910-1989).
Zagadnienie warto�ci logicznej ocen podj�� on m.in. w artykule {\k On the
Analysis of Moral Judgments}.%
 \note{\n Publikacja w {\nit Horizon}, vol.20, no.117, 1949. Przedruk w
tomie A.J.Ayer, {\nit Philosophical Essays}, Macmillan etc., London etc.,
1959. Jego konkluzje i argumenty, jak sam Ayer wskazuje w cytowanym
tek�cie, s� zbie�ne z tymi, kt�re zawiera klasyczna w tej materii ksi��ka:
Charles L.Stevenson, {\nit Ethics and Language}, Yale University Press, New
Haven 1944.}  

Argumentacja Ayera liczy si� z pogl�dami potocznymi i racjami oponent�w.
Przyznaje, �e forma zda� oznajmuj�cych, w jakiej wyra�amy s�dy
warto�ciuj�ce, usprawiedliwia traktowanie ich jako zda� stwierdzaj�cych
posiadanie przez rzecz jakiej� w�asno�ci; zdanie jest prawdziwe, gdy rzecz
istotnie dan� w�asno�� posiada, a fa�szywe w przypadku przeciwnym. Nie
odrzuca te� Ayer mo�liwo�ci, �e istniej� akty ujmuj�ce cechy, kt�re nie
podpadaj� pod okre�lenia przyrodnicze lub psychologiczne; mo�e to by� dobro
dostrze�one w jakim� post�powaniu. Nie znajduje on jednak powodu, �eby �w
termin odnosz�cy si� do cechy dobra uzna� za termin etyczny czy, og�lniej,
warto�ciuj�cy. A to dlatego, �e za termin etyczny uwa�a on taki, kt�ry s�u�y
do wyra�enia normy post�powania, a wi�c do tego, �eby co� nakaza� lub
zakaza�, wskaza� jaki� kierunek dzia�ania, lub okre�li� jedno z dzia�a� za
bardziej warte podj�cia ni� inne. Tym wywodem Ayer chce u�wiadomi�
wieloznaczno�� terminu ,,dobry''. W jednym znaczeniu jest to termin opisowy,
nawet je�li opisuje cech� nie nale��c� do �wiata przyrody, a termin opisowy
nie daje logicznej podstawy, �eby przej�� ode� do terminu normatywnego,
jakim jest s�owo ,,dobry'' w drugim ze znacze�. Zdanie ma warto�� logiczn�
tylko wtedy, gdy jest opisem jakiego� stanu rzeczy, b�d�c prawdziwe, gdy
opis zgadza si� z rzeczywisto�ci�, a fa�szywe, gdy si� nie zgadza. Zdanie
normatywne, jako �e nie opisuje jaka rzeczywisto�� jest lecz postuluje jaka
by� powinna, nie mo�e mie� warto�ci logicznej.
\m
{\ls Powy�szy akapit stanowi swobodny (dyktowany wzgl�dem na zwi�z�o��)
przek�ad zda� Ayera z cytowanego wy�ej tekstu. Z uwagi na donios�o�� tego
argumentu trzeba go udokumentowa� tekstem oryginalnym. Oto wybrane fragmenty
(strony wg {\nit Philosophical Essays}, 1959). Cytowane zdanie nast�puje po
fragmencie dopuszczaj�cym mo�liwo�� do�wiadcze�, w kt�rych ujmujemy dobro
jako cech� nie-przyrodnicz�.
\s
,,That a situation has this peculiar property, whose presence is
established by people's having such experiences, does not entail that it is
preferable to other situations, or that it is anyone's duty to bring it into
existence. To say that such a situation ought to be created, or that it
deserves to exist, will to be say something different from merely saying
that it has this property. This point is obscured by the use of an ethical
term to describe the property, just because the ethical term is understood
to be normative. [...] But if the ethical term is understood to be
normative, then it does not merely describe the alleged non-natural
property, and if it does merely describe this property, then it is not
normative and so no longer does the work that ethical terms are supposed to
do.'' S.240. 
\s
,,I say that moral judgments are emotive rather than descriptive, that
they are persuasive expressions of attitudes and not statements of fact, and
consequently that they cannot be either true or false, or at least that it
would make for clarity if the categories of truth and falsehood were not
applied to them.'' S.246. \m}
\pn
W drugim cytacie konkluzja Ayera pokrywa si� ze stanowiskiem relatywizmu
kulturowego, st�d jego argumentacja pomaga zrozumie� ten drugi.   

S�abo�ci� argumentu Ayera jest rozwa�anie j�zyka w oderwaniu od tych proces�w
umys�u, kt�re wyra�eniom j�zyka nadaj� tre��. Kontentuj�c si� tym, �e pewni
autorzy dokonali podzia�u wyra�e� na opisowe i normatywne, i nie maj�c
podstaw do kwestionowania wymaganej od podzia�u roz��czno�ci klas, nasz
autor argumentuje, �e je�li termin ,,dobry'' opisuje cech� dobra, to z racji
tego, �e opisuje nie mo�e by� terminem normatywnym, a wi�c nie ma atrybutu
wymaganego od termin�w etycznych. 

Ale empiry�ci (do kt�rych Ayer si� zalicza), i nie tylko oni, nie mog� si�
nie zgodzi�, �e klasyfikacji wyra�e� j�zyka musi w jaki� konsekwentny spos�b
odpowiada� klasyfikacja proces�w umys�owych wyra�alnych w j�zyku. Powinny
wi�c, wed�ug klasyfikacji wyra�e� u Ayera, istnie� akty umys�u wyra�alne w
terminach czysto opisowych oraz akty wyra�alne w terminach czysto
normatywnych, przy czym klasy tych akt�w powinny by� roz��czne, paralelnie
do roz��czno�ci klas wymienionych termin�w. A zatem, je�li podejmuje si�
dzia�anie dyktowane jak�� norm�, powinno si� to dokona� w dw�ch nie
zachodz�cych na siebie ods�onach: najpierw uzyskanie obrazu sytuacji
wyra�one w terminach opisowych, a potem podj�cie dzia�ania pod wp�ywem
procesu wyra�onego w terminach czysto normatywnych, a wi�c wyra�aj�cych
obowi�zek lub zalecenie lub d��enie itp. W tym drugim procesie nie by�oby
ju� miejsca na obraz sytuacji, bo gdyby jeden i ten sam akt obejmowa� obraz
i, powiedzmy, d��no�� do zaspokojenia pragnienia przez obraz ten
wznieconego, nie by�by to ju� stan czysto normatywny, lecz jaki� mieszany,
opisowo-normatywny, a na takie nie ma u Ayera miejsca.

Tymczasem rzeczywisto�� jest taka, �e stan�w podlegaj�cych czystemu opisowi
trzeba si� doszukiwa� z niejakim trudem, podczas gdy mieszane, podlegaj�ce
charakterystyce opisowo-normatywnej spotykamy na ka�dym kroku, poczynaj�c od
najbardziej prymitywnych pierwotniak�w, a ko�cz�c na stanach duchowej
ekstazy opisywanych przez Platona. Wprawdzie pierwotniaki o swych stanach
nie opowiadaj�, ale mo�emy je w tym wyr�czy�, zdaj�c j�zykowo spraw� z
obserwacji ich zachowa�. Popatrzmy na malutkie jestestwo zwane euglen�.
\m
 {\ls ,,Euglena wykazuje tendencj� nastawiania osi swego cia�a tak, �e
kraniec przedni, zaopatrzony w wi�, d��y do �wiat�a. Wprawdzie udaje si� to
tylko w stopniu bardzo niedoskona�ym, niemniej sama tendencja wystarczy, aby
kom�rka po swej pozornie chaotycznej trasie powoli, ale niezawodnie zbli�a�a
si� do �r�d�a �wiat�a. Euglena wykazuje siln� fototaksj� dodatni�, czyli
jest przyci�gana przez �wiat�o.'' Hoimar von Ditfurth, {\nit Duch nie spad�
z nieba}, prze�o�y�a Anna Danuta Tauszy�ska, Sagitarius, Warszawa 1995,
s.102. Orygina� {\nit Der Geist fiel nicht vom Himmel. Die Evolution
unseres Bewu�tseins}, Hoffmann und Campe Verlag, Hamburg 1976. \m}
\pn
Tak uporczywe d��enie eugleny do �wiat�a bierze si�, oczywi�cie, st�d, �e
od�ywia si� ona przez fotosyntez�. Spostrze�enie �wiat�a i ruch d��enia w
kierunku �wiat�a s� u eugleny nieod��czne. To znaczy, nie mo�e zdarzy� si�
tak, �eby do�wiadczy�a ona �wiat�a i nie wykona�a ruchu w jego stron�. Gdyby
euglena dysponowa�a j�zykiem do wyra�enia swego stanu, to predykat opisuj�cy
stan otoczenia zarejestrowany w doznanym przez ni� obrazie �wiat�a mia�by
zarazem w swej tre�ci i to, �e �wiat�o jest czym� po��danym, do czego nale�y
d��y�. Mia�by wi�c tre�� opisow� i zarazem nieod��czn� od niej tre��
normatywn�; zdanie za� utworzone przez ten predykat by�oby prawdziwe dzi�ki
zgodno�ci tre�ci opisowej ze stanem faktycznym. 

Powiedzmy to jeszcze inaczej. Przyci�ganie przez �wiat�o (zwane technicznie
fototaksj� dodatni�), je�li je okre�li� z pozycji eugleny, jest d��eniem do
�wiat�a. A �e jest to �yj�tko skrajnie prymitywne, nie znaj�ce odr�nienia
{\k vivere} od {\k philosophari} czyli proces�w poznawczych od proces�w
�yciowych, jej reakcja poznawcza polegaj�ca na uzyskaniu obrazu �wiat�a jest
niod��czna od reakcji �yciowej, praktycznej, polegaj�cej na skierowaniu si�
ku �wiat�u.

Nazwijmy {\k reakcj� obrazotw�rcz�} ka�d� tak� reakcj� organizmu lub umys�u,
kt�ra polega na wytworzeniu. w odpowiedzi na bod�ce z zewn�trz, obrazu
jakiej� sytuacji; obraz mo�e by� zmys�owy, lecz tak�e abstrakcyjny. Nazwijmy
{\k reakcj� d��eniow�} ka�d� reakcj�, jak� jest wzbudzenie d��enia
dodatniego, czyli ku czemu� (jak fotaksja dodatnia) lub d��enia ujemnego
czyli od czego� (jak l�k, ucieczka, awersja). 

Reakcje obrazotw�rcze wyra�amy w zdaniach opisowych, a d��eniowe w
normatywnych lub warto�ciuj�cych, z regu�y tworzonych za pomoc� predykat�w
deskryptywno-aksjologicznych. Wed�ug teorii Ayera, klasa odpowiednik�w
j�zykowych reakcji obrazotw�rczych i klasa odpowiednik�w j�zykowych reakcji
d��eniowych s� roz��czne. �eby to m�c uzasadni�, trzeba przyj��, �e
wchodz�ce w gr� typy reakcji te� s� roz��czne. To jednak nie jest prawd�, a
na �wiadka koronnego przywo�ali�my w tej materii male�kiego pierwotniaka.
Jego reakcje okazuj� si� mie� natur� hybrydaln�, s� to mianowicie {\k
reakcje obrazotw�rczo-d��eniowe}, co zaprzecza twierdzeniu o roz��czno�ci.

Je�li rozejrze� si� szerzej, to zauwa�ymy, �e zapewne da si� wyr�ni�, na
wy�szych pi�trach ewolucji, {\k reakcje wy��cznie obrazotw�rcze}, do kt�rych
zaliczy�oby si� aktywno�� poznawcz� woln� od wszelkich aspekt�w
warto�ciuj�cych lub normatywnych. Nie jest natomiast mo�liwe natrafi� na
reakcje wy��cznie d��eniowe, bo ilekro� si� do czego� d��y, trzeba mie� w
�wiadomo�ci obraz tego, do czego si� d��y.

Reakcje obrazotw�rczo-d��eniowe maj� j�zykowy wyraz w zdaniach, kt�re s�
zarazem opisowe (odpowiednik obrazu) i normatywne (odpowiednik d��no�ci). Z
racji aspektu opisowego maj� one warto�� logiczn�, w czym nie mo�e im
przeszkodzi� obecno�� aspektu normatywnego. �w aspekt opisowy cz�sto polega
na stwierdzaniu jakiego� �adu, czy b�dzie to �ad biologiczny,
fizyko-matematyczny, logiczno-umys�owy, obecny w dzie�ach sztuki,
ekonomiczny, spo�eczny, duchowy czy jeszcze inny. Percypowany przez zmys�y
czy przez umys� obraz �adu ��czy si� nierozerwalnie z d��no�ci� do tego �adu
chronienia, a je�li trzeba to rozwijania, a d��no�� jest �rod�em
preferencji, ocen, norm etc.


\b\m
\cl{3.\ O TYM, �E RELATYWNO�� ROZSTRZYGALNO�CI}
\cl{NIE POCI�GA RELATYWIZMU PRAWDY}
\d
{\bf �3.1. Jak relatywistyczna zasada wszechtolerancji wik�a relatywizm w
sprzeczno��.} Relatywizm kulturowy definiuje si� przez sw� naczeln� {\k
zasad� wszechtolerancji.} G�osi ona, �e {\k wszystkie s�dy warto�ciuj�ce, z
jakiejkolwiek kultury, nale�y traktowa� jednakowo, �adnych nie stawiaj�c
wy�ej od innych.} Z zasady tej wynika niepodatno�� takich s�d�w na
posiadanie warto�ci logicznej. Przypu��my, �e przypisze si� fa�szywo��
s�dowi pewnej staro�ytnej kultury, �e zabijanie ludzi na ofiar� b�stwu jest
chwalebne. Wtedy trzeba si� zgodzi�, �e s�d z kr�gu innej kultury, i� jest
to praktyka moralnie z�a, jest prawdziwy. A je�li przypisa� im przeciwne
warto�ci logiczne, zmusza to do uznania jednego z nich i odrzucenia drugiego
(chyba, �e relatywista nie uznaje zasady niesprzeczno�ci, ale by�oby
krzywdz�ce imputowa� mu taki nierozum). Je�li wi�c trzyma� si� zasady
wszechtolerancji, to nie mo�na przyjmowa� twierdze�, z kt�rych wynikaloby
jej odrzucenie; a takim jest twierdzenie o posiadaniu warto�ci logicznej
przez s�dy warto�ciuj�ce.

Nie da si� unikn�� pytania: czy pod zasad� wszechtolerancji podpada ona
sama? Je�li tak, to nale�y po r�wni poniecha� oceniania jej samej, jak i jej
zaprzeczenia. Ale je�li pod zasad� wszechtolerancji podpada ona sama, to nie
ma powodu, �eby ocenia� negatywnie tych, co jej zaprzeczaj�. Tymczasem, ca�y
ruch relatywizmu kulturowego zajmuje si� pot�pianiem tych, co nie uznaj�
zasady wszechtolerancji.

Owa zasada, jak ka�dy wytw�r ludzkiego umys�u, jest elementem pewnej kultury.
Kultura ta stanowi p�ynn�, o nieostrych granicach, ale z jakim� w�asnym
trzonem, zbiorowo��, do kt�rej wchodz� mi�dzy innymi postmoderni�ci,
feministki, ekolodzy, rzecznicy homoseksualizmu, antyglobali�ci,
neomarksi�ci, entuzja�ci kultur afryka�skich i azjatyckich. Definiuje si�
ona sama przez opozycj� do tego, co uwa�a si� w niej za obc� i szkodliw�
kultur�. W USA punktem wyj�cia dla zdefiniowania tej drugiej jest kategoria
WASP (White Anglo-Saxon Protestants) symbolizuj�ca klas� w tamtej
spo�eczno�ci dominuj�c�. Cech� istotn� owej nietolerancyjnej i opresywnej
(wedle relatywist�w) kultury, jest my�lenie racjonalistyczne i przenikanie
jej przez czynnik m�ski. Taki sk�ad mia�by sprawia�, �e owa spo�eczno��,
jako panuj�ca, ma interes w szerzeniu nietolerancji, co wypacza jej spos�b
my�lenia o sprawie. Niewypaczony za� spos�b mia�aby grupa pozosta�a, dzi�ki
czemu g�oszon� w niej zasad� wszechtolerancji nale�a�oby uzna� za s�uszn�.

Powy�sze rozumowanie da si� tak zrekonstruowa� logicznie, �e trzeba mu
przyzna� formaln� poprawno��. To znaczy, je�li si� przyjmie za prawdziwe
jego przes�anki, to trzeba uzna�, �e tak�e wniosek, jako wynikaj�cy z nich
logicznie, jest prawdziwy. A jest nim zdanie, �e niew�a�ciwie post�puj� ci,
co warto�ciuj� ludzkie my�li i zachowania. Zdanie to jest pewn� ocen�, a
je�li wynika ono logicznie z przes�anek uznanych za prawdziwe, to samo musi
by� prawdziwe. Wynika wi�c z przytoczonej argumentacji relatywizmu, �e
istniej� jakie� prawdziwe oceny.

To, �e relatywizm kulturowy obci��ony jest sprzeczno�ci� nie musi znaczy�,
�e jest on pozbawiony wszelkiego racjonalnego j�dra. Bywa, �e jaki� pogl�d
powstaje z dostrze�enia realnego i wa�nego problemu, ale niedostatecznie
sobie z nim radzi. Relatywizm w kwestii ocen rodzi si� z realnego
do�wiadczenia niemo�no�ci, mianowicie niemo�no�ci {\k intersubiektywnego
rozstrzygni�cia} mi�dzy wykluczaj�cymi si� wzajem warto�ciowaniami, jakie
wyst�puj� w r�nych miejscach, czasach i kulturach. Intersubiektywnego, to
znaczy akceptowalnego przez wszystkich, niezale�nie od miejsca, czasu i
kultury. Przywo�any przyk�ad ofiar rytualnych z ludzi dobrze rzecz
ilustruje. Wiemy bowiem, �e r�nica warto�ciowa� bierze si� z poj�� b�stwa,
tak odmiennych w dawniejszych i wsp�czesnych kulturach, �e brak
jakiegokolwiek punktu styku. Dla staro�ytnych Babilo�czyk�w, Fenicjan i
innych b�g by� w�adc� pot�nym i nieczu�ym, kt�rego przychylno�� nale�a�o
sobie kupi� cennymi darami, a c� mog�o by� cenniejsze ni� niewinne dzieci z
najznamienitszych rod�w.

Manowce relatywizmu bior� si� z braku odr�nienia pomi�dzy prawdziwo�ci� i
rozstrzygalno�ci�. Z dw�ch pogl�d�w sprzecznych tylko jeden mo�e by�
prawdziwy, ale bywa tak, �e nie ma sposobu dowiedzenia si�, kt�ry to jest; i
wtedy ka�dy jest nierozstrzygalny. Tote� dla dope�nienia dyskusji z
relatywizmem stosowne b�dzie po�wi�cenie chwili uwagi zagadnieniu
rozstrzygalno�ci.

\d
{\bf �3.2. Prawdziwo�� a rozstrzygalno��. Rozstrzygalno�� relatywizowana
do klas intersubiektywno�ci.} Sk�onno�� do odmawiania prawdziwo�ci s�dom
warto�ciuj�cym mo�e pochodzi� z innego �r�d�a ni� �wiadomie przyjmowane
programy filozoficzne. Istnieje relatywizm potoczny i niejako odruchowy u
ludzi, kt�rzy si� z takimi programami nie zetkn�li, ale na sw�j domowy
spos�b uprawiaj� jak�� refleksj� nad poznaniem. �r�d�em zw�tpienia w to, �e
s�dy warto�ciuj�ce mog� by� prawdziwe jest u nich niemo�no�� wiarogodnego
rozstrzygania o prawdziwo�ci. W naszym pluralistycznym spo�ecze�stwie mamy w
zasi�gu codziennej obserwacji, bez potrzeby egzotycznych wypraw w inne
kultury, niezmierzon� palet� r�norodnych i nieraz koliduj�cych ze sob�
warto�ciowa�.

Wiadomo te� z potocznej obserwacji, jak bardzo nasze warto�ciowania zale��
od krzy�uj�cyh si� wp�yw�w wrodzonego temperamentu, odebranego wychowania,
do�wiadcze� �yciowych, m�d umys�owych, czy wp�ywu �rodowiska. Ponadto, jest
w naszej atmosferze intelektualnej obecny pierwiastek freudyzmu, kt�ry wpaja
nieufno�� do �wiadomie prze�ywanych uzasadnie� naszych wybor�w; lansuje on
pogl�d, �e nikt nie wie, czy nie ok�amuje sam siebie, jeste�my bowiem
wszyscy manipulowani przez demony w�asnej pod�wiadomo�ci.

W takiej konfiguracji my�lowej trudno dopu�ci� do siebie my�l, �e jest si�
podmiotem jakich� prawdziwych s�d�w warto�ciuj�cych. A poniewa� ka�dy ma
powody do takiej krytycznej samooceny, nasuwa si� ludziom jako wniosek, �e
w sferze warto�ciowa� nikt nie ma szans na prawd�.

W rzeczywisto�ci jednak szanse s� conajmniej takie, jakie ma si� przy
obstawianiu or�a lub reszki. Jak moneta ma dwie strony, tak ka�de pytanie do
rozstrzygni�cia ma mo�liwych rozstrzygni�� dwa: ,,tak'' lub ,,nie''.
Rozwa�my, dla przyk�adu, nast�puj�cy pogl�d skrajnego pacyfisty.
\msn
A.  Wobec zbrojnej agresji nie jest s�uszne broni� si� �rodkami militarnymi.
\msn
Do tego dodaj� jeszcze skrajni pacyfi�ci, �e zamiast zabija� czy rani�
napastnik�w nale�y ich przekonywa� przez racje moralne, �e post�puj�
niestosownie. Przypu��my, �e nikt z m�drych ludzi nie potrafi poda�
przekonuj�cych argument�w ani za tym pogl�dem ani za jego zaprzeczeniem,
kt�re brzmi, jak nast�puje.
\msn
B.  Wobec zbrojnej agresji jest s�uszne broni� si� �rodkami militarnymi.
\msn
Z tej niemo�no�ci rozstrzygni�cia problemu nie wynika, �e �adne z
por�wnywanych zda� nie jest prawdziwe. Jedno z nich prawdziwe by� musi. 
Nawet je�li nikt do ko�ca �wiata si� nie dowie, kt�re zdanie jest prawd�, to
kt�re� z nich obiektywnie jest prawdziwe.%
    \note{\n Je�li relatywista powie, �e sprzeczno�� mo�e
zachodzi� tylko mi�dzy s�dami maj�cymi warto�� logiczn�, a on s�dom
oceniaj�cym warto�ci logicznej odmawia, to we�mie na siebie obowi�zek
wyja�nienia, w jakim sensie pogl�dy A i B wzajem si� wykluczaj�, tzn.
nie nadaj� si� do tego, �eby wierzy� jednocze�nie w oba. Je�li natura tego
wykluczania nie polega na sprzeczno�ci w sensie logicznym, to na czym
polega?}

Istota problemu jest w tym, czy w og�le mo�liwe s� w aksjologii metody
rozstrzygania. W poszukiwaniu odpowiedzi, trzeba przypomnie�, co rozumie si�
przez rozstrzygalno��. Termin ten doczeka� si� dok�adnej definicji w logice
i informatyce, gdzie jest u�ywany na okre�lenie rozstrzygalno�ci
algorytmicznej, czyli b�d�cej w zasi�gu mo�liwo�ci maszyny Turinga. Nie
by�oby jednak dobr� strategi� j�zykow� rezygnowa� z potocznego rozumienia
terminu ,,rozstrzygalno��'' na rzecz tamtego technicznego. Rozwa�niej b�dzie
wyr�ni� sens techniczny przydawk� ,,algorytmiczna'' i wzi�� go za punkt
odniesienia, mianowicie maksimum na skali, dzi�ki kt�rej da si� por�wnywa�
odmiany rozstrzygalno�ci. W ten spos�b otrzymujemy �rodki, najpierw, �eby
powiedzie�, �e w sprawach warto�ciowa� nie nale�y oczekiwa� rozstrzygalno�ci
algorytmicznej, a nast�pnie, �eby postawi� pytanie, jak daleko od tego
maksimum rozstrzygalno�ci znajduj� si� interesuj�ce nas kwestie
aksjologiczne.

Fakt braku algorytmiczno�ci nie jest wad� poznawcz�, kt�ra by wy��cza�a dane
zagadnienie z dyskursu naukowego. Wiadomo z logiki, �e aby tworzy�
algorytmy, trzeba za�o�y� niesprzeczno�� arytmetyki, a tej nie da si�
wykaza� algorytmicznie, pozostaje ona kwesti� intuicji matematycznej.
Algorytmy dowodzenia twierdze� matematycznych, je�li chcemy je mie�
dostatecznie mocne, zak�adaj� pewne kontrowersyjne, dane tylko intuicyjnie i
nie przez wszystkich akceptowane, idee z teorii zbior�w niesko�czonych (np.
pewnik wyboru).

�w fakt, �e s� fundamentalne idee matematyczne nie przez wszystkich
matematyk�w akceptowane nasuwa my�l o takim stanowisku, kt�re proponuj�
nazwa� {\k indywidualizmem poznawczym}, a zaj�� to stanowisko tak�e w
kwestii uzasadniania s�d�w warto�ciuj�cych. Taki indywidualizm jest obecny
cho�by w pragmatyzmie Peirce'a. Przeciwstawia si� on kartezja�skiemu
poszukiwaniu jednakowego dla wszystkich punktu oparcia dla ca�ego poznania.
Kartezjusz upatrywa� ten punkt w {\k Cogito}, neopozytywi�ci w zdaniach
obserwacyjnych, fenomenologowie jeszcze gdzie indziej, a pomimo wielkiej
rozbie�no�ci propozycji, wszyscy zgodni byli w tym, �e punkt taki musi by�
dla wszystkich jeden i ten sam.

Tymczasem prawda jest taka, �e ka�dy tego rodzaju punktu potrzebuje sam dla
siebie, a je�li nie ma co do niego �adnej w�tpliwo�ci, wtedy co w tej
sprawie uwa�aj� inni nie ma dla� znaczenia; owszem, ma znaczenie dla
ewentualnego dialogu, ale to ju� inna sprawa. Pewno�� co do w�asnego
widzenia nie przeszkadza w krytycznej nad nim refleksji, kt�ra mo�e w
pewnych przypadkach wzmocni� dotychczasowe stanowisko, a w innych 
prowadzi� do jego zmiany. Z indywidualizmem poznawczym harmonizuje
dialogowo�� w tym g��bokim sensie, w kt�rym dialog jest nie tylko metod�
wp�ywania na stanowisko oponenta, lecz tak�e metod� korygowania i
doskonalenia w�asnego stanowiska.

Zmiana jednak musi si� ��czy� z nabyciem nowego niepow�tpiewalnego w danym
momencie punktu oparcia, w imi� kt�rego tej zmiany si� dokonuje. Tak wi�c
nie ma �adnej kolizji mi�dzy gotowo�ci� do krytycznej autorefleksji i
�ywieniem przekona� w danym momencie niepow�tpiewalnych. Je�li do zmiany
przyczyni�a si� krytyka z zewn�trz, to i tak jest ona wynikiem mego w�asnego
wewn�trznego procesu, bo dokonuj� jej nie dlatego, �e tak uwa�a krytyk, ale
dlatego, �e jego racje, okazawszy si� dla mnie przekonuj�ce, sta�y si� {\k
moimi} racjami. Na gruncie indywidualizmu poznawczego szeroko poj�ta (czyli
wykraczaj�ca poza algorytmiczno��) rozstrzygalno�� jakiego� problemu, w tym
problemu aksjologicznego, to tyle, co rozstrzygalno�� na podstawie moich
indywidualnych oczywisto�ci i moich standard�w metodologicznych. Je�li
problem staje si� przedmiotem dyskusji, strony powinny wzajem sobie
przedstawi� owe oczywisto�ci i standardy, a potem je uzgodni�, na ile to
konieczne i mo�liwe.

Dokonali�my wi�c swoistej relatywizacji rozstrzygalno�ci problem�w, w tym
aksjologicznych, do indywidualnego stanu umys�u. Problem rozstrzygalny przy
jednym stanie umys�u mo�e by� nierozstrzygalny w innym stanie umys�u. Umys�y
o tych samych (w danej kwestii) oczywisto�ciach i metodach tworz� klas�,
powiedzmy K, wewn�trz kt�rej dany problem P, je�li jest rozstrzygalny, to
jest rozstrzygalny intersubiektywnie; to znaczy tak samo dla wszystkich
podmiot�w (�ac.\ {\k subiecta}) b�d�cych elementami klasy K; nazwijmy j� {\k
klas� intersubiektywno�ci} ze wzgl�du na problem P (przyk�adem takich klas
s� grona wybitnych specjalist�w od okre�lonej problematyki). Otrzymujemy w
ten spos�b nowy typ relatywizacji, nie do indywiduum, lecz do klasy
intersubiektywno�ci. Tego rodzaju klasy stanowi� zapewne uczestnicy kultur,
o kt�rych m�wi� kulturowi relatywi�ci. Mo�emy rzecz jeszcze uog�lni� w ten
spos�b, �e przypadek z pojedynczym indywiduum potraktujemy jako klas�
jednostkow� i dzi�ki temu da si� m�wi� jednolicie o klasach.

I tak, nie kwestionuj�c materia�u empirycznego, na kt�ry powo�uj� si�
relatywi�ci, wyja�niamy obserwowane zjawiska przez relatywno��
rozstrzygalno�ci, mianowicie relatywizacj� s�d�w aksjologicznych do klas
intersubiektywno�ci. Nie czynimy tego, w odr�nieniu od relatywizmu, w
spos�b wik�aj�cy w sprzeczno�ci, jakim jest eliminacja poj�cia prawdy z
dyskursu aksjologicznego.
 
\b\m
\cl{4. O TYM, �E BEZ S�D�W WARTO�CIUJ�CYCH}
\cl{ NIE DA SI� UPRAWIA� NAUK O CZ�OWIEKU}
\d
{\bf �4.1. O pogl�dzie Karola Wojty�y na donios�o�� etyki dla poznania
psychiki ludzkiej.} Do powstania obecnych rozwa�a� znacz�co si� przyczyni�a
pami�� pewnej migawkowej rozmowy z ksi�dzem docentem Karolem Wojty�� gdzie�
w okolicach Katedry Etyki KUL w po�owie lat 50. ubieg�ego wieku. Spyta� 
mnie, pocz�tkuj�cego asystenta Katedry Logiki, o kierunki zainteresowa�,
a ja odpowiedzia�em, �e wybra�em si� na uczelni� z zmiarem studiowania
psychologii, ale ostatecznie zdecydowa�em si� na logik�. Powiedzia� wtedy,
�e jego zdaniem g��bszy ni� psychologia wgl�d w ludzk� psychik� daje etyka.
Potwierdzi�em ten pogl�d z przekonaniem, mimo �e odebra�em go jako 
paradoksalny. I doda�em, �e podobn� przewag� nad psychologi� ma wed�ug mnie
logika, daj�c wgl�d w ludzkie procesy my�lowe.%
 \note{\n Po wielu latach, dzi�ki �yczliwemu po�rednictwu ks. prof. Tadeusza
Stycznia, mia�em sposobno�� powr�ci� do tej rozmowy korespondencyjnie. Jan
Pawe� II odpisa� mi wtedy: {\nit rozwa�aj�c podobie�stwo r�l logiki i etyki w
poznawaniu cz�owieka, trzeba mie� na uwadze, �e jednej i drugiej tw�rc� by�
Sokrates.} Imi� Sokratesa jest w takim kontek�cie symbolem my�li plato�skiej,
z kt�rej istotnie pocz�a si� logika, wszechobecna jako narz�dzie w
dyskusjach Sokratesa, a te dotyczy�y g��wnie zagadnie� moralnych. Do
plato�skich korzeni zwi�zku aksjologii z logik� nawi�zuj� w zako�czeniu tego
artyku�u.}

Zdaje si� ten pogl�d paradoksalny, bo etyka m�wi o cz�owieku, jaki on by�
powinien, psychologia za� bada, jaki jest. A przy tym obowi�zuje regu�a {\k
de oportere ad esse non valet illatio} analogiczna do znanej maksymy z
logiki modalnej {\k de posse ad esse non valet illatio}. Istotnie, z normy,
�e ka�dy pwinien kocha� bli�niego nie wynika, i�by zachodzi� stan faktyczny,
w kt�rym ka�dy kocha bli�niego.

Ale pogl�d o niezb�dno�ci aksjologii, w szczeg�lno�ci etyki czy logiki, do
wyja�niania i przewidywania ludzkich zachowa� nie musi znaczy� tyle, �e
wchodzi tu w gr� ca�a etyka; wystarczy, �e jaka� porcja aksjologii jest
niezb�dna w naukach o cz�owieku. Chodzi�oby wi�c o pogl�d nast�pujacy.
\msn
{\ls \k Istniej� poj�cia i twierdzenia aksjologiczne niezb�dne do
wyja�niania i przewidywania pewnych zachowa� badanych przez nauki o
cz�owieku. \m}
\pn 
W tamtej rozmowie moja aprobata dla pogl�du Rozm�wcy by�a raczej
improwizacj� ni� wynikiem przemy�le�, ale raz obudzona intuicja zacz�a
pracowa�. Po latach doprowadzi�o to do stanowiska bronionego w obecnym
artykule z jego tez� centraln�, �e s�dom warto�ciuj�cym przys�uguje warto��
logiczna.%
 \note{\n Do tej samej konkluzji mo�na, jak s�dz�, zmierza� na innej drodze,
bardzo obiecuj�cej filozoficznie. Ale �e nie da si� kroczy� dwiema drogami
naraz, obieram tu bardziej mi znan� i bli�sz� nabytym kompetencjom. Ta druga
wychodzi�aby od tomistycznej koncepcji transcendentali�w z jej tezami o
zamienno�ci poj�cia bytu z poj�ciami aksjologicznymi, jak dobro i pi�kno:
{\nit ens et bonum convertuntur}, etc. O bycie m�wi� zdania opisowe, o
warto�ciach zdania oceniaj�ce, a skoro zdanie opisowe ma warto�� logiczn�,
to samo powinno cechowa� jego aksjologiczny r�wnowa�nik. W dawniejsze i
wsp�czesne koncepcje transcendentali�w wprowadza jeden z rozdzia��w ksi��ki
W�adys�awa Str�ewskiego {\nit Ontologia}, Aureus/Znak, Krak�w 2003.}

\d
{\bf �4.2. Poj�cie logiki jako kompleksu nauk obejmuj�cego teori� gier i
decyzji.} My�l z opisanej rozmowy, gdy j� rozwija�, mie� b�dzie dwa
odga��zienia: etyczne i logiczne. Rozwijanie w kierunku etycznym jest
znacznie trudniejsze. Wchodzi tu w gr� materia tak delikatna, jak poj�cie
sumienia, tak z�o�ona jak wyja�nienie rozbie�no�ci kulturowych w normach
moralnych, i niema�o innych spraw do rozpl�tania. Logika jest, mimo
wszystko, nauk� o materii mniej skomplikowanej.

Druga r�nica jest w tym, �e logika rozros�a si� w rozleg�y kompleks,
przenikaj�c si� z matematyk�, informatyk�, filozofi� i refleksj�
metodologiczn� z r�nych nauk. Zapewne i etyka b�dzie coraz bardziej
wchodzi� w kooperacj� z innymi dyscyplinami, �eby podo�a� wyzwaniom, jakie
niesie post�p techniczny i rosn�ce skomplikowanie �ycia spo�ecznego.
Tymczasem, logika dzi�ki swym powi�zaniom i sojuszom kroczy drog�
niew�tpliwie dogodniejsz�. P�jd�my wi�c tras� bardziej dro�n�. Mo�e zdobyte
na niej do�wiadczenia przydadz� si� przysz�ej ekspedycji w sfery etyki.

Przez logik� rozumie si� w obecnych rozwa�aniach zesp� teorii, kt�rego
granic nie zamykamy w spos�b ostateczny, a jako rdze� w��czamy do� klasyczny
rachunek logiczny, regu�y rozumowania oparte na teorii prawdopodobie�stwa
oraz regu�y zaczerpni�te z teorii gier i decyzji. Nie maj�c tu miejsca na
rozwijanie ostatniego z cz�on�w, poprzestan� na bardzo prostym przyk�adzie.

Jedn� z g��wnych regu� teorii decyzji da si� zobrazowa� przys�owiem {\k
lepszy wr�bel w gar�ci ni� go��b na dachu}. R�nica wielko�ci wr�bla i
go��bia symbolizuje r�nic� wielko�ci zysku w przypadku upolowania jednego
lub drugiego. Dosadne ,,w gar�ci'' oznacza pewno�� sukcesu, podczas gdy
obraz dachu wskazuje na ryzyko pora�ki (na dach nie tak �atwo si� dosta�).
Ukonkretnijmy ten przyk�ad przez pewne okre�lenie ilo�ciowe. Niech warto��
go��bia przekracza czterokrotnie warto�� wr�bla, a szansa z�apania go na
dachu niech wynosi ,,p� na p�'' czyli 1/2. Czy bardziej inteligentnie
b�dzie wtedy zapolowa� na wr�bla czy na go��bia?  Policzmy, stosuj�c regu��
wnioskowania, kt�r� nazywamy {\k regu�� u�yteczno�ci oczekiwanej}, a znamy
j� teoretycznie (praktycznie musieli j� stosowa� ju� Adam i Ewa) od czas�w
Pascala i Logiki Port Royal. Oczekiwana u�yteczno�� schwytania wr�bla jest
iloczynem przypisanej mu warto�ci 1 (gdy go��biowi przypiszemy 4), a szansa
sukcesu r�wna si� pewno�ci, co w teorii prawdopodobie�stwa wyra�a liczba 1.
Z pomno�enia uzyskujemy 1. W przypadku go��bia tak uzyskany iloczyn wynosi
2, a wi�c jednak, przy tych wielko�ciach bardziej by�aby op�acalna wyprawa
na go��bie. We�my wariant, gdy warto�� wyrazi si� w z�otych; niech dla
wr�bla b�dzie to 10 z�., a dla go��bia 30, podczas gdy szanse s�,
odpowiednio 1/2 i 1/6; wtedy warto�ci oczekiwane si� zr�wnuj�, tak samo wi�c
inteligentnie b�dzie zagra� w polowanie na go��bia jak w polowanie na
wr�bla.

Na ka�dy przypadek rozwi�zywania problemu mo�na spojrze� jak na gr�, w
kt�rej stawk� s� nak�ady czasu, wysi�ku itp.\ po�wi�cone na rozwi�zanie, a
wielko�� wygranej mierzy si� wielko�ci� potrzeby rozwi�zania. Tak� potrzeb�
mo�e by� zaspokojenie ciekawo�ci, poszukiwania prawdy itp. Tote� ka�d�
istot� rozwi�zuj�c� jaki� w�asny problem b�dziemy odt�d okre�la� kr�tkim i
por�cznym mianem {\k gracza}.

\d
{\bf �4.3. Postrzeganie �adu lub nie�adu logicznego jako podstawa
orzekania o rozumno�ci oraz wyja�niania i przewidywania ludzkich zachowa�.}
Umys� ma zdolno�� postrzegania �adu my�lowego jak i jego braku oraz
wysnuwania st�d wniosk�w o sukcesie dzia�a� nacechowanych �adem i pora�ce
dzia�a� bez�adnych. Postrzeganie tego rodzaju �adu, podobnie jak �adu
moralnego czy estetycznego, nale�y do kategorii, kt�r� okre�li�em wcze�niej
mianem reakcji aksjologicznych (b�d�cych dzie�em aksjologicznej
inteligencji), szkicuj�c argument, �e taka emocjonalna reakcja jest zarazem
wiarogodnym stanem poznawczym (zob. �1.4, por. �2.2). Jej emocjonalno��,
przypomnijmy, nie odbiera warto�ci poznawczej, lecz przeciwnie, jest od
warto�ci poznawczej nieod��czna, podobnie jak b�l jest nieod��czny od
rozpoznania nie�adu biologicznego w organizmie.

�ad my�lowy ma dwie osobliwo�ci r�ni�ce go od innych sfer aksjologii. Da
si� on �ci�le, je�li nawet tylko cz�stkowo, zdefiniowa� za pomoc� logiki
szeroko poj�tej (por. �4.2) oraz jest niezast�pion� przes�ank� przewidywa�
empirycznych dotycz�cych wielu ludzkich dzia�a�, mianowicie ich sukcesu lub
pora�ki. Jedno i drugie �wiadczy o zdolno�ci tego rodzaju ocen do bycia
s�dami prawdziwymi.

Rozwa�my pod tym k�tem kwesti� definiowalno�ci za pomoc� logiki. Gdy na
widok jakiego� zachowania reagujemy odczuciem nie�adu (co emocjonalnie mo�e
si� przejawi� jako rodzaj irytacji), a zarazem jest to zachowanie
naruszaj�ce okre�lon� regu�� logiki, to jest owa rakacja niezwerbalizowanym
i jakby skr�towym prze�yciem s�du o naruszeniu regu�y. A s�d taki ma w
zastosowanym tu metaj�zyku okre�lon� warto�� logiczn�. �eby pos�u�y� si�
obrazowym skr�tem (go��b i wr�bel z �4.2) regu�y oczekiwanej u�yteczno�ci,
wyobra�my sobie, �e kto� mo�e schwyta� wr�bla bez wysi�ku i ryzyka, podczas
gdy goni�c go��bia po dachu nara�a si� na wielkie trudy i �miertelne
niebezpiecze�stwo. Je�li kto� drugi intuiyjnie zareaguje na to przygan�
czyli ocen� negatywn�, to tre�� oceny jest taka, jak gdyby wyg�osi�
twierdzenie, �e obserwowane post�powanie jest niezgodne z regu�� oczekiwanej
u�yteczno�ci. A to jest s�d prawdziwy lub fa�szywy, zale�nie od poprawno�ci
dokonanych oblicze�; ma on wi�c warto�� logiczn� w�a�ciw� s�dom
matematycznym. To samo dotyczy rozlicznych sytuacji, gdy reaguje si�
irytacj� na pope�nianie przez kogo� innego sprzeczno�ci, co jest naruszeniem
�adu logicznego w pewnym punkcie zdefiniowanym przez rachunek zda� logiki
klasycznej. 

Mo�liwych przypadk�w naruszenia �adu logicznego i naszych na nie reakcji
negatywnych jest tak wiele, jak wiele jest wchodz�cych w gr� regu� logiki.
To samo dotyczy sytuacji odwrotnych, gdy reagujemy aprobat� na wypowiadanie
si� lub post�powanie wewn�trznie sp�jne; a im bardziej z�o�on� tworzy ono
struktur�, b�d�c zarazem pos�uszne logice, tym wy�sze mamy dla� uznanie.
Poniewa� uznanie to jest wyra�alne jako twierdzenie o stosunku pomi�dzy
danym zachowaniem a okre�lon� regu�� logiki, twierdzenie maj�ce warto��
logiczn�, odpowiadaj�cy mu s�d w postaci reakcji aksjologicznej ma r�wnie�
warto�� logiczn�.

Drugi argument za warto�ci� logiczn� ocen, tak�e tych przejawiaj�cych si�
jako odruchowe reakcje aksjologiczne, polega na prze�ledzeniu ich roli w
teoriach empirycznych dotycz�cych ludzkich zachowa�. Teorie takie nale�� do
szerokiego spektrum nauk o cz�owieku, kt�re obejmuje zar�wno histori�
(polityczn�, gospodarcz�, nauki etc.), jak i nauki zmierzaj�ce do
znajdowania prawid�owo�ci rz�dz�cych zachowaniami indywidu�w i grup, jak
ekonomia, psychologia, socjologia, politologia, etnologia etc.

Przypomnijmy, �e zadaniem dyscyplin empirycznych jest wyja�nianie i
przewidywanie obserwowalnych powtarzalnych zjawisk (dotyczy to nauk
poszukuj�cych prawid�owo�ci) lub wyja�nianie danych �r�d�owo jednostkowych
fakt�w (dotyczy to historiografii). Konkluzje rozumowa� wyja�niaj�cych lub
predyktywnych s� prawdziwe lub fa�szywe, czyli obdarzone warto�ci� logiczn�.
Musi wi�c odpowiednia warto�� logiczna przys�ugiwa� ich przes�ankom. A je�li
w�r�d przes�anek znajd� si� s�dy warto�ciuj�ce, to owe s�dy te� maj� warto��
logiczn�. Teoretyczny wyw�d o tej nieodzowno�ci ocen w teoriach ludzkiego
zachowania przekracza�by dalece ramy tych rozwa�a�. W pewnym jednak stopniu
mog� go zast�pi� odpowiednio dobrane egzemplifikacje. Po�wi�cimy im kolejne
ust�py, skupiaj�c si� na wyja�nianiu historycznym, a sytuacj� w naukach
spo�ecznych zilustrujemy przyk�adem z ekonomii.

\d
{\bf �4.3. Jak gracz przewiduje ruchy partnera na podstawie idealnego
wzorca racjonalno�ci.} Idealny wzorzec racjonalno�ci dla okre�lonej klasy
zachowa� jest zawsze okre�lony przez og�lne regu�y logiki (obejmuj�cej
teori� gier) oraz wiedz� o w�a�ciwo�ciach zachowa� z danej klasy; do regu�
wi�c logiki dochodz� szczeg�owe regu�y post�powania ekonomicznego,
militarnego, politycznego etc. Na marginesie zwr��my uwag� na niuanse
terminologiczne tego rodzaju, �e tam gdzie w jednych kontekstach u�ywa si�
terminu ,,racjonalno��'' lub ,,rozumno��'' w innych u�ywa si� terminu
,,inteligencja''. Ten drugi bywa dogodniejszy, np. tam, gdzie
kwestie racjonalno�ci rozwa�a si� w kontek�cie sztucznej i naturalnej
inteligencji. Z tej zamienno�ci b�d� korzysta�, kieruj�c si� wzgl�dami 
kontekstu.

Idealny wzorzec racjonalno�ci (inteligencji) jest w pewien spos�b opisywany.
Opis taki sk�ada si� z s�d�w warto�ciuj�cych, poniewa� chodzi o wzorzec,
a wi�c co� po��danego i godnego aprobaty. Paradoksalnie, cho� {\k ex
definitione} opis przeciwstawia si� ocenie, to w tym granicznym przypadku,
gdy chodzi o wzorce idealne, s�dy opisuj�ce jego cechy s� ocenami; o tyle
w�a�nie, o ile wyra�aj� powszechnie uznawan� my�l, �e chodzi o cechy
wzorcowe, godne na�ladowania. S�dy opisuj�ce wzorzec s� to mi�dzy innymi
prawa logiki, kt�rych nale�y przestrzega� w my�leniu i post�powaniu, a wi�c
s� zawsze prawdziwe.

Ka�dy gracz, czy to w szachach czy w wojnie czy w negocjacjach handlowych
itp. ma pewien idealny wzorzec racjonalno�ci, kt�ry jest jednakowo niezb�dny
do dw�ch jednocze�nie cel�w: (1) �eby samemu si� do� przybli�a� oraz (2)
�eby szacowa�, na ile s� mu bliskie zachowania przeciwnika. Stopie� bowiem
przybli�ania si� do wzorca jest miar� oczekiwanego sukcesu: im bardziej
inteligentne jest post�powanie, tym wi�ksza szansa na sukces. Prawid�owe
oszacowanie inteligencji przeciwnika jest dla w�asnego sukcesu kluczowe;
pora�k� grozi zar�wno jego niedocenienie jak i przecenienia.

P�odne jest w tym wzgl�dzie studium zachowa� politycznych i militarnych dw�ch
gigantycznych przeciwnik�w z okresu drugiej wojny �wiatowej, nazistowskich
Niemiec i ZSRR, symbolizowanych nazwiskami Hitlera i Stalina. Studium takie,
w postaci tyle� barwnej co przekonuj�cej przez sw� fachowo��, znajdujemy w
ksi��kach historycznych Wiktora Suworowa, m.in. w tomie {\k Oczyszczenie}, z
kt�rego czerpi� przytoczone ni�ej dane. Przedmiotem mojej analizy b�dzie
rozumowanie Suworowa jako historyka pr�buj�cego wyja�nia� zachowania graczy
ocenami co do tego, na ile trafnie ka�dy z nich ocenia� inteligencj�
przeciwnika. Mamy wi�c na uwadze dwa pi�tra ocen: te czynione przez
bohater�w narracji i te b�d�ce przedmiotem ocen narratora.

Suworow zmierza do wyja�nienia, dlaczego Zwi�zek Radziecki ponosi� tak
druzgoc�ce kl�ski w pierwszej fazie wojny. Wyst�puje on stanowczo przeciw
wyja�nianiu lansowanemu przez oficjaln� historiografi� radzieck�.
Wyja�nianie to, dowodzi Suworow, jest zafa�szowane tendencj�, �eby nie
dopu�ci� do ujawnienia zbrodniczego planu ZSRR. Planu wzmocnienia najpierw
Niemiec, tak �eby by�y w stanie wszcz�� i wygrywa� wojny z Polsk�, Angli�,
Francj� itd., a gdy si� ,,imperiali�ci'' wykrwawi�, nieoczekiwanego
uderzenia zmasowan� poteg� na Niemcy i dalej, a� po kra�ce �wiata. Wymaga�o
to przedtem u�pienia czujno�ci Niemc�w, do czego pos�u�y� pakt
Ribbentrop-Mo�otow o nieagresji i wzajemnej pomocy. Lenin i Stalin,
wsp�autorzy tego planu, kt�rego Stalin sta� si� wykonawc�, rozumowali, jak
nast�puje.
\msn
(1) Nie jest mo�liwe przetrwanie socjalizmu w jednym kraju, bo nie wytrzyma
on pokojowej konkurencji ze �wiatem kapitalistycznym. Jest wi�c dla
socjalizmu spraw� by� albo nie by� zbrojne podbicie �wiata
kapitalistycznego.
\msn
(2) Trzeba w tym celu trzech rzeczy: (a) zbudowa� militarn� pot�g� ofensywn�
przewy�szaj�c� wszystkie inne pot�gi �wiata; (b) os�abi� ofiary potencjalnej
napa�ci, wywo�uj�c mi�dzy nimi wojn�, �eby uderzy�, gdy b�d� dostatecznie
wyczerpane; (c) przekona� �wiat o pokojowych intencjach ZSRR i to, tak, �eby
podejrzewanie go o agresywno�� by�o przez cywilizowan� ludzko�� pi�tnowane
jako moralna zniewaga.
\msn
(3) Nie jest mo�liwe, nawet przy gigantycznym potencjale ZSRR, przygotowanie
si� jednocze�nie na wariant wojny ofensywnej i wojny obronnej, poniewa�
wymaga to diametralnie odmiennych rodzaj�w broni, wyszkolenia, umocnie�
obronnych (lub ich braku), przygotowa� logistycznych. Nie da si� np. budowa�
nieprzebytej linii obronnej nad w�asn� granic�, je�li ma si� te tereny
przebywa� w akcji ofensywnej. Do ataku potrzebne s� bombowce (a stosunkowo
mniej my�liwce), czo�gi-amfibie (gdy nieprzyjaciel wysadzi na swym terenie
mosty), kolosalne wojska desantowe i �rodki dywersji, itd. {\k Trzeba wi�c
budowa� gigantyczny potencja� ofensywny, przy poniechaniu obronnego.}
\msn
Zdanie ko�cowe wyr�nione kursyw� stanowi najczulszy punkt w naszej analizie
racjonalno�ci rozumowania graczy. Ca�e bowiem rozumowanie Stalina jest
racjonalne tylko przy za�o�eniu, �e nie istnieje potencjalny agresor. Stalin
wyklucza� jego istnienie, dziel�c pa�stwa poza ZSRR na dwie klasy: te, kt�re
nie zaatakuj� ZSRR, bo nie maj� takiej intencji oraz te, kt�re mog� mie�
tak� intencj�, lecz znajd� si� w sytuacji, przy kt�rej pr�ba jej spe�nienia
r�wna�aby si� totalnej i pewnej kl�sce, by�aby samob�jcza. Do pierwszej
klasy Stalin zalicza� wszystkie pa�stwa �wiata z wyj�tkiem Niemiec, wiedz�c
�e nie maj� one obiektywnego interesu w atakowaniu ZSRR, a do tego b�d�
dostatecznie omamione propagand� o najszlachetniejszej w �wiecie misji
bronienia pokoju przez ZSRR. Od Niemiec mo�na by�o spodziewa� si� ataku (s�
tego �wiadectwa cho�by w Hitlera {\k Mein Kampf}), a �eby temu zapobiec,
nale�a�o je uwik�a� w wojny na wiele front�w, co si� skutecznie uda�o, wobec
czego spe�niony zosta� drugi wystarczajacy warunek wykluczenia ataku na
ZSRR.

W tej sytuacji planowanie agresji przy poniechaniu przygotowa� do obrony
by�o na wskro� racjonalne -- przy jeszcze jednej przes�ance, �e Hitler nie
jest szale�cem, kt�ry by si� powa�y� na krok samob�jczy. Jest to, zwa�my,
s�d warto�ciuj�cy o racjonalno�ci przeciwnika, suponuj�cy, �e przeciwnik nie
odchodzi od wzorca tak daleko, �e przekracza�oby to granic� patologii. I w
tym punkcie -- zdaniem Suworowa -- Stalin si� pomyli�.

Nie musimy tu roztrz�sa� zasadno�ci stanowiska Suworowa, mianowicie, czy
Hitler okaza� si� szale�cem, czy mo�e maj�c dane wywiadu o przygotowaniach
ZSRR do ataku, wybra� wojn� przez zaskoczenie, nawet je�li ma�o maj�c�
szans, jako z�o mniejsze ni� wojna w wyniku przyj�cia uderzenia, nie
rokuj�c� ju� �adnej nadziei. Jakkolwiek b�dziemy wyja�nia�, zawsze nasze
pr�by wyja�nienia zdarze� historycznych poprzez przes�anki decydent�w b�d�
si� odwo�ywa� do wzorca racjonalno�ci czy inteligencji. Kl�ska mie� b�dzie
przyczyny w odej�ciu gracza od tego wzorca, a sukces b�dzie si� bra� z tego,
�e gracz sprosta jego wymaganiom.

Analiza Suworowa pos�uguje si� te� wzorcem racjonalno�ci dla wyja�nienia
powszechnych zachowa� historyk�w radzieckich, kt�rzy straszliwe kl�ski w
pierwszej fazie wojny woleli t�umaczy� raczej kompromituj�c� kraj s�abo�ci�
militarn� i podobnie �enuj�c� nieporadno�ci� naczelnego dow�dztwa, ani�eli
ujawni�, �e ZSRR ponosi� kl�ski nie z powodu s�abo�ci swej armii lecz z
powodu jej totalnego nakierowania na dzia�ania agresywne. Fabrykowanie
wyja�nie� tak ma�o dla tak wspania�ego kraju zaszczytnych uznano za mniejsze
z�o ni� przyznanie si� do plan�w globalnej agresji w czasie po drugiej
wojnie, gdy plany podboju ca�ej Europy by�y wci�� kultywowane, a szansa ich
sukcesu zale�a�a od skutecznego ich ukrycia.

W powy�szym rozumowaniu o rozumowaniach historyk�w radzieckich wyst�puj� dwa
s�dy warto�ciuj�ce: (a) o ich niskiej kondycji moralnej, gdy godzili si�
s�u�y� jako narz�dzia ob�udnej i wrogiej wobec reszty �wiata propagandy oraz
(b) o ich wysokiej sprawno�ci intelektualnej w udawaniu naiwno�ci i
fa�szowaniu fakt�w. Oba razem wzi�te daj� szans� wyja�nienia okoliczno�ci
sk�din�d niepoj�tej, dlaczego historycy radzieccy wbrew prawdzie
historycznej deprecjonowali potencja� militarny i gospodarczy oraz zdolno�ci
przyw�dc�w w�asnego kraju.

Analizowany przypadek jest dla metody wyja�niania historycznego typowy. Przy
pewnych ocenach zdarzenia staj� si� zrozumia�e, przy innych pozostaj�
niepoj�te, a wi�c raczej te pierwsze ni� drugie s�usznie dopracowuj� si�
uznania za oceny prawdziwe. Na przyk�ad, zdarzenie polegaj�ce na posiadaniu
przez ZSRR wojsk powietrzno-desantowych, przewy�szaj�cych liczebnie i
jako�ciowo razem wzi�te pozosta�e armie �wiata, jest zrozumia�e przy
za�o�eniu, �e Stalin inteligentnie przygotowywa� napa�� na ca�� Europ�, a
niezrozumiale przy za�o�eniu, �e bra� pod uwag� tylko wojn� obronn� (desanty
nie l�duj� na terenie w�asnego kraju). Na tej samej drodze -- korzystania z
ocen jako przes�anek -- da si� wyja�nia� fakty rozleg�y kr�g fakt�w z ka�dej
dziedziny dziej�w.

\d
{\bf �4.4. Jak mo�na przewidzie� zdarzenia na gie�dzie na podstawie
w�a�ciwych graczom typowych odchyle� od wzorca racjonalno�ci.} Czy by�o
mo�liwe do przewidzenia p�kni�cie (jak si� to okre�la) ,,ba�ki
elektronicznych akcji'', kt�re nast�pi�o oko�o roku 2000? Niech to pytanie
b�dzie wprowadzeniem do pokazania roli ocen racjonalno�ci w typie my�lenia
innym ni� historyczne, mianowicie w wyja�nianiu i przewidywaniu proces�w
gospodarczych. Odpowied� brzmi, �e by�o to mo�liwe, a prognozowa� to
publicznie tak wielki autorytet w �wiecie finans�w, jak Alan Greenspan (szef
banku centralnego USA). 

Dlaczego wi�c ludzie nie s�uchali ani autorytetu ani regu� logiki, ani regu�
branych z do�wiadcze� gie�dy, i bez opami�tania kupowali akcje powstaj�cych
wtedy jak grzyby po deszczu sp�ek internetowych (tzw.\ {\k dot-com
companies}) np. sklep�w internetowej sprzeda�y? Odpowied� polega na
diagnozie b��du i jego przyczyn. Ale �eby jakie� post�powanie rozpozna� jako
b��dne, trzeba mie� wzorzec, kt�rego naruszenie stanowi�oby b��d gracza.

W takim wzorcu mieszcz� si� regu�y wnioskowania oparte na teorii
prawdopodobie�stwa. W�r�d nich wa�n� rol� graj� te, kt�re pewnych wnioskowa�
jako niezgodnych z prawami prawdobie�stwa zakazuj�. I oto okazuje si�, �e
liczni gracze maj� sk�onno�� post�powa� wbrew owym zakazom. Barwny tego opis
znajdujemy w noweli Dostojewskiego {\k Gracz}, gdzie Antonina Wasiliewna
obstawia liczb� zero i zgarnia pot�n� wygran�, natychmiast wi�c po raz
drugi stawia na zero, a gdy wygrywa znowu, z tym wi�kszym przekonaniem wo�a
do swego pomocnika ,,Postaw zn�w na zero!''.% 
 \note{\n W interpretacji tekstu Dostojewskiego i w relacjonowaniu teorii
zachowa� finansowych korzysta�em z komentarzy Tadeusza Tyszki i Tomasza
Zale�kiewicza zawartych w tek�cie {\nit Pu�apka gracza u Fiodora
Dostojewskiego} w p�roczniku {\nit Decyzje. Pismo po�wi�cone podejmowaniu
decyzji w gospodarce i spo�ecze�stwie}, nr 1, czerwiec 2004, wydawanym przez
Centrum Psychologii Ekonomicznej i Bada� nad Decyzjami w Wy�szej Szkole
Przedsi�biorczo�ci i Zarz�dania im. Leona Ko�mi�skiego.} 

Wielu badaczy rynk�w finansowych uwa�a, �e zmiany cen akcji gie�dowych w
znacz�cym stopniu maj� charakter losowy, a wi�c podlegaj� prawom
prawdopodobie�stwa. Nale�y wi�c stosowa� do nich podobne regu�y zakazuj�ce
pewnych wnioskowa�, np. wnioskowania, �e skoro liczba N raz przynios�a
szcz�cie, to b�dzie tak nadal. I oto okazuje si�, �e gracze �rubuj�cy
masowym popytem ceny akcji sp�ek internetowych ulegali podobnemu z�udzeniu
jak Antonina Wasiliewna. Sukces tych, co pierwsi obstawiali owe sp�ki,
podobnie jak sukces pierwszych poszukiwaczy w okresie gor�czki z�ota,
przyci�ga� na�ladowc�w, kt�rzy zn�w odnosili sukcesy, a ci kolejnych
na�ladowc�w i tak dalej, a� do nieuniknionego za�amania.

Poza powy�szym b��dem rozumowania, kt�ry mo�na okre�li� jako jedno ze
z�udze� probabilistycznych (teoria zachowa� finansowych zna ich wi�cej), u
�r�de� opisanej pora�ki dot-com'�w by�o, nader cz�ste, my�lenie �yczeniowe
({\k wishful thinking}). A tak�e zauroczenie Internetem -- jeden z rys�w
wy�aniaj�cej si� w naszych czasach cywilizacji globalnej.

Tyle przyk�adowej analizy b��d�w niech starczy dla wysnucia takiego oto
wniosku. Tak bardzo trze�wy typ my�lenia, operuj�cy w materii tak bardzo
ziemskiej jak finanse, wymaga si�gni�cia po narz�dzia badawcze a� w sfery
plato�skiego nieba. Tam bowiem bytuj� obiekty matematyczne, jak liczby,
zbiory i funkcje, z kt�rych wykuwamy idealne modele post�powania --
niezb�dne do wyja�niania i przewidywania zachowa�, tych prawid�owych i tych
b��dnych. Zdania opisuj�ce owe wzorce oraz rozmaite odchylenia, maj� t�
dwoist� natur�, �e jako opisy wzorc�w lub ich narusze� wyra�aj� oceny, a
jako twierdzenia matematyczne s� zdaniami prawdziwymi. A wi�c istniej�
oceny, czyli s�dy warto�ciuj�ce, kt�re maj� warto�� logiczn�. 

{\k Q.E.D. -- quod erat demonstrandum.}


\end





