%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12.8pt   \magnification1200
\hsize13cm \vsize20cm \nopagenumbers
\vglue10mm
\advance\hoffset6mm
\def\d{\vskip4.8mm\noindent} \def\.{\hskip1.5pt}    \def\ki{\qit}

\headline={\ifnum\pageno>1 \ifodd\pageno \rightheadline\else
\leftheadline\fi\else\hfil\fi}
\def\rightheadline{\vbox{\line{\hfill
{\Blue{\helhes Rozdzia� 1: Potencja� informatyczny jako wska�nik si�y 
cywilizacji}}
\hfill\st\folio}%
\vskip4pt\hrule}}
\def\leftheadline{\vbox{\line{\st\folio \hfil\Blue{{\helhes
Rozdzia� 1: Nowoczesne my�lenie o cywilizacji}}
\hfil}\vskip5pt\hrule}}

\m\bsn
\cl{\sb WITOLD MARCISZEWSKI}
\m
\cl{\sb Warszawa}
\b\b
\cl{\bigr O WARTO�CI LOGICZNEJ S�D�W WARTO�CIUJ�CYCH}
\vskip2mm
\cl{\bigr I WK�ADZIE LOGIKI W FILOZOFI� WARTO�CI}
\vskip10mm\pn
Gra poj�� warto�ci i logiki w tytule ma �r�d�o dwojakie. Dla wiersza
pierwszego jest nim Maxa Webera metodologia nauk spo�ecznych, dla drugiego
-- pewien pogl�d Karola Wojty�y na rol� filozofii warto�ci w pr�bach
zrozumienia {\k quid est homo}.

Weber, cho� w manife�cie metodologicznym g�osi�, �e badania spo�eczne maj�
by� wolne od warto�ciowa�, to w praktyce, analizuj�c racjonalno��
cywilizacji zachodniej i gospodarki rynkowej, nasyca� sw�j wyw�d takim
przekonaniem o pozytywnej roli tych formacji, �e daleko mu do aksjologicznej
neutralno�ci. Daje to podstaw�, by traktowa� jego s�dy o racjonalno�ci jako
s�dy warto�ciuj�ce, czyli oceny. Skoro za� pe�ni� one istotn� rol� w
wyja�nianiu i przewidywaniu proces�w spo�ecznych, nie mo�na im odm�wi�
prawdziwo�ci, a wi�c cechy nale��cej do warto�ci logicznych. Ale cecha bycia
ocen� i warto�� logiczna uchodz� -- w my�l pewnego wp�ywowego pogl�du -- za
wzajem si� wykluczaj�ce; st�d potrzeba krytycznej analizy owego pogl�du,
czemu s�u�y pierwsza cz�� eseju.

Z polemicznych partii tych rozwa�a� jako teza pozytywna wy�ania si�
stanowisko, �e s�dy warto�ciuj�ce maj� walor poznawczy, a w konsekwencji
warto�� logiczn�; mianowicie, s� twierdzeniami o zachodzeniu pewnego �adu --
biologicznego, moralnego, politycznego, logicznego etc. Cz�� druga
podejmuje w�tek �adu logicznego, inspirowany przekonaniem Karola Wojty�y, �e
dyscyplin� daj�c� g��boki wgl�d w natur� ludzk� jest etyka. Do��czaj�c si�
do tego przekonania, dope�niam je drugim (kt�re mia�em mo�no�� dyskutowa� z
Autorem pierwszego), �e paralelnie wgl�d taki daje logika. Jej bowiem
zawdzi�czamy najbardziej precyzyjny wk�ad w definicj� racjonalno�ci jako
�adu my�li. Dop�ki si� nie zakwestionuje, i� {\k homo} to {\k animal
rationale}, trzeba si� zgodzi�, �e definicja cz�owieka wspiera si� na
poj�ciu racjonalno�ci, podczas gdy ono samo wspiera si� na logice.
\b\m
\cl{1. CO G�OSI NATURALIM W KWESTII S�D�W WARTO�CIUJ�CYCH}            
\d
{\bf 1a. Budowa zda� warto�ciujacych: cz�ony przedmiotowy i aksjologiczny.}
Od czas�w Augusta Comte'a wielu badaczy zjawisk spo�ecznych aspiruje do
osi�gni�cia w nich takiej �cis�o�ci, jak� si� zalecaj� nauki przyrodnicze.
Sama w sobie d��no�� to zasadna i godna wsparcia. Nie nale�y jednak
realizowa� jej w spos�b mechaniczny, pozbawiony refleksji nad tym, jaki
rodzaj i poziom �cis�o�ci jest osi�galny, i za jak� cen�, w tak bardzo
odmiennej materii badawczej. Pogl�d, kt�re nie uznaje potrzeby uwzgl�dniania
osobliwo�ci nauk spo�ecznych i postuluje przyj�cie dla nich w ca�o�ci wzorca
metodologicznego nauk przyrodniczych nazywa si� {\k naturalizmem}.

Jednym z g��wnych postulat�w naturalizmu jest usuni�cie z nauk spo�ecznych,
i w og�le z humanistyki, s�d�w warto�ciuj�cych. Nim poddamy �w postulat
krytycznej analizie, przypatrzmy si�, jak s� zbudowane i jak funkcjonuj�
s�dy warto�ciuj�ce, czyni�c to na prostym przyk�adzie dw�ch nast�puj�cych
zda�.
\msn
[1] \ Konrad Walenrod by� bohaterem.
\ssn
[2] \ Konrad Walenrod by� zdrajc�.
\msn
Predykaty ,,bohater'' i ,,zdrajca'' zawieraj� w swych definicjach informacj�
o przedmiocie, o kt�rym si� je orzeka, mianowicie o pewnych zachowaniach
ludzkich; zarazem wyra�aj� ocen� tych zachowa�: pierwszy pozytywn�, drugi
negatywn�. Zat�puj�c w powy�szych zdniach ka�dy z tych predykat�w jego tak
zbudowwan� definicj�, otrzymamy rozwini�cia z�o�one z dw�ch cz�ci, kt�re
nazwiemy, jak nast�puje:
\msn
{\k cz�on przedmiotowy} (P) -- podaje informacj� o zchowaniach,
ewentualnie cechach, zjawiskach itd.
\ssn
{\k cz�on aksjologiczny} (A) -- wyra�a ocen� tego, co opisuje cz�on
przedmiotowy.
\msn
�eby uzyska� tego rodzaju rozwini�cia (R1 i R2) dla zda� 1 i 2, przyjmijmy
nast�puj�ce definicje ich predykat�w.
\msn
Nazywamy kogo� {\k bohaterem}, (P) gdy po�wi�ca on dla jakiej� wa�nej sprawy
niepor�wnanie wi�cej, ni� tego wymaga powszechny kodeks etyczny, w
szczeg�lno�ci po�wi�ca �ycie; (A) je�li sprawa jest s�uszna, jest to
post�powanie chwalebne.
\msn
M�wimy, �e $x$ {\k jest zdrajc�} $y$-ka, gdy (P) $x$ przyrzek� by�
sojusznikiem lub wykonawc� cel�w $y$-ka i nie dotrzyma� tego przyrzeczenia,
nara�aj�c tym $y$-ka na wielkie straty; (A) je�li $x$ jest moralnie
zobowi�zany dotrzyma� tego przyrzeczenia, jest to post�powanie karygodne.
\msn
Zast�pujemy predykaty w zdaniach 1 i 2 okre�leniami zaczerpni�tymi z
powy�szych definicji i z jeszcze innych wchodz�cych w gr� wiadomo�ci,
otrzymujemy nast�puj�ce rozwini�cia.
\msn
[R1] \ Konrad Walenrod (P) zrezygnowa� z �ycia rodzinnego, opu�ci� kraj i
odda� �ycie dla sprawy wolno�ci i zachowania przy istnieniu ojczyzny;
(A) poniewa� jest to sprawa niew�tpliwie s�uszna, by� on bohaterem. 
\msn
[R2] \ Konrad Walenrod (P) przyrzek� by� wykonawc� cel�w Zakonu Krzy�ackiego
i nie dotrzyma� tego przyrzeczenia, powoduj�c tym upadek Zakonu; (A)
poniewa� $x$ by� moralnie zobowi�zany dotrzyma� tego przyrzeczenia, by�o to
post�powanie karygodne.

\d
{\bf 1b. Zagadnienie warto�ci logicznej cz�onu aksjologicznego.} Nie musimy
wnika� w szczeg�y proponowanych wy�ej definicji, kt�re szyte s� s� z
grubsza, nie obejmuj�c wszystkich niuans�w spraw tak z�o�onych. Istotne
jest, by dysponowa� przyk�adami, w kt�rych zosta� wyra�nie wyodr�bniony
cz�on aksjologiczny. Teraz, uznaj�c, �e warto�� logiczna przys�uguje
czlonowi P, skupiamy uwag� na cz�onie A: czy przys�uguje mu warto��
logiczna?

Zdaniem naturalisty pytanie to pozbawione jest sensu z powodu zastosowania
predykatu nieodpowiedniej kategorii. Jest to rodzaj nonsensu podobny do
tego, jaki by�by w pytaniach, czy liczba $\pi$ jest niebieska, czy jest z
siebie zadowolona itp. Ani bowiem predykaty fizykalne ani psychologiczne nie
s� z kategorii, kt�ra by si� nadawa�a do orzekania o liczbach.

Jak naturalista uzasadnia sw�j werdykt? Najpierw zauwa�a on, �e kierowanie
si� form� gramatyczn� wyra�e� mo�e by� z�udne. Wyst�puj�ce w A predykaty o
tre�ci aksjologicznej (,,jest chwalebne'', ,,jest karygodne'') nale�� do tej
samej kategorii syntaktycznej, co predykaty w cz�onie P, jak ,,oddaje �ycie
za wolno�� ojczyzny'' czy ,,powoduje upadek''. W gruncie jednak rzeczy tylko
predykaty z cz�onu przedmiotowego odnosz� si� do zdarze� lub cech daj�cych
si� rozpozna� empirycznie, podczas gdy nie da si� tego powiedzie� o
predykatach aksjologicznych. Te drugie nie opisuj� �adnej cechy ani
zdarzenia, lecz wyra�aj� reakcj� autora s�du na to, czego dotyczy cz�on
przedmiotowy. �adne zdarzenie nie jest posiadaczem cechy chwalebno�ci ani
cechy karygodno�ci, nie s� to bowiem cechy, lecz projekcje postawy autor
s�du -- postawy, odpowiednio, aprobaty i dezaprobaty. Skoro nie ma tu opisu
jakiejkolwiek rzeczywisto�ci, nie ma sensu pytanie o warto�� logiczn� czyli
o zgodno�� lub niezgodno�� opisu z rzeczywisto�ci�. Tak rzecze naturalista.

Co s�dzi� o tym orzeczeniu? W drugiej cz�ci tych rozwa�a� podejm� si�
argumentowania, �e s�dom warto�ciuj�cym przys�uguje warto�� logiczne. Jedne
z nich wi�c s� prawdziwe, inne fa�szywe (nie zawaham si� np.\ przypisa�
fa�szywo�ci pogl�dowi �e s�uszne jest, by kobieta mia�a mniej praw ni�
m�czyzna, a tak�e temu, �e s�uszna jest sytuacja odwrotna, i wielu innym
pogl�dom). Zanim jednak zajmiemy si� t� spraw�, trzeba ukaza� jeszcze inne
sporne zagadnienia dotycz�ce s�d�w warto�ciuj�cych. Sam bowiem naturalizm,
cho� okauje si� cennym uczestnikiem debaty, stawiaj�c wyrazi�cie pewien
wazny problem, ogranicza si� do roli negatywnej -- eliminowania ocen z klasy
wypowiedzi obdarzonych warto�ci� logiczn�. Jego wk�ad mo�na por�wna� do
funkcji komornika, kt�ry podejmuje si� eksmisji nielegalnego lokatora i
dalej nie troszczy si� o jego los. Trzeba jednak co� z nim zrobi�. W zwi�zku
z tym pojawia si� na scenie nowy protagonista.

\b\m
\cl{2. RELATYWIZM I JEGO ODMIANY}
\d
{\bf 2a. Relatywizm multikulturowy.} Je�li s�d warto�ciuj�cy ma warto��
logiczn�, to nadaje si� do tego, �eby by� uzasadniony na podstawie innych
s�d�w, a tak�e do tego, �eby sam uzasadnia� inne s�dy. Uzasadni� bowiem
jaki� s�d, to tyle, co wykaza� jego prawdziwo�� jako pochodn� od
prawdziwo�ci innych s�d�w (jednego lub wi�cej). Z tego jednak nie wynika, �e
je�li s�d nie ma warto�ci logicznej, to nie mo�e by� uzasadniony. Nie ma
bowiem podstaw by z g�ry twierdzi�, �e nie s� dost�pne inne formy
uzasadniania. Tak wi�c, naturalizm, zaprzeczaj�c, i�by s�dy warto�ciuj�ce
mia�y warto�� logiczn�, wcale przez to nie przes�dza, czy podlegaj� one
uzasadnianiu. Kierunkiem, kt�ry to przes�dza w spos�b negatywny, czyli
zaprzecza mo�liwo�ci uzasadnienia s�d�w warto�ciuj�cych, jest relatywizm
multikulturowy, b�d�cy odmiana relatywzmu wielce dzi� modn� i wp�ywow�;
wyst�puje on, w szczeg�lno�ci, pod nazw� postmodernizmu. Zas�uguje wi�c na
to, �eby nim z kolei si� zaj�� jak wa�nym oponentem stanowiska bronionego w
tym eseju.

�eby oponenta uhonorowa� czcigodn� genealogi�, przypomnijmy, �e ma on za
antenat�w staro�ytnych sofist�w. Jego mottem -- s�ynne zdanie Protagorasa,
�e cz�owiek jest miar� wszystkich rzeczy. Znaczy to, jak wida� z kontekstu
dyskusji u Platona, �e nie ma podstaw, by jakikolwiek pogl�d mia� wi�ksze od
innych pogl�d�w prawo do bycia akceptowanym. Filozofia potoczna (w kt�rej
tez istnieje nurt relatywizmu) kwituje to sentencjonalnie, �e ,,wszystko jest
wzgl�dne''.

Takie uniwersalne r�wnoprawnienie poglad�w, a tak�e norm czy regu�,
wystepuje w wersji indywidualistyczn� oraz wersji spo�ecznej czyli
kulturowej. Pierwsza ma na uwadze r�wnouprawnienie stanowisk jednostkowych,
druga za� odnosi �w postulat do pogl�d�w oraz norm ukszta�towanych w r�nych
spo�eczno�ciach, stanowi�cych jakie� dziedzictwo kulturowe. Ta druga wersja
to {\k relatywizm multikulturowy} czyli bior�cy pod uwag� wielo�� (multum)
r�norodnych kultur.

Conajmniej dwa powody, czy mo�e raczej grupy powod�w, sk�adaj� si� na obecn�
popularno�� multikulturalizmu. Jeden bierze si� z pewnego sposobu widzenia
dziej�w nauki i zwi�zanych z tym teorii z zakresu filozofii i metodologii
nauk. Wstrz�sy intelektualne, jakimi by�a unikalna w dziejach seria
rewolucji naukowych 20.\ wieku podkopa�y w niekt�rych umys�ach przekonanie o
istnieniu w nauce uniwersalnych, wa�nych po wsze czasy kryteri�w prawdy. Do
tych przewrot�w zalicza si� geometrie nieeuklidesowe (si�gaj�ce jeszcze w
wiek 19.), logiki nieklasyczne, og�ln� teori� wzgl�dno�ci, teori� kwant�w,
jak te� wyniki G�dla, Turinga i innych w sprawie nierozstrzygalno�ci
matematyki etc. W�r�d g�o�nych nazwisk na terenie historii, filozofii i
metodologii nauk, na kt�re powo�uj� si� dzisiejsi relatywi�ci
multikulturalni (na ile powo�uj� si� s�usznie, to inna sprawa), wymienia si�
Thomasa Kuhna i Paula K.\ Feyerabenda. Wersja ta, zwi�zana z refleksj� nad
nauk�, jest bardziej ezoteryczna, cho� nie brak autor�w, kt�rzy z werw�
cytuj� wymienione wy�ej nazwiska, zachowuj�c si� tak, jak gdyby mieli w
jednym palcu teori� wzgl�dno�ci, teori� kwant�w, rozumowania G�dla itd.%
 \note{\n
Wiele danych o tej odmianie folkloru intelelektualnego mo�na znale�� w
ksi��ce: Alan Sokal, Jean Bricmont, {\nit Modne bzdury. O nadu�ywaniu poj��
z zakresu nauk �cis�ych przez postmodernistycznych intelektualist�w},
prze�o�y� (z ang.) Piotr Amsterdamski, wyd.\ Pr�szy�ski i S-ka, Warszawa
(b.r.w., data orygina�u 1998).}
 
Wersja, kt�ra szerzej zaw�drowa�a ,,pod strzechy'' (je�li tak mo�na nazwa�
gabinety intelelektualist�w i audytoria uczelniane) wi��e si� z nurtem
poprawno�ci politycznej -- jak to przyj�o si� od pewnego czasu nazywa�.
Poprawno�� ta wymaga, �eby �adnego elementu kultury nie ceni� wy�ej ni�
inne, na przyk�ad Kazania na G�rze nie ceni� bardziej ni� koranicznych
wezwa� do D�ihadu, ani muzyki Bacha bardziej ni� afryka�skich rytm�w tam
tamy. Owszem, mo�na mie� i nawet wyra�a� osobiste predylekcje, ale �adn�
miar� nie wolno uwa�a�, �e to, co si� bardziej ceni czy lubi jest
obiektywnie bardziej warto�ciowe ni� to, co ceni� uczestnicy innych kultur. 
Multikulturali�ci powiadaj� nawet (sic! s�ysza�o si� to na Polskim Zje�dzie
Filozoficznym w Szczecinie 2004), �e matematyka jest wzgl�dna; nie ma wi�c
powodu, �eby nasz� europejsk� (feministki dodaj�, �e i m�sk�) matematyk�
narzuca� innym ludom (gdy w dyskusji na rzeczonym Zje�dzie przypomnia�em, �e
matematyka nie rodzi�a si� Europie, ale przysz�a do niej
z Indii i Bliskiego Wschodu, puszczono to mimo uszu).

Wobec niejasno�ci w deklaracjach multukulturalist�w, trudno powiedzie�, czy
akceptuj� oni tez�, �e s�dom naukowym przys�uguje warto�� logiczna, czy nie.
Ale nie wydaje si� interpretacj� krzywdz�c� zaliczy� ich do obozu, kt�rzy
warto�ci logicznej (przy klasycznym rozumieniu prawdy) odmawiaj� wszelkim
s�dom, tak�e matematycznym i przyrodniczym. Je�li wi�c ma si� dyskutowa� z
nimi na jakim� wsp�lnym gruncie o uzasadnianiu s�d�w warto�ciuj�cych, trzeba
wpierw wyja�ni�, czy RM (tak odt�d skraca� b�d� nazw� rozwa�anego nurtu),
przewiduje inne sposoby uzasadniania ni� te, kt�re si� odwo�uj� do poj�cia
warto�ci logicznej. Nie s� mi znane jakie� na ten temat analizy teoretyczne,
ale nie trudno zaobserwowa� praktyk� obecn� w tekstach rzecznik�w RM.  

W praktyce tej s� dwie warstwy, kt�re mo�na okre�li� jako konstrukcyjn� i
autodestrukcyjn�. Pierwsza nie odbiega od regu� powszechnego, stosowanego od
wiek�w dyskursu. RM-owy zachowuje si� tak, jak gdyby uznawa� warto��
logiczn� zda� o faktach. To pierwsze mo�na wytestowa� zarzucaj�c mu fa�sz
jakiego� twierdzenia, np.\ pogl�du feministek z tego nurtu, �e matematyka
jest sposobem zniewolenia kobiet przez m�czyzn. Oczywi�cie, autor czy
autiorka b�dzie si� broni� naciagaj�c odpowiednio fakty; wa�ne jest tutaj
nie to, czy naci�ga, ale �e odwo�uje si� do tego, co uwa�a za fakty. Tym
samym praktykuje klasyczn� koncepcj� prawdy jako zgodno�ci z faktami. Tak�e
gdy idzie o regu�y logiki, rzecznicy RM zachoduja sie w sposob
konwencjonalny; gdy pope�niaj� b��dy logiczne, nie czyni� z tego cnoty, lecz
broni� si� przed zarzutami. A koronnym dowodem na ich wierno�� logice jest
fakt, �e podobnie jak wszyscy inni normalni ludzie nie przyznaj� racji swoim
oponentom. �wiadczy to o respektowaniu fundamentalnej dla logiki zasady
niesprzeczno�ci, bo odrzucaj�c j� godzi�bym si�, �e po r�wni zas�uguj� na
przyj�cie s�dy wzgl�dem siebie sprzeczne, a wi�c m�j w�asny i oponenta. 

W czym wi�c jest r�nica? Co warte s� manifesty relatywistyczne, skoro
post�puje si� nierelatywistycznie, staraj�c si� o dochowywanie wierno�ci
faktom i logice? Je�li deklaracje o zasadniczej odr�bno�ci RM od innych
kierunk�w mamy bra� na serio, trzeba uwzgl�dni� drug� warstw� dyskursu
relatywistycznego, do kt�rej dobrze przylega okre�lenie: autodestrukcyjna. 
Wyobra�my sobie, �e antropologowie odkryli plemi� Autodestruent�w, w kt�rym
-- wedle historycznych przekaz�w -- niegdy� obowi�zywa�a nast�puj�ca regu�a
dyskursu. Cokolwiek kto� powiedzia�, zaraz mia� obowi�zek podwa�yc to,
dodaj�c, �e cho� on s�dzi, �e jest tak, nie ma obiektywnych podstaw do
s�dzenia, �e jest w�a�nie tak, i mo�e by� zupe�nie inaczej. Na to rozm�wca
mia� obowi�zek zapyta�, tak�e sakramentaln� formu�k�: dlaczego wi�c s�dzisz,
�e jest tak a tak? Na co sakramentalna odpowied� brzmia�a: bo taki pogl�d
(norma) obowi�zuje w naszym plemieniu. Z czasem, jak dociekli
antropologowie, uznano, �e poniewa� ten zrytualizowany dialog powtarza� si�
bezwyj�tkowo przy ka�dej wypowiedzi, praktyczniej b�dzie uznawa� go za
domy�lny i opuszcza� (zast�puj�c go, ewentualnie, ledwie widocznym
przymru�eniem oka). Zarazem, kultura Autodestruent�w na tyle si� z czasem
rozwin�a rozwin�a, �e odkrycia naukowe naprowadzi�y ich na filozofi�
determinizmu, kt�ra dobrze uzsadnia�a praktykowanie wypowiedzi
autodestrukcyjnych. Skoro ka�dy fakt w przyrodzie i kulturze ma swoj�
przyczyn�, kt�ra jednoznacznie i nieubb�aganie przes�dza, �e jest on taki a
nie inny, to musi temu podlega� r�wnie� ka�dy taki fakt, jakim jest �ywienie 
jakiego� s�du. A skoro t� przyczyn� nie mo�e by� dostrze�enie zgodno�ci
mi�dzy faktem i rzeczywisto�ci�, czyli odkrycie prawdy, bo Autodestrunci
wyznawali relatywizm neguj�cy poj�cie prawdy, to musi ni� by� fakt
uformowania umys�u przez kultur� plemienia. 

I tak, opisany wy�ej eksperyment my�lowy pozwala zrekonstruowa� tok my�li
zwolennika RM, jak nast�puje. W adresowanej do innych wypowiedzi zachowuje
si� on w spos�b ,,klasyczny'', to znaczy tak, jakby wierzy� w mo�liwo��
poznania zgodno�ci s�du z faktami i w obowi�zywalno�� logiki, a w
konsewkencji w warto�� logiczn� s�d�w, ale w my�li powtarza on zawsze ow�
domy�ln� formu�k� samo-podwa�aj�c�, dla kt�rej uzasadnienie znajduje w
determinizmie kulturowym. �w determinizm, wedle RM, czyni cz�owieka
niezdolnym do poznania prawdy (nawet gdyby to slowo mialo jaki� sens), bo
jest on bez reszty zdeterminowany przez presj� kulturow� swego �rodowiska. 
Pogl�d ten mo�na bogaca� przez do��czanie innych rodzaj�w determinuj�cej
presji, jak uwarunkowania genetyczne czy mechanizmy freudowskie, ale istotne
jest zachodzenie bezwarunkowej determinacji. Na tej podstawie ka�dy
zwolennik RM diagnozuje siebie jako niezdolnego do poznania prawdy. Tych 
za�, kt�rzy wzgl�dem siebie takiej diagnozy nie stosuj� uwa�a w najlepszym
razie za ignorant�w, a w najgorszym za intelektualnych agresor�w, kt�rzy
przez sam fakt uwa�ania siebie za posiadaczy prawdy narzucaj� swe
przekonania innym.

By�a dot�d mowa o wszelkich s�dach, nie tylko warto�ciuj�cych, bo tak
szerokiego zakresu wymaga zamiar, �eby w miar� ca�o�ciowo zda� spraw� z RM.
Nie odprowadza nas to jednak od g��wnego w�tku, bo je�li co� dotyczy
wszelkich s�d�w, dotyczy tak�e s�d�w warto�ciuj�cych. Mamy wi�c konkluzj�,
�e wedle RM nie ma dla s�d�w warto�ciuj�cych jakiegokolwiek obiektywnego
uzasadnienia. 

Relatywizm uniwersalny jest pogl�dem tyle� efektownym (jak wszelki
radykalizm), co �atwym do podwa�enia; by tak rzec, chybotliwym. Chybotliwo��
na tym polega, �e mo�na go obali� jednym wyprowadzonym ze� wnioskiem: skoro
ka�da teza jest tylko subiektywnym wyrazem czyjego� stanu umys�u, a nie ma
dla niej podstaw obiektywnych, to samo dotyczy tezy relatywizmu. Oczywi�cie,
mo�na si� przed tym wnioskiem zabezpieczy�, formu�uj�c tez� relatywizmu z
klauzul� ,,z wyj�tkiem relatywizmu''. Ale arbitralno�� takiej klauzuli
by�aby na tyle ra��ca, �e relatywi�ci raczej nie pr�buj� si� do niej
ucieka�. Bardziej obiecuj�c� strategi� jest ograniczenie zasi�gu tezy
relatywistycznej do jakiego� podzbioru wszystkich mo�liwych s�d�w. Istotnie,
tak si� czyni, a nas tu interesuje przypadek, gdy owym podzbiorem jest klasa
s�d�w warto�ciuj�cych. Przyjrzymy si� mu w kolejnym ust�pie.


\d
{\bf 2b. Wsparcie relatywizmu przez emotywizm i determinizm.} Odwieczne
has�o relatywist�w, �e to cz�owiek jest miar� rzeczy, gdy odnie�� je do
s�d�w warto�ciuj�cych, jest w pewnych teoriach realizowane przez nast�puj�cy
manewr. Okoliczno��, �e s�d warto�ciuj�cy jawi si� w �wiadomo�ci w postaci
wyrazi�cie emocjonalnej daje asumpt do uto�samienia go z prze�yciem
emocjonalnym. Takim, jekie zdarza si� nam wyra�a� okrzykami uznania,
pot�pienia, podziwu, strachu itd. Stanowisko to nosi nazw� {\k emotywizmu.}
To, �e s�d warto�ciuj�cy wyra�a si� zdaniem oznajmujacym, a nie jakim�
,,ach!'' emotywizm wyja�nia na dwa sposoby. Albo forma zdania oznajmuj�cego
jest na mocy konwencji j�zykowej ekwiwalentem emocjonalnego okrzyku, albo
jest raportem psychologicznym o prze�ywaniu takiego to a takiego stanu
uczuciowego. W drugim przypadku jest to zdanie oznajmuj�ce, ale i tu
zachodzi pewne funkcjonowanie zast�pcze. Tym bowiem, co ono oznajmia nie
jest to, co oznajmia�oby brane dos�ownie, mianowicie przys�ugiwanie czemu�
jakiej� warto�ci, ale to, �e m�wi�cy jest w takim to a takim stanie
emocjonalnym. Gdy Ja� m�wi ..Kasia jest �adna'', jest to r�wnoznaczne --
wed�ug emotywisty -- ze zdaniem ,,Kasia mi si� podoba''.

Omawiaj�c dalej emotywizm, b�d� mia� na uwadze t� drug� jego interpretacj�.
�eby prze�ledzi� powstaj�ce st�d problemy, rozpisuj� je na scenariusz
dialogu mi�dzy rzecznikiem relatywizmu w wersji emotywistycznej, kt�rego
oznaczam skr�tem Rel(atywista) i jego dociekliwym rozm�wc� pod kryptonimem
Int(errogaror).

\m{\lsg
Int. Zdarza si� w systemach totalitarnych, �e dla nagrody czy awansu kto�
donosi policji na s�siada, �e ten potajemnie uprawia uprawia co� zakazanego
przez w�adz�. Na przyk�ad, �yj�c w ustroju komunistycznym, gdzie obowi�zuje
ateizm, organizuje w domu g�o�ne czytanie Biblii. Czy donosiciel post�puje
dobrze czy �le?

Rel. To pytanie nie na sensu, bo nie ma czego� takiego, jak dobro czy z�o
samo w sobie. To rzecz wzgl�dna, zale�na od punktu widzenia. A na pytanie
bezsensowne nie da si� odpowiedzie�.

Int. To wyobra� sobie, �e sam stoisz przed takim dylematem. Co zrobisz?

Rel. Nie z�o�� donosu.

Int. Dlaczego?

Rel. Bo brzydz� si� donosicielstwem.

Int. A je�li odkry�by�, �e s�siad jest terroryst�, kt�ry planuje wystrzela�
dzieci w osiedlowym przedszkolu, to wstrzyma�by� si� od doniesienia o tym
policji? 

Rel. Oczywi�cie, doni�s�bym policji.

Int. To by�by� niekonsekwentny, skoro brzydzisz si� donosicielstwem.  

Rel. Donosicielstwem nie nazywam tego, co zapobieg�oby wielkiemu
nieszcz�ciu wielu ludzi. 

Int. A praktyki religijne wedle teorii komunistycznej s� wysoce szkodliwe
spo�ecznie jako zatruwaj�ce umys�y (,,opium dla ludu''). Dlaczego wi�c
nie doni�s�by� policji o religijno�ci s�siada? 

Rel. Bo taki jestem. 

Int. A dlaczego taki jeste�? Czy mia�e� w kszta�towaniu siebie jaki�
udzia�, czy ukszta�towali ci� wy��cznie inni?

Rel. Zastawiasz na mnie potrzask. Je�li nieopatrznie opowiem si� za swoim
uczestnictwem w kszta�towaniu siebie, to zapytasz, z jakich racji wybra�em
taki a nie inny wzorzec i b�dziesz chcia� mi wm�wi�, �e kierowa�em si�
jakim� odr�nieniem dobrego wzorca od z�ego. Ale takie odr�nianie,
podkre�lam raz jeszcze, nie ma sensu. 

Int. A wi�c zosta�e� bez reszty ukszta�towany przez innych, ale nie zawsze
przez tych, kt�rzy zamierzali ci� uformowa�. Przecie� i do ciebie by�a
adresowana perswazja komunist�w, �e praktyki religijne s� naganne, a temu
nie da�e� si� ukszta�towa�.

Det. To jednak nie znaczy, �e dokonywalem sam wyboru. Po prostu, inne
oddzia�ywania, mo�e moich rodzic�w, okaza�y si� silniejsze. A mo�e
dzia�a�y te� jakie� wrodzone dyspozycje, na kt�re nie mam wp�ywu.

Int. Wszystko jasne. To przechodz� do nowego pytania. Zapewne by�e� czasem w
rozterce, jak post�pi�. Nie m�wi� ,,jak post�pi� s�usznie'', pami�taj�c, �e
wed�ug ciebie s�owo ,,s�usznie'' nie ma sensu. Po prostu: jak post�pi�? Czym
si� wtedy kierowa�e�, �eby rozwi�za� dylemat? Czy przeprowadza�e� jakie�
rozumowania?
 
Det. Tak, by�em czasem w rozterce i zastanawia�em si�, jak post�pi�. 

Int. Czy w tym zastanawianiu wyst�powa�y jakie� przes�anki b�d�ce ocenami?
Na przyk�ad: ,,Czyta� wsp�lnie Bibli� nie jest naganne, zaszkodzi� za�
niewinnemu jest naganne, a wi�c je�li donosem zaszkodz� temu cz�owiekowi, to
post�pi� nagannie.''

Det. Je�li mam zada� spraw� ze stanu faktycznego, to rzeczywi�cie jakie�
tego typu wnioskowania przeprowadza�em. To jednak nie uchyla tezy, �e
stosuj�c w praktyce s�owa oceniaj�ce (kt�rych w teorii nie akceptuj�)
podlega�em wp�ywowi okre�lonej kultury. Nie by�a to wi�c, w gruncie rzeczy,
konkluzja mego autorstwa, ale anonimowego zbiorowego tw�rcy regu�
kulturowych, kt�ry mnie tak indoktrynowa�.

Int. M�wili�my o rozterce w czasie przesz�ym. Z pozycji ogl�dania
przesz�o�ci interpretujesz swoje wybory w duchu radykalnego determinizmu
kulturowego. A teraz wyobra�my sobie, �e stajesz przed dylematem moralnym w
chwili tera�niejszej. Sytuacja jest, za��my taka, �e podlegasz sprzecznym
oddzia�ywaniom kulturowym: to, co ci wk�ada do g�owy oficjalna propaganda
jest sprzeczne z tym, co wynios�e� z domu rodzinnego. Czym si� b�dziesz
kierowa� w wyborze takiego lub innego oddzia�ywania kulturowego?

Int. Ale� ja nie b�d� wybiera� kultury, to ona za mnie wybierze. Je�li nauki
wyniesione z domu b�d� na mnie oddzia�ywa� silniej, to post�pi� zgodnie z
nimi, a je�li b�d� bardziej podatny na tre�ci propagandy pa�stwowej, to one
przewa��. Nawet je�li b�d� mia� odczucie, �e to ja rozumuj�, konkluduj� i
wybieram, b�dzie to z�udzenie. Ja przecie� nie mog� mie� �adnych racji
moralnych wyboru, skoro m�wienie o racjach jest bez sensu. �ywi�c wi�c
z�udzenia co do tego, �e jestem podmiotem my�l�cym i wybieraj�cym, b�d� tak
naprawd� bez reszty przedmiotem determinizmu spo�ecznego.

Int. Nie przychodzi ci czasem ch�� dokonania samodzielnej analizy tych
oddzia�ywa�, kt�re s� na ciebie wywierane oraz oceny, kt�re z nich bardziej
zas�uguje na to, �eby mu si� podda�?

Rel. Nawet je�li przychodzi, to i tak wiadomo, �e wynik analizy jest z g�ry
przes�dzony przez to, kt�re czynniki oddzia�uj� na mnie de facto silniej.
Je�li uznam, �e bardziej zas�uguje, �eby mu si� podda� oddzia�ywanie A ni�
B, b�dzie to tylko �wiadczy�, �e A silniej na mnie oddzia�ywa. Nie ja zatem
b�d� mia� realny wp�yw na wyb�r, ale zostanie to wybrane za mnie; z tym,
ewentualnie, po��czy si� takie oddzia�ywanie, kt�re sprawi, �e b�d� mia�
z�udzenie w�asnego rozumowania i wyboru. \m}

\pn
Wed�ug takiego scenariusza przebiega pewien rodzaj dyskusji z tymi,
kt�rzy zaprzeczaj�, i�by s�dy warto�ciuj�ce mog�y mie� jak�kolwiek
obiektywn� warto�� poznawcz� czy normatywn�. Mamy tu do czynienia z
przypadkiem, w kt�rym my�l�cy podmiot odmawia sobie prawa do polegania na
swoim bezpo�rednim do�wiadczeniu wolno�ci oraz do�wiadczeniu autorstwa
w�asnych rozumowa� i wybor�w. Uznaje si� on nie za wolny podmiot dzia�ania,
lecz za przedmiot jakiej� bezwarunkowej determinacji z zewn�trz oraz za
kogo�, w kim� jaki� zewn�trzny wzgl�dem niego czynnik ukszta�towa�
przekonania i postawy kieruj�ce jego wyborami, wpajaj�c mu zarazem sk�onno��
do b��dnego mniemania, �e to on jest odpowiedzialny za te przekonania i
postawy. Naszemu relatywi�cie udaje si� nie ulec tej sk�onno�ci i nie popa��
w to, co uwa�a za z�udzenia, a to dzi�ki temu, �e posiad� odpowiednie
wykszta�cenie. Wie on o wszelkich determinizmach -- genetycznym, neuronowym,
spo�ecznym, a mo�e i freudowskim. W ten spos�b dane bezpo�redniego
do�wiadczenia wewn�trznego koryguje on, a nawet demaskuje, za pomoc�
odpowiednich teorii.

Nie jest to wi�c jaki� odruchowy i naiwny, a do tego bezwgl�dny, relatywizm
staro�ytnego Protagorasa, ale pogl�d powo�uj�cy si� na racje naukowe.
Wskazuje to na zaufanie argumentatora do przytaczanych przeze� jako
miarodajne teorii. Uznaje je wi�c, inaczej ni� Protagoras, za obiektywnie
prawdziwe, czy ewentualnie w inny spos�b warto�ciowsze poznawczo od tych
teorii. kt�rym nie daje pos�uchu. Na przyk�ad, wy�ej stawia teori�, �e
procesy umys�owe s� warunkowane przez m�zg, ni� teori�, kt�ra je przypisuje
niematerialnej duszy. Znaczy to, �e nie jest relatywist� uniwersalnym, jest
natomiast relatywist� w odniesieniu do s�d�w warto�ciuj�cych. 

Po takim sprecyzowaniu stanowiska mo�na podj�� dalsz� dyskusj�, rozwa�aj�c
kolejno r�ne teorie o determinizmach, �eby rozpozna�, jak dalece udaje si�
im by� neutralnymi w stosunku do s�d�w warto�ciujacych. �eby si� zmie�ci� w
ramach tego jednego eseju, ograniczmy uwag� do determinizmu
neurobiologicznego. Istnieje klasa zachowa� wyja�nianych za jego pomoc� i
zarazem kwalifikowanych jako patologiczne, przy czym jest to kwalifikacja
nie mog�ca si� powo�a� na przes�anki przyrodnicze, a jedynie na przes�anki
spo�eczne. Oto, gdy powo�any na eksperta s�dowego neurolog sk�onno�� do
rozboj�w u pods�dnego wyja�ni procesami zachodz�cymi w jego m�zgu, nie jest
to wystarczaj�ca przes�anka, by traktowa� owe sk�onno�ci jako patologiczne.
Je�li ekspert i s�dzia s� zgodni co do tego, �e jest to patologia, to
wyra�aj� nie pogl�d przyrodniczy lecz pogl�d z zakresu etyki spo�ecznej,
cho� neurolog zalicza si� do przyrodnik�w. To, �e neurolodzy i psychiatrzy
operuj� poj�ciem patologii i bez tego poj�cia nie mogliby uprawia� swego
zawodu, nie �wiadczy, �e nale�y ono do biologicznej cz�ci medycyny.
�e nale�y ono do sfery s�d�w warto�ciuj�cych, niech zobrazuje nast�puj�cy 
eksperyment my�lowy.

Polega on na wyobra�eniu sobie, �e pods�dnemu po rozpoznaniu u niego
organicznego przymusu pope�niania rozboj�w, co skutkuje uniewinnieniem (z
racji dzia�ania pod przymusem), proponuje si� nast�pnie operacj� m�zgu,
kt�ra uwolni�aby go od tej patologii. On jednak rozwa�a, czy nie b�dzie dla�
korzystniej mie� "wariackie papiery", dzi�ki kt�rym m�g�by nadal bezkarnie
pomna�a� maj�tek kosztem bli�nich (przypu��my, �e dzi�ki �wietnym adwokatom
delikwentowi nie zagra�a przymusowe leczenie psychiatryczne). W tej rozterce
udaje si� do psychoterapeuty uchodz�cego za wielki autorytet zawodowy i
moralny. Tak si� jednak sk�ada, �e �w autorytet jest zdecydowanym
relatywist�-emotywist� w kwestii s�d�w warto�ciuj�cych. C� tedy powie swemu
klientowi? Je�li uwa�a, �e nale�y podda� si� operacji ze wzgl�du na dobro
spo�eczne (cho� koliduj�ce z korzy�ciami klienta), to mu to powie, ale wraz
z nast�puj�cym zastrze�eniem.
 \m
 {\ls \n Ja tak ci radz�, gdy� moja struktura psychofizyczna, �rodowisko i
koleje �ycia determinuj� mnie do uwzgl�dniania dobra spo�ecznego.
Obiektywnie jednak nie jest to lepsze czy s�uszniejsze od porady, �eby�
korzysta� z wariackich papier�w, by si� bogaci� przez kradzie�e i rozboje.
Je�li udasz si� do innego terapeuty, kt�ry b�dzie �ywi� s�d warto�ciuj�cy
sprzeczny z tym moim, b�dziesz mia� takie same podstawy do p�j�cia za jego
rad�.
\m}  
Tu klient m�g�by nie bez racji zapyta�, za co wyda� tyle pieni�dzy na wizyt�
u s�awnego terapeuty, skoro wychodz�c z gabinetu nie jest ani troch�
bardziej o�wiecony ni� wtedy, gdy do� wchodzi�. Dowiedzia� si� tylko, jakim
pogl�dom jest wewn�trznie zmuszony podlega� jego doradca, ale ta akurat
wiadomo�� do niczego nie jest mu potrzebna. Przysz�o mu jeszcze do g�owy,
�eby poradzi� si� spowiednika, co nic nie kosztuje, ale poniecha� na my�l,
�e i ten, za spraw� lektur postmodernistycznych, mo�e okaza� si�
relatywist�. Da� wi�c spok�j i dla podj�cia ostatecznej decyzji wykona� rzut
monet� -- skoro metoda to nie gorsza ni� rozumowania autorytet�w, a tania i
szybka.

\b\m
\cl{3. CO S�DY WARTO�CIUJ�CE M�WI� O �WIECIE}
\d
{\bf 3a. O aktach poznawczo-emocjonalnych oraz ich charakterze analogowym.} 
%Skondensowane i nasycone emocjonalnie rozpoznania stan�w rzeczy.}
Klasyfikacje, i te naukowe i te potoczne, utrwalone w codziennym j�zyku s�
nieodzownym narz�dziem opisu �wiata, ale bywaj� te� przechowalni� przes�d�w. 
Zagro�enie przes�dem bierze si� st�d, �e klasyfikacja wymaga roz��czno�ci
sk�adaj�cych si� na ni� klas. Skoro liczby dziel� si� na parzyste i
nieparzyste, nie ma takich, kt�re by nale�a�y do obu klas naraz, ani takich,
kt�re stanowi�yby co� po�redniego: troch� by�y parzyste i troch�
nieparzyste. Co spe�nia si� tak bezb��dnie w �wiecie matematycznym, trudne
jest do spe�nienia w �wiecie empirycznym. Ten pozostaje w nieustannym ruchu
i zachodz� w nim p�ynne, stopniowe przej�cia jednych stan�w i rzeczy w inne.
Tote� wyr�nianie w nim oddzielonych od siebie wzajem klas trzeba traktowa�
jako zabieg daj�cy tylko pewne przybli�enie, korzystne dla uporz�dkowania
obrazu �wiata. Wymaga ono jednak krytycznego dystansu, by nie da� si�
zwie��, upatruj�c ostrych granic, tak gdzie w rzeczywisto�ci s� p�ynne
przej�cia.

To ostrze�enie o w�a�ciwym pos�ugiwaniu si� klasyfikacj� jest szczeg�lnie
potrzebne w materii tak p�ynnej jak psychologiczna, gdy mowa o podziale
stan�w psychicznych na poznawcze, mianowicie poj�cia, s�dy, czy rozumowania,
oraz takie, jak uczucia, doznania, wra�enia. To, �e na ka�dy z nich ma
osobn� nazw� nie �wiadczy, �e reprezentuj� one roz��czne czyli wykluczaj�ce
si� wzajem klasy prze�y�. Wra�enie wzrokowe czy s�uchowe ma niew�tpliw�
zawarto�� poznawcz�, a znaczeniowo bliskie jest poj�ciu doznania, to za�
poj�ciu czucia, uczucia itd. Ostre rani�ce oko �wiat�o czy rozdzieraj�cy
uszy d�wi�k s� sygna�ami, kt�re wiernie odwzorowuj� obiektywn�
rzeczywisto��, a jednocze�nie stanowi� nieprzyjemne doznania emocjonalne.
Mamy tu wyrazisty przypadek s�du, kt�ry po werbalizacji go w zdaniu m�g�by
brzmie� ,,to �wiat�o jest niezwykle ostre''; stanowi on nieroz��czn� ca�o��
z zawart� w przykrym uczuciu negatywn� ocen� stanu fizycznego b�d�cego
sprawc� owego sygna�u. 

Tego rodzaju proste przyk�ady, kt�re mo�na czerpa� z ka�dej sfery dozna�
zmys�owych, s� bardzo pouczaj�ce, gdy spojrze� na nie pod k�tem rozr�nienia
na cyfrowe i analogowe przetwarzanie informacji. O percepcji zmys�owej
wiemy, �e w pierwszej linii, w zetkni�ciu organizmu ze �wiatem zewn�trznym,
jakie dokonuje si� na powierzchni siatk�wki czy membrany usznej mamy do
czynienia z odzorowaniem wielko�ci fizycznych jednej kategorii przez
wielko�ci fizyczne innej kategorii, np.\ elektromagnetycznych (�wiat�o)
przez chemiczne (zmiany w siatk�wce). Nazywamy to odwzorowaniem, gdy� coraz
wi�kszym stopniom jednej wielko�ci odpowiadaj� proporcjonalnie wi�ksze
stopnie drugiej. Ze wzgl�du na t� analogi� co do wielko�ci, ten tego rodzaju
procesy informacyjne nazywa si� {\k analogowymi}. 

Wiemy ponadto, �e przetwarzanie informacji w systemie nerwowym ma charakter
hybrydalny, to znaczy, wsp�dzia�aj� ze sob� (w spos�b zdumiewaj�co
efektywny) analogowe i cyfrowe procesy przetwarzania informacji. Bodziec
odebrany przez siatk�wk� jest nast�pnie przetwarzany na seri� sygna��w
binarnych czyli cyfrowych. Zapisy cyfrowe w kodzie neuronowym s� pod pewnym
wzgl�dem podobne do wyra�e� j�zyka. Te drugie wprawdzie s� tworzone z zasobu
s�ownikowego licz�cego dziesi�tki i setki wyraz�w, ale znamy i ten
zdumiewaj�y fakt, �e za cen� kolosalnego wyd�u�enia s��w (horrendalnego dla
ludzi lecz bezproblemowego dla komputer�w) mo�na wszystko, co chcemy, wyrazi�
w j�zyku z�o�onym z dw�ch symboli -- zera i jedynki. Wystarczy ponumerowa�
litery alfabetu, zast�pi� je numerami i zapisa� numery w dw�jkowej
notacji arytmetycznej.

Powy�sze uwagi przygotowuj� grunt pod problem warto�ci logicznej s�d�w
warto�ciuj�cych, podwa�aj�c przes�d (zawiniony przez brak dystansu wobec
klasyfikacji) o wykluczaniu si� akt�w poznawczych oraz na�adowanych
emocjonalnie, dodatnio b�d� ujemnie, akt�w warto�ciowania. Kolejnym krokiem
przygotowawczym b�dzie zauwa�enie, �e analogowy odbi�r informacji mo�e
zachodzi� tak�e w aktach poznawczych innych ni� zmys�owe. Stosunkowo im
bliskie, ale ju� odmiennej natury, s� wra�enia dotycz�ce cudzych stan�w
psychicznych. Jak w kalejdoskopie przesuwaj� si� te wra�enia w takich na
przyk�ad sytuacjach, jak targowanie si� na bazarze o cen�. Sprzedawca i jego
potencjalny klient wzajemnie wyczuwaj� stopie� gotowo�ci do ust�pstw; w ten
spos�b kazdy odzorowuje we w�asnym ,,wn�trzu'' stany wewn�trzne partnera.
Jest to wi�c odwzorowanie analogowe, cho� wchodz�ce w gr� wielko�ci, jak
mniejsza czy wi�ksza ust�pliwo�� nie s� wielko�ciami fizycznymi.    

Pozostaje zrobi� krok nast�pny i dostrzec rozci�ganie si� sfery odtwarzania
analogowego tak�e w dziedzinie struktur abstrakcyjnych jako przedmiot�w
poznawczego odwzorowania. Wtedy b�dziemy mogli m�wi� o pi�knie jakiej�
struktury matematycznej czy zacno�ci czynu ludzkiego jako o pramocnych, na
zasadzie odbioru analogowego, przedmiotach s�d�w warto�ciuj�cych; odbi�r
prawid�owy nada s�dowi warto�� logiczn� prawdy, a nieprawidlowy uczyni go
fa�szywym. Nim jednak do tego dojdziemy, potrzebna b�dzie refleksja na inny
jeszcze temat. 
  
\d
{\bf 3b. Co wnosz� do�wiadczenia b�lu i przyjemno�ci w problem funkccji
poznawczej s�d�w warto�ciuj�cych.} Jako prymitwny, ale tym niemniej
obiecuj�cy wzorzec s�du warto�ciuj�cego we�my to, co wyra�a zdanie:
\msn
Boli mnie [w okre�lonym miejscu] z�b. 
\msn
Jest to przypadek wypowiedzi typowo subiektywnej, wyra�aj�cej osobiste i
nieprzekazywalne do�wiadczenie. Dobrze si� wi�c nadaje do dyskusji z
emotywizmem (por 2b) traktuj�cym s�dy warto�ciujace wy��cznie jako raporty o
subiektywnych stanach emocjonalnych. B�d� si� tu pos�ugiwa� drug� jego nazw�
-- {\k subiektywizm}, w kt�rego tre�ci wysuwa si� na plan pierwszy
dyskutowane przeciwstawienie: tego pogl�du oraz pogl�du o przys�ugiwaniu
s�dom warto�ciujacym obiektywnej warto�ci poznawczej.

Subiektywizm taki nale�y do redukcjonizm�w pos�uguj�cych si� nader ch�tnie
s��wkiem ,,tylko''. Cz�owiek to tylko zbi�r atom�w, powie materialista, tak
redukuj�c ka�dego z nas do porcji materii. Umys� to tylko maszyna Turinga
powie komputacjonalista. Kultura, to tylko wytw�r walki klas, powie
marksista. I tak dalej. W ka�dym z takich przypadk�w mo�na �atwo uzyska�
zdanie prawdziwe, opuszczaj�c ,,tylko'' (w miejsce kt�rego wejdzie domy�lnie
,,miedzy innymi''). Ale prawdziwo�� zapewne nie dla ka�dego jest dostateczn�
rekompensat� za utrat� oryginalno�ci, wyrazisto�ci, czy licz�cego si�
marketingowo radykalizmu.

Subiektywista powiada: zdanie warto�ciuj�ce to tylko ekspresja lub raport ze
stanu psychicznego aprobaty albo dezaprobaty. I zyskuje prostodusznych
odbiorc�w, kt�rzy znajduj� ten pogl�d prawdziwym, nie zauwa�aj�c, �e ma on
szans� sta� si� prawdziwym dopiero po opuszczeniu ,,tylko''. A ponadto,
znajduj� go wielce naukowym, co dzieje si� za spraw� pochopnej
generalizacji, �e nauka wyzwala nas od przes�d�w zawsze przez negowanie
pewnych czynnik�w uznawanych dot�d za niezb�dne (piorun to tylko wy�adowanie
elektryczne, a nie objaw gniewu Zeusa; ob��d to tylko zak��cenie w m�zgu, a
nie op�tanie przez szatana; itd). Te dwie domniemane jako�ci, prawdziwo�� i
naukowo��, to wystarczaj�co wiele, �eby subiektywizm uzyska� szeroki aplauz
i sta� si� tym, co ,,si� nosi''.

Popatrzmy wi�c, jak jest naprawd�, bior�c za punkt wyj�cia trywialny i
niemi�y, ale za to pouczaj�cy, przypadek b�lu z�ba. Gdy udam si� z takim
przypadkiem nie do psychoanalityka (gotowego wzi�� moj� dolegliwo�� za
st�umienie seksualne), ale do dentysty, ten zachowa si� w spos�b sprzeczny z
kononem subiektywizmu. Nim podejmie jakiekolwiek czynno�ci, zapyta, w kt�rym
miejscu boli. Potraktuje wi�c raport psychologiczny ,,boli'' jako �r�d�o
obiektywnej informacji nieodzownej z medycznego punktu widzenia. Nie da si�
wi�c obroni� efektowna sk�din�d teza, �e zdanie ,,boli mnie z�b tu a tu'' to
{\k tylko} wyraz mojego subiektywnego stanu, nie nios�cy obiektywnej
rzeczowej informacji.

Jest to, mianowicie, informacja, �e w miejscu wskazanym przez b�l pojawi�
si� proces, kt�rego wcze�niej nie by�o i �e jest on niekorzystny dla
organizmu. Tyle donosi sam organizm. �eby podj�� skuteczne leczenie, trzeba
to doniesienie powi�za� z du�� porcj� wiedzy biologicznej i medycznej, ale
jakkolwiek wielka by�aby ta porcja, nie obejdzie si� bez wyj�ciowej
informacji zakodowanej w formie b�lu. Abstrahuj�c od jej detali, stre��my j�
za pomoc� kategorii tak szerokich, �e a� filozoficznych, mianowicie {\k
�adu} oraz {\k nie�adu} (wraz z u�yciem tych s��w rysuje si� przej�cie, z
kt�rego niebawem skorzystamy, do �ad-no�ci jako cechy estetycznej). B�l
sygnalizuje jaki� proces organiczny z kategorii nie�adu. Tylko tyle, reszta
jest spraw� wiedzy medycznej, i a� tyle, bo b�l przecie� inicjuje proces
leczenia.

Co w �wietle takich fakt�w s�dzi� o warto�ci logicznej s�du, �e boli mnie
z�b? Czy wolno o nim orzec, �e jest on prawdziwy lub fa�szywy? Czy mo�e mamy
obowi�zek uzna� takie orzekanie za pozbawione sensu, a bior�ce si� jedynie z
braku kultury filozoficznej? Proponuj� zda� si� w tym przypadku na dentyst�,
kt�ry zaczyna od uwierzenia pacjentowi, �e boli go z�b, a wi�c od uznania
jego wypowiedzi za prawdziw�.

Czy mo�e si� zdarzy�, �e tego rodzaju wypowied� jest fa�szywa? Tak. Co do
b�lu z�ba, nie dysponuj� przyk�adami, ale znane s� przypadki z�udze�, gdy
pacjent czuje b�l w miejscu amputowanej ko�czyny; jest to tzw.\ b�l
fantomowy. Jego stwierdzenie nie jest s�dem prawdziwym, bo tkanka, kt�rej
nie ma ju� w organizmie nie mo�e bole�. Z powodu fa�szywo�ci takiego s�du
nie pe�ni on �adnej funkcji informacyjnej. 

Okoliczno��. �e s�dy o b�lu bywaj� prawdziwe i bywaj� fa�szywe czyni z nich 
odpowiedni model do reprezentowania ca�ej klasy s�d�w warto�ciuj�cych. 
Podlegaj� one bowiem, w odr�nieniu, od zda� czysto analitycznych, ryzyku
b��du. A skoro b��dy pojawiaj� si� ju� na tak elementarnym poziomie, jak
proste doznanie b�lu fizycznego, to nie powinna dziwi� ich obecno�� w
przypadkach bardziej z�o�onych. 

Si�gnijmy po temat atrakcyjniejszy -- do�wiadczenia przyjemno�ci fizycznej
jako informacji o korzystnym stanie organizmu. Tak�e tutaj mamy do czynienia
z ryzykiem b��du. W pewnych przypadkach przyjemno�� jest wiarogodn�
informacj� o zachodzeniu procesu korzystnego dla organizmu, np.\ gdy
odczuwamy j� zaspakaj�c g��d. Jest ona informacj� o przywracaniu tego �adu
biologicznego, kt�ry polega na posiadaniu niezb�dnej organizmowi energii.
Ale gdy smakosz delektuje si� wyszukanymi potrawami, to ju� niekoniecznie
jest to trafny sygna� przywracania �adu. Przeciwnie, o ile smakoszostwo
prowadzi do nadmiaru kalorii, staje si� �r�d�em organicznego nie�adu. a
wtedy rozkoszne doznania smakowe nie stanowi� prawdziwej informacji, �e w
naszym ciele dobrze si� dzieje (podobn� dwuznaczno�� trzeba zapewne
przypisa� doznaniom rozkoszy seksualnej).

Poj�cia �adu i nie�adu biologicznego (ang.\ {\k biological order, biological
disorder}) nale�� do standardowego s�ownika biologii i medycyny. Co wi�cej,
istniej� badania jakby umy�lnie nakierowane na nasz obecny problem,
dotycz�ce do�wiadczanych emocjonalnie przejaw�w nie�adu biologicznego, np.\
depresji u dzieci jako sygna�u zaburze� hormonalnych.%
 \note{\n
Zob.\ komunikat (brak nazwiska autora) {\nit Low Growth Hormone Levels May
Signal Depression Risk}, Psychiatric News, October 20, 2000,
www.psych.org/pnews/00-10-20/low.html.} 


\end