%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty    % \input ramka  
\q \baselineskip12pt   \magnification1200    \def\y{\vskip5mm\noindent}
\hsize10cm \vsize15cm \nopagenumbers
\advance\hoffset15mm \parskip0pt
%\vglue-6mm        
\def\lsm{\leftskip30mm \baselineskip10pt  \n \noindent}


\headline={\ifnum\pageno>1 \ifodd\pageno \rightheadline\else
\leftheadline\fi\else\hfil\fi}
\def\rightheadline{\vbox{\line{\hfill
{\Blue{\helhes Wprowadzenie wyja�niaj�ce tytu� tej ksi��ki}}
\hfill\st\folio}%
\vskip4pt\hrule}}
\def\leftheadline{\vbox{\line{\st\folio \hfil\Blue{{\helhes
Wprowadzenie wyja�niaj�ce tytu� tej ksi��ki}}
\hfil}\vskip5pt\hrule}}

\cl{\bigr R O Z D Z I A � \ \ P I E R W S Z Y}\b\s
\cl{\tit Nie b�dziesz czcicielem b�stw nieudolnych} 
\b\b
{\lsm MOTTO. {\nit Jam jest Pan, B�g tw�j, kt�rym ci� wywi�d� z ziemi
egipskiej, z domu niewoli. Nie b�dziesz mia� bog�w cudzych przede mn�. Nie
b�dziesz si� im k�ania� ani s�u�y�.} Ksi�ga Wyj�cia, 20, 2-5. \b}

\b\m
          \cl{\bbg 1.} \vskip.4mm
             % \cl{\bbf wsp�granie wolno�ci z �adem}
\y\msn
{\bf �1.1. Pa�stwo nieudolne a pa�stwo inteligentne. Wariacje poj�ciowe na
motywach biblijnych.} Pa�stwo ma w sobie co� z b�stwa, obywatele za� z jego
czcicieli. Nie m�wi� tego ani troch� ironicznie, bo pa�stwu nale�y si� jaka�
cze��. Pytanie brzmi -- jaka i czym pa�stwo winno na ni� zas�u�y�?

B�stwo to nie koniecznie zaraz Absolut, niesko�czony i wszech\-inteligentny,
ale w ka�dym razie jaka� pot�ga g�ruj�ca nad zwyk�ym obywatelem. Mog�ca go
nawet zniszczy� jak Zeus godz�cy w �miertelnych piorunami. Pot�ga, kt�rej
s�usznie nale�� si� daniny w postaci podatk�w i podporz�dkowania si�
ustawom, ona za� wzamian ma stwarza� nam ramy niezb�dne do korzystania z
d�br cywilizacji.

T� po�yczon� z mitologii metafor� pa�stwa proponuj� w miejsce klasycznej
metafory Thomasa Hobbesa, kt�ry przyr�wna� pa�stwo do mitycznego potwora
Lewiatana, postaci zgo�a niesympatycznej. W uj�ciu Hobbesa pa�stwo jest z�em
koniecznym, niezb�dnym do tego, by uj�� w karby ludzk� agresywno��
({\k homo homini lupus}).%
Rozw�j polityczny od czas�w Hobbesa zaszed� na tyle daleko, �e nie od rzeczy
jest dzi� patrze� na pa�stwo jak na konieczne dobro, nie za� z�o konieczne. 
,,Dobrej nocy �ycz nam. B�d� sympatyczna Jak my tobie -- ty nam''. Tak
apelowa� do urz�dowej Polski song studenckiego kabaretu STS w czasach
pereelowskich; tamten apel by� raczej bez skutku, ale nie zawsze tak by�
musi.%
 \note{\n Studencki Teatr Satyryk�w powsta� w 1954 roku. W 1956 obj�� w
posiadanie zabytkowy pa�acyk Szymona Bogumi�a Zuga przy ul.\
�wierczewskiego 76b, dzisiaj Alei Solidarno�ci (gmach dawnej
lo�y maso�skiej). W 1975 w�adza pa�stwowa zlikwidowa�a teatr, niepomna
jego wezwania do niej ,,b�d� nam sympatyczna''.}  

Metafora mitycznego b�stwa przyda si� nam g��wnie przez to, �e ��czy si� z
o�ywcz� inspiracj� biblijn�, w�a�nie w okolicach my�lenia o Dekalogu. Psalm
68 jest ostr� satyr� na b�stwa poga�skie, do kt�rych jak�e pasuje celne
polskie okre�lenie ,,ba�wany''. Oto jak widzia� ba�wany Psalmista.
\m{\ls \obeylines \n
Wszak�e B�g nasz jest na niebie, czyni�c wszystko, co mu si� podoba.
Ale ba�wany ich s� srebro i z�oto, robota r�k ludzkich.
Usta maj�, a nie m�wi�; oczy maj�, a nie widz�.
Uszy maj�, a nie s�ysz�; nozdrze maj�, a nie w�chaj�.
R�ce maj�, a nie macaj�; nogi maj�, a nie chodz�, 
ani wo�aj� gard�em swojem. \m}
\msn
O takich to tworach powiada Jahwe ,,Nie b�dziesz mia� bog�w cudzych przede
mn�'', a psalmista sw� satyr� dostarcza dowodu, �e nie jest to w�a�ciwy
przedmiot czci. Zalicza ich bowiem do kategorii bog�w nieudacznych. Wszak
B�g prawdziwy potrafi czyni� wszystko, a ba�wany nic nie potrafi�, cho�
naiwni czciciele wierz� w ich moc i ofiarami pr�buj� ich pomoc zjednywa�.

Je�li metafor� b�stw nieudacznych odnie�� do pa�stw, to mie� ona b�dzie --
na szcz�cie -- zasi�g ograniczony. Nie wszystkie pa�stwa s� nieudaczne, a
tylko niekt�re. Jakie s� i jakie nie s�, to temat obecnego rozdzia�u. A jego
zawarty w tytule mora� zakazuje czci pa�stw nieudacznych, kt�ra to cze��,
niestety, zdarza si� nader cz�sto. A zdarza si� i dlatego, �e niejedno
pa�stwo si�� wymusza na obywatelach kult ba�wochwalczy, tym wi�kszy, im
mniej na� zas�uguje. Takie balwochwalcze praktyki, zwane uczenie etatyzmem,
trzeba by gani� gniewnymi s�owy biblijnych prorok�w. Dop�ki si� tacy nie
pojawiaj�, ci��y owo zadanie na postaciach mniejszego formatu, do kt�rych
si� zalicza obecny autor.

Jakim terminem okre�li� przeciwie�stwo pa�stwa nieudacznego? Wedle prawa
podw�jnej negacji trzeba by termin {\k nie-nie-udaczne}, lub
bliski mu sensem {\k nie-nie-udolne}, przekszta�ci� na {\k udaczne} ({\k
udolne}. Takich jednak okre�le� s�ownik j�zyka polskiego nie odnotowuje,
cho� wyst�puj� w mniej oficjalnej polszczy�nie.%
 \note{\n Nieudaczno�� jest poj�ciem tre�ciwszym, zawieraj�cym cech�
nieudolno�ci, a do tego jest bardziej sugestywne emocjonalnie. Ale gdy
dochodzimy do pytania, jak nazwa� przeciwie�stwo inteligencji, termin
,,nieudolne'' jest odpowiedniejszy. Wszak inteligencj� okre�lamy jako pewn�
zdolno��, czyli udolno��, a tej bezpo�rednim zaprzeczeniem jest nieudolno��.
Dlatego, cho� w tytule (dla nadania mu emocjonalnej wyrazisto�ci) u�y�em
s�owa ,,nieudaczne'', w innych kontekstach b�d� si� pos�ugiwa� bardziej
wywa�onym ,,nieudolne''.}

Na czym polega nieudolno�� pa�stwa, a na czym jego inteligencja, b�dziemy
si� zastanawia� w ca�ym tym rozdziale i nie tylko w nim. Na pocz�tek dobrze
b�dzie ukaza� najbardziej drastyczny rodzaj i przejaw nieudacznego etatyzmu.
Jest nim odbieranie wolno�ci obywatelom. Skutkuje ono zawsze, nawet je�li
nie odrazu, niedo��nieniem struktur i funkcji pa�stwa. 

\y
{\bf �1.2. Sprz�enie zwrotne mi�dzy inteligencj� pa�stwa i wolno�ci�
obywateli.} Zanim B�g przez Moj�esza wr�czy swemu ludowi kamienne tablice,
we wst�pie do wyrytych tam przykaza� przedstawia mu si� za pomoc� definicji,
kt�r� wsp�cze�ni metodologowie zw� definicj� operacyjn�. Wskazuje ona na
cech�, po kt�rej mo�na do�wiadczalnie rozpozna� obiekt definiowany. T� cech�
Jahwe jest jego widzialny czyn -- uwolnienie Izraela z niewoli egipskiej.
Dla Izraela przeto jego B�g jest dawc� wolno�ci -- daru, kt�rego nie mo�e
si� spodziewa� od innych bog�w. Nie tylko �e si� nie spodziewa, ale musi si�
ba� pozbawienia przez nich wolno�ci, jak si� przekona� w niewoli pod rz�dami
boskiego faraona. I jeszcze raz bole�nie si� przekona, gdy podbij� go i
uprowadz� w niewol� armie wspierane przez bog�w babilo�skich. Nie s� to
jednak jakie� przewagi bog�w cudzych nad Bogiem Izraela, ale skutek jego
woli, kt�ra karze nar�d wybrany niewol� za grzechy, a obdarowuje wolno�ci�,
gdy na ni� zas�u�y.

Z tej opowie�ci winni uczy� si� ci, kt�rym zale�y na autorytecie i sile
pa�stwa. Je�li ma je opromienia� jaki� odblask tego, co przypisuj� ludzie
Stw�rcy, to pierwsz� trosk� pa�stwa winno by� wyprowadzanie swych obywateli
z domu niewoli. Ten wielki program rozpisuje si� na kilka punkt�w. Pa�stwo
ma strzec, si��, dyplomacj� i wszelkim �rodkami w�asnej niepodleg�o�ci i
suwerenno�ci, chroni�c tym obywateli przed obcym uciskiem. Ma chroni� przed
bezprawiem ze strony przest�pc�w. Ma samo -- jako pa�stwo prawa -- by�
wzorem prawo�ci i praworz�dno�ci. Wreszcie, ma stworzy� ramy prawne,
instytucjonalne i materialne do swobodnego rozwijania inicjatyw obywateli --
gospodarczych, politycznych, kulturalnych, edukacyjnych i wszelkich innych.

S� dwie po temu racje: etyczna i prakseologiczna. Racj� etyczn� jest prawo
cz�owieka do wolno�ci; to ona dominuje w my�leniu zar�wno zwolennik�w jak i
badaczy liberalizmu. O wiele mniej zauwa�ana jest racja prakseologiczna,
cho� jest w niej pot�ny argument na rzecz wolno�ci. Jest nim to, �e
zachodzi sprz�enie zwrotne dodatnie mi�dzy inteligencj� i si�� pa�stwa z
jednej strony, a wolno�ciami jego obywateli z drugiej.

Dwa procesy wsp�dzia�aj� w tym sprz�eniu: proces efektywnego rozwi�zywania
bie��cych problem�w oraz proces uczenia si� na przysz�o��. Co si� tyczy
efektywno�ci rozwi�zywania problem�w, zacznijmy od pewnej przypowie�ci
biologicznej. Wiadomo, �e w ka�dej sekundzie nasz organizm rozwi�zuje jak��
kolosaln� liczb� kwestii, przy czym rozwi�zania zapadaj� na wszystkich
szczeblach z�o�ono�ci, poczynaj�c od pojedynczych kom�rek. Oto, powiedzmy,
bia�e cia�ko krwi rozpoznaje wrog� bakteri�; rozpoznanie i decyzja
zaatakowania to rozwi�zanie pewnego problemu. Kom�rki sk�ry podejmuj�
decyzj� o wydzielaniu potu w celu och�odzenia organizmu w gor�cy dzie�,
czyni�c bez radzenia si� m�zgu i pytania go o przyzwolenie. Podobn� wolno��
dzia�ania maj� w�troba, nerki etc. Ten system funkcjonowania nie jest
kaprysem przyrody, ale wynikiem d��enia do maksymalnej sprawno�ci.
Przedstawmy sobie organizm, w kt�rym ka�dy leukocyt m�g�by przyst�pi� do
dzia�ania dopiero po wyslaniu raportu o sytuacji, kt�ry to raport zanalizuje
jaki� o�rodek w centralnym systemie nerwowym, poczem ten�e system wyda
odpowiednie polecenie transmitowane przez ile� ogniw po�rednich.
Konstytucja, kt�ra nak�ada�aby na organizm obowi�zek funkcjonania w tak
scentralizowany spos�b nios�aby tenu organizmowi zag�ad�. 

O takich jednak konstytucjach marz� etaty�ci, gdy obmy�laj�, jak pozbawia�
prawa do decyzji wszystkie szczeble poni�ej centralnego. My�l�, jak zbudowa�
dom powszechnej niewoli rujnuj�cy pa�stwo, ale daj�cy b�ogie poczucie w�adzy
nieudacznikom, kt�rzy do niej dop�yn�li na falach demagogii. Za takich
trzeba nam si� modli� s�owami Tuwima z {\k Kwiat�w polskich}: (rozdz.~VIII):
\m{\ls \obeylines
Pusz�cym si�, nadymaj�cym,
Str�� z g�owy ich koron� g�upi�,
A warcz�cemu wielkorz�dcy 
Na biurku postaw czaszk� trupi�. \m}
 \pn
Spos�b my�lenia tych ,,pusz�cych si�'' jest rodzajem mentalnej dewiacji.
Takiej, jak� by�oby ignorowanie kompetencji leukocyt�w w zwalczaniu mikrob�w,
odbieranie im prawa do rozwi�zywania problem�w, kt�re tylko one, b�d�c na
miejscu i maj�c nale�yte umiej�tno�ci, s� w stanie rozwi�zywa�. Zamiast
respektowa� te oczywiste prawa, pysza�kowie z centrali �l� w teren
bezsensowne dyrektywy w sprawach, na kt�rych si� nie znaj� i w sytuacjach,
kt�rych z odleg�o�ci centrali nie da si� rozpozna�.  

�eby dotrze� do sprz�enia zwrotnego mi�dzy inteligencj� instytucji, w
szczeg�lno�ci pa�stwa, i wolno�ci� jej cz�onk�w, pos�u�my si� jeszcze jednym
modelem, tym razem militarnym. Wiadomo, �e na polu bitwy trzeba deczyzj�
podejmowa� natychmiast, a jej trafno�� zale�y od ogarni�cia w pe�ni
aktualnej sytuacji, ogarni�cia wzrokiem, s�uchem, wyobra�ni�. Wiadomo, �e
tylko dow�dca b�d�cy na miejscu mo�e by� takim decydentem, ale wyobra�my
sobie, wbrew tej wiedzy, taki oto surrealistyczny regulamin wojskowy.
Dow�dca odcinka frontu, aby mie� prawo przesuni�cia grupy czo�g�w z lewego
na prawe skrzyd�o, co uznaje za konieczne dla wygranej, musi z�o�y� raport o
sytuacji w naczelnej kwaterze armii w odleg�ej o 1000 km.\ stolicy, co mu
zajmuje, �eby rzecz opisa� z niezb�dnymi szczeg�ami, powiedzmy godzin�.
Kwatera g��wna raport starannie analizuje i podstawie swej analizy po kilku
godzinach przesy�a odpowiedni rozkaz do dow�dcy. Proces ten zabiera godziny,
a decyzj� nale�a�o podj�� w ci�gu sekund. Dodajmy, �e �aden opis s�owny nie
wyczerpie wszystkich istotnych dla rozwi�zania problemu szczeg��w; zawsze
b�d� takie, kt�re s� obecne tylko w oku, uchu czy wyobra�ni dow�dcy b�d�cego
na miejscu.

Wida� na tym przyk�adzie, jak ubezw�asnowolnienie lokalnego dow�dcy przez
centrum b�dzie skutkowa� b��dami w rozwi�zywaniu problemu. A na d�u�sz� met�
konsekwencje s� jeszcze bardziej ponure. Musi nast�pi� w�r�d cz�onk�w danej
instytucji zanik inteligencji czyli umiej�tno�ci rozwi�zywania problem�w --
na tych odcinkach, za kt�re czyni si� ich odpowiedzialnymi, ale
odpowiedzialno�ci� pozorn�, w kt�rej si� nie zawiera prawo podejmowania
decyzji. Jedyn� drog� do nauczenia si�, jak rozwi�zywa� kwestie okre�lonego
rodzaju (po opanowaniu, gdy trzeba, odpowiedniej teorii) jest rozwi�zywanie
tych kwestii i zapami�tywanie na przysz�o�� powstaj�cych st�d nauk: tych
pozytywnych, gdy odkrywa�o si� drog� do sukcesu, i tych negatywnych, gdy
do�wiadcza�o si� pora�ek. Spo�eczno��, kt�rej cz�onk�w pozbawi si� praw
decydowania, a tym samym, odbierze si� szanse rozwijania inteligencji, staje
si� zbiorowiskiem mentalnych kar��w. Armia z takich kar��w z�o�ona b�dzie
przegrywa� bitwy, a pa�stwo maj�ce takich obywateli b�dzie popada� w
cywilizacyjn� ruin�, czego wymownych przyk�ad�w dostarczy�y w 20.\ wieku
losy pa�stw totalitarnych, w szczeg�lno�ci komunistycznych.

Z takiej negatywnej kliszy da si� odczyta� schemat wymienionego wy�ej
sprz�enia zwrotnego, mianowicie eskalacji wolno�ci za spraw� inteligencji
oraz inteligencji za spraw� wolno�ci. Patrz�c na uzyskany z tej kliszy
pozytyw, widzimy, jak wolno�� samodzielnego rozwi�zywania problem�w s�u�y
rozwojowi inteligencji i umiej�tno�ci obywateli, a te czyni� pa�stwo
sprawniejszym czyli inteligentniejszym.  Wzrost sprawno�ci pa�stwa owocuje
poszerzeniem zakresu wolno�ci, gdy� bardziej jest si� wolnym w obliczalnym
�adzie, pozwalaj�cym na realizacj� w�asnych d��e�, ni� w nieprzewidywalnym
chaosie, w kt�rym nie ma m�drych i zaradnych. Tak spot�gowana wolno�� daje
kolejny wzrost sprawno�ci pa�stwa, a z nim nast�pny krok ku wolno�ci, i tak
dalej.













\end