



Odk�d istniej� pa�stwa, m�drzy i zatroskani o ich los ludzie szukaj�
odpowiedzi na pytanie, od czego �w los zale�y. Co rodzi rozkwit i pot�g�, a
co degeneracj�, s�abo��, upadek? 

Kre�l� w tej ksi��ce odpowied�, kt�ra si� bierze z wielowiekowych
do�wiadcze� i rozmy�la� ludzko�ci. Oto jej tre��: si�a pa�stwa bierze si� z
jego racjonalno�ci czyli inteligencji, s�abo�� za� z braku inteligencji; a
m�wi�c dosadniej -- z g�upoty.%
 \note{\n Uto�samiaj�c racjonalno�� z inteligencj�, b�d� u�ywa� w r�nych
kontekstach jednego lub drugiego terminu, zale�nie od tego, do jakiej dany
kontekst nawi�zuje tradycji my�lowej. Termin ,,racjonalno��'' jest bardziej
w duchu Maxa Webera, a dzi� nale�y do wyposa�enia poj�ciowego teorii gier i
decyzji. Termin za� ,,inteligencja'' wi��e rozwa�ania z jak�e �yw�
problematyk� sztucznej i naturalnej inteligencji oraz z pewnym kierunkiem
bada� zaistnia�ym od kilku lat, o kt�rym b�dzie mowa w stosownym miejscu. Tu
wystarczy wspomnie�, �e �w kierunek wyrasta z bada� mi�dzynarodowych
instytucji finansowych (Bank �wiatowy etc.) nad zwalczaniem korupcji jako
czego�, co bierze si� z braku inteligentnych rozwi�za� ustrojowych w danym
pa�stwie, w szczeg�lno�ci braku zabezpiecze� dla wolno�ci gospodarczej i
politycznej.}

W tym sformu�owaniu mo�e to zabrzmie� jak banalna oczywisto��, ale mniej
banalne s� kroki nast�pne, a jeszcze dalsze kroki s� nawet przedmiotem
zaciek�ych kontrowersji. Krok nast�pny polega na propozycji, �eby
inteligencj� pa�stwa definiowa� przez poj�cie obliczalno�ci struktur
politycznych i gospodarczych. Najpierw, np.\ u Maxa Webera, pojawia si� ta
my�l w naukach spo�ecznych niezale�nie od tego poj�cia obliczalno�ci, kt�re
powsta�o na gruncie logiki matematycznej (Alan Turing, Alonzo Church), a
rozwijane jest dzi� intensywnie w informatyce. Potem za�, u Friedricha
Hayeka, Oskara Langego i innych, ta socjologiczna i ekonomiczna idea
obliczalno�ci jest wi�zana z logiczno-informatyczn�. I to jest ten w�tek,
kt�ry podejmuj� jako naczelny w obecnej ksi��ce.

Wspomniane za� kontrowersje zaczynaj� si� tam, gdzie pojawia si� my�l, �e
nieodzownym warunkiem wolno�ci jest gwarantowana w ramach prawnych wolno��
ekonomiczna i polityczna. Sp�r st�d si� bierze, i� wci�� istniej� ludzie,
zar�wno w kr�gach intelektualnych i politycznych, jak i w�r�d zwyk�ych
obywateli, kt�rym si� w g�owie nie mie�ci, i� wolno��, kojarzona przez nich
z kapry�no�ci� czy wr�cz anarchi�, mo�e by� skutecznym gwarantem
obliczalno�ci. Tym samym, nie mog� poj��, �e doktryny i poczynania
etatystyczne, wolno�� umniejszaj�ce, s� czynnikiem nieobliczalno�ci,
niestabilno�ci, anarchizacji, a poczynania liberalne zwi�kszaj�
obliczalno��, przewidywalno��, stabilno��.

Dziwi� si� temu stanowi umys��w nie nale�y. Zrozumienie bowiem, w jaki
spos�b wsp�graj� ze sob� wolno�� i obliczalno��, wzajemnie si� wzmacniaj�c
w p�tlach dodatnich sprz�e� zwrotnych -- jak to si� okre�la w teorii
uklad�w dynamicznych -- wymaga du�ej dojrza�o�ci intelektualnej. Takiej dzi�
jeszcze nie daje �wiadectwo dojrza�o�ci; a studia wy�sze tylko o tyle, o ile
jest w nich porcja my�lenia w kategoriach system�w, na przyk�ad, teoria
uk�ad�w dynamicznych, albo logika z informatyk� adaptowana do proces�w
spo�ecznych.%
 \note{\n 
Tym, kt�rzy chcieliby z miejsca mie� jaki� pogl�d, na czym �w zwi�zek
polega, mo�na powiedzie� narazie tyle (uprzedzaj�c przysz�e dok�adniejsze
wywody), �e najbardziej efektywne procesy obliczeniowe, a wi�c typowe
procesy rozwi�zywania problem�w, s� to takie, w kt�rych zachodzi
przetwarzanie danych r�wnoleg�e (,,zdecentralizowane'') oraz interaktywne
(zdolne szybko reagowa� na zmieniaj�ce si� warunki). Te za� metody
rozwi�zywania problem�w okazuj� si� by� modelami zachowa� w systemach
demokracji i wolnego rynku.}

Aby wychwyci� istot� tego nowoczesnego sposobu my�lenia o pa�stwie, dobrze
jest go ukaza� na tle kontrastowym, to jest, jak my�lano o tym w dawnych
czasach. Nawet tak dawnych, jak historia Izraela opiasywana w Starym
Testamencie. Pa�stwo Izraela nawiedza�y r�ne kl�ski, z kt�rych
najdotkliwsz� by�o zupe�ne zniszczenie pa�stwowo�ci i uprowadzenie ludno�ci
w niewol� do Babilonu. Wyja�nianiem przyczyn tej kl�ski zajmowali si�
intensywnie prorocy, a sprowadza�o si� ono w ich licznych tekstach do
orzekania, �e to grzechy syn�w Izraela, czyli obywateli pa�stwa, wywo�a�y
gniew Jahwe i zes�anie przeze� srogich kar. Po takiej diagnozie terapia by�a
ju� oczywista: trzeba si� nawr�ci�, odmieni� si� moralnie, sumiennie
przestrzega� Boskich nakaz�w. Wtedy gniew Bo�y si� sko�czy, a lud Izraela
powr�ci do swej ziemi i odbuduje w niej pa�stwo. 
 
Takie diagnozowanie upadk�w pa�stw i imperi�w powtarza si� w licznych
wariacjach przez staro�ytno��, �redniowiecze i czasy nowo�ytne. Upadek
imperium rzymskiego t�umaczono zanikiem cn�t staro�ymskich i nieprawo�ciami
moralnymi w jego ostatniej, dekadenckiej, fazie. Za wzorem staro�ytnych
powtarza nasz Jan Kochanowski w {\k Odprawie pos��w greckich}:
\msn
O nierz�dne kr�lestwo i zginienia bliskie,\par
Gdzie ani prawa wa��, ani sprawiedliwo��.
\msn
Ma za� poeta na my�li, jak wiemy z kontekstu, ten fakt, �e nami�tno�ci
zmys�owe za�lepiaj� rozum Parysa i jego zausznik�w (st�d westchnienie
,,by by� rozum przy m�odo�ci''); niepomni na dobro pa�stwa naruszaj� oni
zasady lojalnego wsp�ycia z innymi pa�stwami (chodzi, oczywi�cie, o
porwanie Heleny z kr�lestwa Agamemnona). Win� wi�c za upadek pa�stwa ponosi,
wedle tej doktryny, brak inteligencji u jednostek maj�cych wp�yw na polityk�
(scena g�osowania w Radzie Kr�lewskiej), nie za� brak inteligentnych
rozwi�za� systemowych.

W podobnym duchu wypowiada si� typoy przedstawiciel szlachty litewskiej u
Adama Mickiewicza w {\k Panu Tadeuszu} Pan Podkomorzy (ksi�ga pierwsza).
Nar�d polski, powiada on, upad� w wyniku kary boskiej za jego nieprawo�ci, a
pierwszym etapem tej kary by�o odebranie obywatelom rozumu, tak �e porzucili
dobre polskie wzory cnoty, a zacz�li imitowa� ca�� ,,t�uszcz�'' wzory
zagraniczne.
\m
Mia�a nad umys�ami wielk� moc ta t�uszcza; \par
Bo Pan B�g, kiedy kar� na nar�d przepuszcza, \par
Odbiera naprz�d rozum od obywateli. 
\msn
Znowu wi�c uwa�a si�, �e to brak inteligencji prowadzi do upadku pa�stwa,
maj�c na my�li �w brak u poszczeg�lnych obywateli, nie za� w rozwi�zaniach
systemowych. I jeszcze z tego� eposu, z ksi�gi dwunastej, warto przytoczy�
ten buduj�cy werset.
\m
Dop�ki wiara kwit�a, szanowano prawa, \par
By�a wolno�� z porz�dkiem i z dostatkiem s�awa!
\msn
M�wca, tym razem Wojski, obja�nia sceny historyczne wyryte na wspania�ym
serwisie, kt�ry w�a�nie wniesiono na biesiadny st�. Jedna ze scen
przedstawia, jak burzliwej sejmikowej zwadzie k�adzie kres pojawienie si�
ksi�dza nios�cego ,,Sanctissimum'' (Naj�wi�tszy Sakrament). Tak wiara
przywraca szacunek dla prawa, a wraz z nim wolno��, porz�dek, dostatek i
s�aw�. M�wcy nie przyszlo na my�l, �e to mo�e niem�dre prawa czyni�y
niem�drych obywateli; nie, on prawa dawnej Rzeczpospolitej uwa�a za
doskona�e, a �eby w pa�stwie dzia�o si� dobrze, trzeba tylko tylko u
obywateli dobrej woli ich respektowania.

Obaj poeci daj� �wiadectwo obiegowej ,,m�dro�ci'' politycznej. �wiadectwo
cenne, bo pozwala rozumie� nie tylko naszych przodk�w, lecz tak�e ich
dziedzic�w, obywateli wsp�czesnych; dziedziczenie to dzieje si� zapewne nie
bez wp�ywu lektur szkolnych (do kt�rych poloni�ci nie zawsze umiej� da�
�wiat�y komentarz). Opr�cz tych opinii obiegowych trzeba odnotowa� g��bsz�
refleksj� u klasyk�w my�li politycznej, tak�e polskiej, jak Andrzej Frycz
Modrzewski z jego dzie�em o naprawie Rzeczypospolitej {\k De republica
emendanda}. Tam znajdujemy �wiadomo��, �e aby w pa�stwie dzia�o si� lepiej,
trzeba nie tyle umoralnia� poszczeg�lnych ludzi, co naprawia� system, a wi�c
jego instytucje i regu�y. To jest ju� bli�sze wsp�czesnej my�li
politycznej, ale i tak pozostaje pod pewnym wzgl�dem dystans kolosalny. 

Jest on refleksem tego dystansu, kt�ry od my�li 20.\ wieku dzieli ca�� my�l
dawniejsz�, poczynaj�c, by tak rzec, od Adama i Ewy. Polega on na tym, �e my
ludzie dzisiejsi, o ile odebrali�my nale�yte wykszta�cenie, my�limy
dog��bnie w kategoriach ewolucji, niezale�nie od tego, czy poruszamy si� po
gruncie przyrodniczym, spo�ecznym, czy nawet teologicznym; a zacz�o si� to
nie tyle od Darwina, co od Hubble'a i Einsteina jako odkrywc�w ewolucji
wszech�wiata.%
 \note{\n
Wymieniam tu Einsteina, cho� osobi�cie nie wierzy� on pocz�tkowo (do momentu
gdy Hubble odkry� w 1929 rozszerzanie si� wszech�wiata) w ewolucj�
kosmiczn�. U�ywam s�owa ,,osobi�cie'', bo odrzuca� on t� my�l jako cz�owiek
uformowany filozoficznie przez dziedzictwo wszystkich wcze�niejszych
pokole�, w kt�rym nie by�o nawet odrobiny miejsca na ewolucj� kosmiczn�.
Wynika�o natomiast twierdzenie o ewolucji kosmosu z jego og�lnej teorii
wzgl�dno�ci, co wprowadza�o dysonans mi�dzy jego wynikiem naukowym i wiar�
filozoficzn�. �w dysonans i jego skutki to jedna z bardziej dramatycznych
historii z dziej�w ludzkiej wiedzy, ale nie miejsce tutaj, by j� szerzej
opowiada�. Wystarczy powiedzie�, �e od czasu obserwacji Hubble'a jego wynik
do�wiadczalny oraz wynik teoretyczny Einsteina r�ka w r�k� pilotowa�y rozw�j
bada� nad ewolucj� wszech�wiata.}

My�lenie ewolucjonistyczne, gdy sta�o si� tak wszechobejmuj�ce da�o nowy
pot�ny wiatr w �agle liberalizmu. A to dlatego, �e ,,niwidzialna r�ka'' w
rozumieniu Adama Smitha objawi�a sw� opatrzno�ciow� obecno�� nie tylko w
gospodarce, lecz -- pod postaci� praw ewolucji -- w ca�ej
wszechrzeczywisto�ci. Teraz ewolucjonizm to nie tylko pogl�d na spos�b
przebiegu pewnych proces�w, ale zarazem metoda i styl my�lenia. Styl, kt�ry
wch�on�� w siebie tak�e idee konserwatywne, bo prawa ewolucji wymagaj�
liczenia si� z ka�d� jej wcze�niejsz� faz�. A je�li by si� da�o sterowa�
ewolucj�, to nie mo�e by� ono arbitralne, wr�cz aroganckie, wzgl�dem
przesz�o�ci, jak u wszelkich rewolucjonist�w, ale musi j� wnikliwie
uwzgl�dnia� jako dane wyj�ciowe do przekszta�cania wed�ug niezmienniczych
(to zn�w porcja konserwatyzmu) regu� ewolucji.

Taki liberalno-konserwatywny punkt widzenia nie wyst�puje w dawniejszych
projektach przekszta�cania spo�ecze�stwa. Charakterystyczne dla tych
dawnych jest b�d� tworzenie utopii, w kt�rych ca�e budowanie zaczyna si�
od punktu zero, b�d� wyobra�enia poczyna� reformatora, kt�ry b�dzie
realizowa� powzi�ty przez siebie projekt bez dociekania, z jakimi nale�a�oby
si� liczy� prawid�owo�ciami ewolucji (tak to wyglada�o u Frycza
Modrzewskiego i innych myslicieli reformatorskich). 

I tak do wysuni�tego wcze�niej postulatu obliczalno�ci, jako pierwszego
punktu w definicji inteligentnego pa�stwa dochodzi punkt drugi: �eby
staraj�c si� czyni� pa�stwo bardziej inteligentnym, respektowa� prawa
ewolucji. 





