%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12.8pt   \magnification1200
\hsize13cm \vsize20cm \nopagenumbers
\vglue10mm
\advance\hoffset6mm
\def\d{\vskip4.8mm\noindent} \def\.{\hskip1.5pt}    \def\ki{\qit}

\headline={\ifnum\pageno>1 \ifodd\pageno \rightheadline\else
\leftheadline\fi\else\hfil\fi}
\def\rightheadline{\vbox{\line{\hfill
{\Blue{\helhes Rozdzia� 1: Potencja� informatyczny jako wska�nik si�y 
cywilizacji}}
\hfill\st\folio}%
\vskip4pt\hrule}}
\def\leftheadline{\vbox{\line{\st\folio \hfil\Blue{{\helhes
Rozdzia� 1: Nowoczesne my�lenie o cywilizacji}}
\hfil}\vskip5pt\hrule}}

\m\bsn
\cl{\sb WITOLD MARCISZEWSKI}
\m
\cl{\sb Warszawa}
\b\b
\cl{\bigr WP�YW �WIATA WARTO�CI NA KSZTA�T CYWILIZACJI}
\vskip12mm
\cl{1. WST�PNY ZARYS SPORU}
\cl{ MI�DZY OBIEKTYWIZMEM I SUBIEKTYWIZMEM W AKSJOLOGII}            
\d
Tytu� tekstu nale�y tak formu�owa�, �eby da� si� �atwo
przekszta�ci� w g��wn� tez�. Wskaz�wk� t� realizuje obecny tytu� wzorowo.
Wystarczy przesun�� s�owo ,,wp�yw'' na trzecie miejsce i doda� mu ko�c�wk�
,,a'' po zabraniu jej s�owu ,,�wiata'', i otrzymujemy tez�: {\k �wiat
warto�ci wp�ywa na kszta�t i bieg �ycia spo�ecznego}.
\d
{\bf 1a) Subiektywizm aksjologiczny.} Przy pewnej koncepcji warto�ci,
mianowicie subiektywistycznej, powy�sze twierdzenie jest tak banalnie
oczywiste, �e szkoda na� nawet chwili uwagi. Ale banalno�� taka obecnemu
tekstowi nie grozi, nie jest to bowiem koncepcja, pod kt�r� autor by si�
podpisywa�.

W uj�ciu subiektywistycznym, warto�ciom -- takim, powiedzmy, jak tradycyjne
dobro i pi�kno -- nie przys�uguje �aden swoisty status bytowy, lecz redukuj�
si� one do sfery ludzkich prze�y�. ,,Nie to pi�kne, co pi�kne, ale co si�
komu podoba'' -- powiada m�dro�� ludowa. Podobno sentencja ta, nim zasz�a
pod strzechy wysz�a spod pi�ra Kanta (nie sprawdza�em jej proweniencji,
rzecz pozostaje do skomentowania przez znawc�w Kanta); inni powo�uj� si� na
staro�ytnych, a gdy si� uprze�, mo�na si� jej dopatrze� i w scholastycznej
maksymie {\k pulchrum est quod visum placet}. W ka�dym razie, o zakresie
obecnej akceptacji �wiadczy jej cz�ste przywo�ywanie na polskich stronach
internetowych, zw�aszcza przez ludzi m�odych w ich ,,blogach'' i ,,forach''.
A �e by�a cz�sto na ustach i dawnymi laty, za�wiadcza nami�tna z ni�
polemika w {\k Promethidionie} Norwida (do niej jeszcze wr�cimy).

Tak si� sk�ada, �e �w subiektywim cechuje nie tylko aksjologi� ludow�, ale
stanowi te� tytu� do dumy i samozadowolenia w�r�d intelektualnej elity. Tam
wbudowuje si� on w kontekst gamy pogl�d�w, kt�re stanowi� jakby kanon postaw
cz�owieka wysoko o�wieconego. Nie jest to kanon wyznawany w�r�d elit zawsze
i wsz�dzie, ale stanowi�cy jakby g��wny nurt, co� w rodzaju ortodoksji albo,
je�li si�gn�� do j�zyka mody -- tego, co si� obecnie nosi. A wi�c nosi si�
empiryzm, materializm (w wersji ,,umys� to tylko m�zg'') oraz kognitywizm (w
wersji ,,m�zg to tylko maszyna Turinga''), a tak�e darwinizm. Ostatnio modny
zdaje si� te� by� agnostycyzm, kt�rym zast�puje si� nieco przestarza�y (ju�
z dawniejszego sezonu) ateizm. Nie b�dziemy wnika�, na ile tak skomponowany
kostium my�lowy jest wewn�trznie sp�jny; jest to frapuj�cy temat na osobne
studium (naszkicuj� tylko pytanie, czy mo�na by� dobrym agnostykiem i
zarazem dobrym materialist� i kognitywist�, skoro ten pierwszy wie jedynie
tyle, �e nic w sprawach metafizycznych nie wie, a ci drudzy uprawiaj�
swobodnie swoist� metafizyk�).

Oczywi�cie. subiektywizm aksjologiczny obowi�zkowo do tego garnituru nale�y. 
Na jego gruncie, jak wspomniano wy�ej, teza obecnego artyku�u by�aby
natr�tnie banalna. M�wi�aby tyle, �e od tego, co ludzie uznaj� za
warto�ciowe, czyli od ich motywacji, zale�� ich zachowania, a wi�c i
wszelkie post�pki sk�adaj�ce si� na �ycie spo�eczne. Powiedzie� za�, �e
motywacja wp�ywa na zachowania, nie jest ani troch� bardziej odkrywcze ni�
powiedzie�, �e popychanie taczki powoduje ruch taczki. 

\d
{\bf 1b) Obiektywizm aksjologiczny.} Sprawa ma si� inaczej, gdy stan�� na
pozycji aksjologicznego obiektywizmu. Uznaje on obiektywn� realno�� �wiata
warto�ci, podobnie jak Platon uznawa� istnienie domeny idei (co nie znaczy,
�e podobie�stwo do platonizmu ma si� odtwarza� w ka�dym punkcie). �wiat ten
jest przedmiotem poznania rozumowego, kt�re, jak to zawsze z poznaniem, w
jednych aktach przynosi prawd�, w innych obci��one jest b��dem. Tego typu
s�dy maj� wp�yw istotny na post�powanie; jest on korzystny, gdy s�dy s�
prawdziwe, a szkodliwy gdy b��dne. {\k Bior�c pod uwag� czyny sk�adaj�ce si�
na tkank� interakcji spo�ecznych, powiemy, �e gdy kieruj� si� one
prawdziwymi s�dami o warto�ciach, to �ycie spo�eczne na tym zyskuje, a gdy
fa�szywymi -- traci.} Oto teza obecnych rozwa�a�, kt�rej trudno by zarzuci�
banalno��. O ile co� mie� jej za z�e, to by�oby to -- zdaniem opisanych
wy�ej subiektywist�w -- fantazjowanie o nieistniej�cych �wiatach (a je�li to
b��d, to na przeciwnym biegunie do b��du trywialno�ci).

Co maj� znaczy� w tej naszej tezie s�owa ,,zyskuje'' i ,,traci''? Trzeba je
pojmowa� bardzo konkretnie, w��czaj�c w to kategorie ekonomiczne. Zyskiem
spo�ecznym mo�e by� podniesienie poziomu kulturalnego obywateli, zyskanie
wi�cej obywatelskich wolno�ci, ale i wy�szy produkt krajowy brutto danego
pa�stwa czy wi�ksze jego szanse na inwestycje zagraniczne. Po tym
wyja�nieniu teza nasza jeszcze dalej odbiega od banalno�ci (a zbli�a si�,
powiedz� mo�e krytycy, do mistycyzmu); obejmuje bowiem dobroczynny wp�yw
wznios�ego �wiata warto�ci na prozaiczny �wiat materialnego dobrobytu. Brzmi
to ju� prawie jak nauczanie wieszcza Adama z {\k Ksi�g Pielgrzymstwa
Polskiego}: ,,O ile powi�kszycie i polepszycie dusz� Wasz�, o tyle
polepszycie prawa Wasze i powi�kszycie granice Wasze.'' (odcinek XX); wszak
powi�kszenie granic, to zysk terytorialny, a wi�c ze �wiata materii.

Nim przejd� do bardziej systematycznej argumentacji na rzecz g��wnej tezy,
przydadz� si� dla o�ywienia wyobra�ni jakie� przyk�ady oddzia�ywania
warto�ciowa� na procesy spo�eczne. A �e b��d jest bardziej malowniczy od
prawdy, niech b�d� to przyk�ady s�d�w b��dnych.

Przyk�ad pierwszy -- {\k etos rewolucyjny}. Mie�ci si� w nim r�wnie� {\k
etos inkwizytorski}. R�nica mi�dzy nimi jest ta, �e pierwszy ma na
sztandarze walk� z porz�dkiem zastanym, a drugi obron� zastanego, ale natura
b��du i jego skutki spo�eczne s� w obu przypadkach podobne. Etos rewolucyjny
u�wi�ca aksjologicznie metody terroru jako s�u��ce �wi�tej sprawie. Czyni to
��cz�c s�d aksjologiczny, jak ten z rewolucji bolszewickiej, �e najwy�szym
dobrem jest zniesienie wyzysku, z s�dem pretenduj�cym do empirycznego, �e
celu tego nie da si� osi�gn�� bez fizycznej likwidacji wyzyskiwaczy.
Podobnie inkwizytor religijny, za najwy�sz� warto�� przyjmuj�c czysto��
doktryny, ��czy ten s�d aksjologiczny z s�dem maj�cym si� cechowa�
empiryczno�ci�, �e nie da si� owej warto�ci zachowa� bez fizycznej
eksterminacji heretyk�w. W obu przypadkach chodzi nie tylko o eliminacj�
wroga, lecz tak�e o wzbudzenie w danej spo�eczno�ci zbawienngo l�ku, kt�ry
ma chroni� j� ca�� przed popadni�ciem w grzechy. Ale nie ma przecie� racji,
czyli �ywi fa�szywy s�d aksjologiczny, taki trybun rewolucyjny, kt�ry jako
wyzysk, a wi�c czyn moralnie z�y pi�tnuje, powiedzmy, pobieranie odsetek od
kredyt�w; co �arliwie te� pot�pia� pobo�ny socjalista Tuwim w {\k Kwiatach
Polskich}, modl�c si� s�owami: ,,bankierstwo rozp�d� i spraw Panie, by
pieni�dz w pieni�dz nie porasta� (tak czci� podw�jne sacrum aksjologiczne:
socjalistyczne oraz, jego zdaniem, chrze�cija�skie). Obiektywnie jednak
rzecz bior�c, odsetki jest to moralnie godziwa op�ata za ponoszenie przez
bank ryzyka oraz za trud i kompetencj� w organizowaniu niezb�dnych
spo�ecznie proces�w finansowych. W�r�d skutk�w materialnych b��dnej
aksjologii komunistycznej jest chaos finansowy (jeden z g��wnych czynnik�w
upadku system�w komunistycznych). A wymownym z kolei przyk�adem, do czego
prowadzi b��dna aksjologia inkwizytor�w s� wojny religijne, w szczeg�lno�ci
kataklizm wojny trzydziestoletniej, ostatnio za� terroryzm islamski.

Przyk�ad drugi -- {\k etos bohemy}. Nie mam na my�li element�w tego etosu,
jakimi sa kult niezale�no�ci czy nonkonformizmu, ale te, w kt�rych jest
pogarda dla kalkulacji, a w konsekwencji traktowanie kupc�w, rzemie�lnik�w
itp. jako ludzi ni�szej kategorii. W czasach m�odopolskich nazywano ich
pogardliwie filistrami. Etos ten w skondensowanej postaci reprezentowa�
m�odopolski poeta z rozwianym w�osem. a w formie bardziej rozcie�czonej
mo�na go znale�� w postawach licznych jeszcze i dzi� humanist�w z ich
dezaprobat� dla kalkulacji i dla techniki jako spraw aksjologicznie
ni�szych. Do�� oczywistym tego skutkiem spo�ecznym, gdyby etos �w bra� na
serio, by�by regres cywilizacyjny kultywuj�cej go zbiorowo�ci. A b��d z�ego
rozeznania w �wiecie warto�ci obecny w etosie bohemy polega na odej�ciu od
wizji Stw�rcy �wiata (jakiekolwiek by�oby jego imi�, niechby i nazywa� si�
Natur�) jako genialnego matematyka. Kto za� t� wizj� podziela, ten ceni
ludzki trud rachowania jako skromniutki, na miar� ludzkiego rachmistrza, ale
przecie� realny udzia� w dziele stwarzania �wiata; i taka ocena stanowi
trafny s�d aksjologiczny.%
 \note{\n 
Tak wyrokuj�c tu i wy�ej o trafno�ci okre�lonych s�d�w, wyra�am w�asne
przekonania aksjologiczne, kt�rych Czytelnik, rzecz jasna, nie musi
podziela�. Nie przeszkodzi to jednak w spe�nieniu przez obecne przyk�ady ich
roli egzemplifikacyjnej. A przekonywaniu o s�uszno�ci uznawanych przez
autora s�d�w aksjologicznych s�u�� dalsze partie tekstu.}

\end



 