%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty    % \input ramka
\q \baselineskip12pt   \magnification1200    \def\y{\vskip5mm\noindent}
\hsize11cm \vsize17cm \nopagenumbers
\advance\hoffset15mm \parskip0pt
%\vglue-6mm

\headline={\ifnum\pageno>1 \ifodd\pageno \rightheadline\else
\leftheadline\fi\else\hfil\fi}
\def\rightheadline{\vbox{\line{\hfill
{\Blue{\helhes Wprowadzenie wyja�niaj�ce tytu� tej ksi��ki}}
\hfill\st\folio}%
\vskip4pt\hrule}}
\def\leftheadline{\vbox{\line{\st\folio \hfil\Blue{{\helhes
Wprowadzenie wyja�niaj�ce tytu� tej ksi��ki}}
\hfil}\vskip5pt\hrule}}

\cl{ WITOLD MARCISZEWSKI}
\b\b\m
\cl{\helems LIBERALIZM POLITYCZNO-GOSPODARCZY}\m
\cl{\helems  JAKO GA��� INFORMATYKI}
\b\m\bsn
        \cl {\bbf O liberalizmie nieznanym nawet libera�om}   
\bsn
Ziarnem, z kt�rego wyrastaj� p�dy liberalizmu jest idea {\k z�o�ono�ci}. Owe
�ywotne p�dy to poj�cia nast�puj�cych atrybut�w �ycia spo�ecznego:\pn
$\u$ \ {\k wolno��} \pn
$\u$ \  {\k samoorganizacja} \pn
$\u$ \ {\k przewidywalno��} (na ile jest osi�galna w morzu nieprzewidywalno�ci) 
\pn
$\u$ \  {\k zdolno�� rozwi�zywania problem�w}. \pn
Ten ostatni -- z racji, kt�re wkr�tce si� wyja�ni� -- nazwiemy {\k moc�
obliczeniow�}. 

Z tych pi�ciu atrybut�w, fundamentalnego i czterech pochodnych, jeden tylko,
mianowicie wolno��, zwi�zana etymologicznie z terminem ,,liberalizm'',
dociera do powszechnej �wiadomo�ci. Pozosta�ych nie zawsze s� �wiadomi nawet
politycy czynni pod sztandarem liberalizmu. S� w�r�d nich tacy, do kt�rych
przemawia g��wnie tonacja moralna zawarta w idei wolno�ci. Wi� natomiast
��cz�ca wolno�� z cechami tak cennymi, jak samoorganizacja, przewidywalno��
i moc obliczeniowa, kt�ra wy�ania si� ze z�o�ono�ci, przekracza dost�pny w
tej kategorii umys��w horyzont my�lowy.

W�r�d powod�w tych ogranicze� intelektualnych jest tre�� edukacji. Lekcje
pobierane w szko�ach, a� po poziom akademicki, tkwi� w tym wzorcu my�lenia o
�wiecie, kt�ry wypracowa�a nauka nowo�ytna, poczynaj�c od Galileusza i
Newtona. �w paradygmat wyni�s� nasz� my�l na wy�yny rozumienia �wiata
niewyobra�alne wcze�niej dla ludzi antyku czy �redniowiecza. Taka jest
jednak pot�ga my�li, �e najwi�ksze nawet osi�gni�cia nie s� jej s�owem
ostatnim. 

By rzecz jak najdosadniej stre�ci�, powiedzmy to tak: paradygmat nowo�ytny
czyni� �wiat zrozumia�ym dzi�ki mistrzowstwu PROSTOTY poprzez modele
matematyczne operuj�ce r�wnaniami liniowymi (o czym b�dzie jeszcze mowa
dalej). Rewolucyjnie nowy paradygmat, rosn�cy w si�� od przesz�o p�wiecza,
atakuje frontalnie Z�O�ONO�� w�a�ciw� nieliniowym uk�adom dynamicznym; do
nich nale�� uk�ady spo�eczne, najbardziej ze wszystkich skomplikowane.

Atak ten przypuszcza z jednej strony fizyka z chemi� i biologi�, ogarniaj�c
,,od do�u'' z�o�ono�� mikro�wiata (mechanika kwantowa), a ,,od g�ry''
z�o�ono�� ca�o�ci wszech�wiata (kosmologia), z drugiej za� strony
informatyka z logik� matematyczn�. Informatyka z logik� dotar�a do metod
szacowania z�o�ono�ci opartych na idei algorytmu (czyli tego, z czego
powstaje program komputerowy).

S� te metody kluczem do z�o�ono�ci. Jest ona nieprzebrana ju� na poziomie
materii nieo�ywionej, urasta o nowe rz�dy wielko�ci w fenomenie �ycia,
kolejne rz�dy osi�ga w strukturach m�zgu/umys�u, a szczyt absolutny -- w
procesach �ycia spo�ecznego. Im wy�sze pi�tro z�o�ono�ci, tym bardziej jest
potrzebny do jej uj�cia �w aparat poj�ciowy zbudowany na idei algorytmu.
Liberalizm jako teoria spo�eczna podejmuje wyzwanie, jakim jest z�o�ono��
proces�w spo�ecznych, zw�aszcza samoorganizacji, a radzi sobie z nim nie
najgorzej dzi�ki ideom informatycznym. St�d spojrzenie na liberalizm
(proponowane w tytule) jak na odga��zienie informatyki, b�d�ce jej aplikacj�
do zagadnie� politycznych i gospodarczych.

Takiemu widzeniu torowali intuicyjnie drog�, jakby przeczuwali now�
trajektori� nauki w nadchodz�cych wiekach, koryfeusze my�li liberalnej. Jest
w niej obecna, u Adama Smitha, idea samoorganizacji (invisible hand) jako
programu steruj�cego �yciem zbiorowo�ci. Jest apoteoza kapitalistycznej
przewidywalno�ci (Berechenbarkeit) u Maxa Webera. Jest te� prekursorska
problematyka mocy obliczeniowej rynku w neoliberalnej Szkole Austriackiej.
Jej czo�owe postaci to Ludwig von Mises wnikliwy krytyk nieprzewidywalno�ci
gospodarki nakazowej; Friedrich Hayek ze sw� mistrzowsk� analiz�
saomoorganizacji; Oskar Morgenstern -- wsp�autor, z Johnem von Neumannem
(genialnym uczonym w�giersko-niemiecko-ameryka�skim) matematycznego uj�cia
gry interes�w. 

Do tej listy trzeba dopisa� polskiego matematyka Stanis�awa Ulama. Cho� nie
zajmowa� si� on zawodowo naukami spo�ecznymi, ma wk�ad donios�y w ich
fundamenty jako tw�rca, wraz z Johnem von Neumannem, teorii automat�w
kom�rkowych -- niezr�wnanego modelu informatycznego uk�ad�w dynamicznych, w
tym interakcji mi�dzy kom�rkami spo�eczno�ci. Niekt�rzy badacze, jak
ameryka�ski fizyk i informatyk Stephen Wolfram, upatruj� w tym modelu j�dro
poczynaj�cego si� nowego paradygmatu nauki, paralelnego co do historycznej
roli z paradygmatem Galileusza i Newtona. Wsp�dzia�a �w model kom�rkowy
znakomicie ze wspomnianym modelem gry interes�w dostarczaj�cym regu�, kt�re
programuj� zachowania w populacji kom�rek.
\m\bsn \eject
     \cl{\bbf Adwersarz liberalizmu:}
     \cl{\bbf etatyzm ludowy i etatyzm akademicki}
\ssn
Etatyzm to przekonanie, �e �le si� w pa�stwie dzieje, o ile co� si� dzieje
samo z siebie, bez pozwolenia i dogl�du w�adzy pa�stwowej. Jest to ogl�d
�wiata, w kt�rym nie ma miejsca na samoorganizacj�. Nie ma te� miejsca na
przewidywalno�� bior�c� si� ze zrozumienia praw samoorganizacji, np. praw
wolnego rynku. Trendy rynkowe da si� w jakiej� mierze przewidywa�, o czym
�wiadczy cho�by fakt, �e ludzie zarabiaj� pieni�dze dzi�ki trafnym
przewidywaniom. Trudniej natomiast odgadn��, jaki kolejny pomys� na
uszcz�liwienie narodu przyjdzie do g�owy posiadaczowi nieograniczonej
w�adzy dyktatorskiej.

Skrajna posta� etatyzmu istnieje w re�imach komunistycznych, umiarkowana w
rozwi�zaniach inspirowanych przez idee socjalistyczne lub, w innej odmianie,
przez pr�dy nacjonalistyczne. W tych drugich nar�d stanowi jakby sacrum,
kt�re si� wciela we w�adz� pa�stwow�. Jedna i druga odmiana polega na daleko
posuni�tej interwencji pa�stwa w gospodark�, kultur�, wychowanie itd. Wersja
socjalistyczna mo�e si� wi�za� z nacjonalistyczn�, jak to zosta�o
historycznie upami�tnione w z�owrogiej nazwie ,,narodowy socjalizm'', w
skr�cie ,,nazizm''.

W ka�dej wersji interwencjonizm pa�stwowy ��czy si� z regu�y z wysokim
poziomem opieku�czo�ci. Polega on na darmowych �wiadczeniach w zakresie
ustalonym przez w�adz�, �wiadczeniach zdrowotnych, emerytalnych,
edukacyjnych itp. 

Etatyzm zna dwa sposoby pozyskiwania na ten cel �rodk�w. Znakiem
rozpoznawczym tych dw�ch r�nych metod jest wysoko�� podatk�w.

W etatyzmie takim jak komunistyczny tylko pa�stwo jest uprawnione do zysk�w
z dzia�alno�ci gospodarczej, a obywatele s� jego pracownikami najemnymi; nie
ma wi�c mo�liwo�ci pobierania od nich podatku od zysku. Zdarza�o si�, �e
praktykowano w takim systemie podatek od wynagrodze�, ale by�a to jedna z
licznych fikcji imituj�cych demokracj� za pomoc� r�nych atrap, jak
parlament czy wybory. Przecie� pa�stwo zamiast p�aci� Kowalskiemu pensj� w
wysoko�ci np. 2000 z�., i odci�ga� od niej 150 z�.\ podatku, mo�e odrazu
ustali� jego wynagrodzenie na 1850 z�., co dla bud�etu pa�stwa, jak i
bud�etu Kowalskiego, nie b�dzie czyni� najmniejszej r�nicy. W gruncie wi�c
rzeczy podatki s� w tym systemie zerowe, a ich symulowanie za pomoc�
procedur biurokratycznych trzeba uzna� za jeden z element�w typowej dla
komunizmu wir�wki nonsensu.

Tam, gdzie istnieje prywatna przedsi�biorczo��, polityka etatystyczna polega
na maksymalizacji podatk�w. Musz� one by� tak wysokie, by da�o si� pokry�
ca�y zakres �wiadcze�, ��cznie z kosztami obs�uguj�cej ich rozdawnictwo
biurokaracji.%
 \note{\n Je�li polega� na traktuj�cym o tych sprawach reporta�u, to w
Szwecji, typowym pa�stwie opieku�czego etatyzmu, podatki �rednio
zarabiaj�cych wynosz� oficjalnie 30 procent dochod�w, ale liczba ta powstaje
z manipulacji semantycznej terminem ,,podatek''. W istocie za�, gdy wliczy�
daniny ukryte pod innymi nazwami, dochodzimy do 70 proc. Zob.\ Katarzyna
Tubylewicz, {\nit Szwedzi kaprysz�}, ,,Gazeta Wyborcza'', 22-23 kwietnia
2006.} Z wysokim poziomem podatk�w ��czy si� nieraz w etatyzmie polityka ulg
podatkowych; za ich pomoc� pa�stwo steruje preferencjami obywateli. Je�li
np. w�adza uzna, �e obywatele powinni wi�cej dba� o zdrowie, odliczy im od
podatku koszty leczenia prywatnego (o ile takie w danym kraju istnieje),
ewentualnie koszty uprawiania sportu; a je�li uwa�a, i� powinni dokszta�ca�
si� zawodowo, zwr�ci im w rozliczeniach cz�� wydatk�w na literatur�
fachow�.%
  \note{\n Ulgi podatkowe to kolejny pow�d do rozbudowy biurokracji, bo kto�
musi kontrolowa�, czy obywatel czego� nie knuje. Gdy przys�ugiwa�a u nas
ulga z racji wydatk�w na literatur� fachow�, funkcjonariuszka Urz�du
Skarbowego, nie�wiadoma istnienia programu ,,Word'', z po�wi�ceniem oddawa�a
si� �ledztwu, czy wykazany przeze mnie zakup ksi��ki informatycznej {\nit
Biblia Worda} nie jest nadu�yciem, skoro nie zajmuj� si� zawodowo
biblistyk�. Oczywi�cie, czas jej pracy nad tym zagadnieniem by� op�acany
przez pa�stwo z puli wp�yw�w podatkowych.}
Tote�, je�li chcemy wst�pnie si� rozezna� w stopniu etatyzmu w danym
pa�stwie, to prostym, stosunkowo miarodajnym, wka�nikiem b�dzie system
podatkowy.

�eby zrozumie� sk�d bierze si� poparcie spo�eczne dla etatyzmu i op�r wobec
liberalizmu, trzeba wyodr�bni� dwa typy umys�owo�ci etatystycznej. Oddajmy
je okre�leniami ,,etatyzm ludowy'' i ,,etatyzm akademicki''. 

Etatyzm ludowy mo�na bada� empirycznie ws�uchuj�c si� w komentarze typowego
taks�wkarza starszej daty (m�odsi mniej licznie reprezentuj� t� postaw�). 
Pospolite zjawisko utkni�cia w korku jest komentowane jako brak nale�ytego
dozoru ze strony pa�stwa, kt�re powinno ,,co� z tym zrobi�''; w�skie gard�o
na rozkopanej jezdni -- ten sam komentarz. Mijaj�c szyld "Deutche Bank'',
kierowca podzieli si� my�l�, �e miast zostawi� banki we w�adaniu naszego
pa�stwa, wyprzedaje si� je obcym; na uwag� pasa�era libera�a, �e sprzeda�
banku to dochodowy eksport naszych produkt�w, bardziej op�acalny ni�
wo�owiny czy grzyb�w, kierowca da do zrozumienia, �e nie z nim takie
m�drkowanie. Ale nie odm�wi nam jeszcze cennej my�li, �e to wszystko przez
brak gopodarza. ,,Panie, dobrego gospodarza nam trzeba, takiego, co wzi��by
za �eb i zaprowadzi� porz�dek''. 
 
Ot� �askawy los da� niekt�rym nacjom, cho� jeszcze nie do ko�ca polskiej,
dobrego gospodarza. A my, cho� to dopiero przed nami (je�li spe�ni� si�
obietnice obozu politycznego naszych etatyst�w), mo�emy mie� przynajmniej
satysfakcj� poznawcz� z przygl�dania si� doskona�ej realizacji idei. 
Realizuje si� ona tak doskonale tu� za miedz�. Oto fragment reporta�u z
Bia�orusi. 
\m
{\ls <<Ludzie uwielbiaj�, kiedy �ukaszenko beszta ministr�w, a oni siedz� ze
spuszczonymi g�owami, nie maj�c odwagi podnie�� wzroku na Ba�k�. Telewizja
ch�tnie pokazuje takie spektakle. W okresie zbior�w prezydent osobi�cie
dogl�da prac polowych, przemieszczaj�c si� helikopterem z jednego do
drugiego regionu. Widz�c zaniedbania, ka�e pilotowi l�dowa� i rozprawia si�
z dyrektorem gospodarstwa. To buduje autorytet prezydenta. Bia�orusini z
przekonaniem m�wi�, �e jest dobrym gospodarzem. Ma racj�, kiedy stoi nad
nimi z pa��, bo musi by� dyscyplina i porz�dek.>> Jagienka Wilczak, {\nit
Kochany Ba�ka}, ,,Polityka'', 15 kwietnia 2006.\m}     

Pogl�d, �e pomy�lno�� gospodarcz� sprowadza dobry gospodarz, to znaczy dba�y
i fachowy, nie jest bez racji. Potwierdza si� on w obserwacjach drobnej
ekonomicznej codzienno�ci i nie wymaga abstrakcyjnej wiedzy ekonomicznej,
st�d tak dobrze si� on mie�ci w ludowym rozumie. Sprawdza si� on w takim
modelu jak gospodarstwo domowe, ch�opska zagroda czy nawet pojedynczy
maj�tek ziemski lub fabryka. W tej skali model sprawia si� dobrze, a zaczyna
zawodzi� dopiero ze zmian� skali, gdy przechodzimy do nowych rz�d�w
wielko�ci, mianowicie masy informacji wymagaj�cj przetwarzania i
komunikowania. Gospodarny dziedzic jednego maj�tku pomie�ci wszystkie dane w
swojej jednej g�owie i przetworzy je czy przerachuje bez trudu na wnioski i
decyzje; nie ponosi on te� koszt�w (czas etc.) komunikowania si� z jak��
central� czy partnerami. To samo dotyczy gospodarzenia w rodzinie. I ten
w�a�nie spos�b gospodarzenia, dobrze ka�demu znany i s�usznie w tej skali
ceniony za efektywno��, dostarcza przeci�tnemu obywatelowi modelu
ekonomicznego do my�lenia o gospodarce pa�stwa. �eby dostrzec w tym b��d
nieuprawnionej ekstrapolacji, ignoruj�cej tak istotny czynnik, jak przej�cie
do innych skal wielko�ci, potrzebna jest wiedza informatyczna, a
przynajmniej informatyczna intuicja. Nie jest to wiedza, kt�rej wymagano by
na maturze czy na wiekszo�ci kierunk�w studi�w wy�szych.  P�ki si� nie
poprawi w tej materii powszechna edukacja, b�dziemy mie� �yzny grunt pod
naiwny etatyzm ludowy.

Etatyzm drugiego rodzaju -- akademicki, zas�uguje na t� zaszczytn�
przydawk�, poniewa� da si� on wpisa� w pewien naukowy obraz �wiata. Obraz,
kt�ry wprawdzie odchodzi do przesz�o�ci, ale ma szanse trwania przez czas
jaki� za spraw� umys�owej inercji, kt�ra nie omija �rodowisk akademickich.
�w obraz �wiata sko�czy� si�, gdy uwzgl�dnia� stan zagadnienia w awangardzie
nauki, oko�o roku 1930 (uzasadnieniem tej periodyzacji zajmiemy si� w
nast�pnym odcinku). Mo�na jednak w�tpi�, czy po siedmiu dekadach zdo�a� on
ju� dotrze� od tej awangardy do wykszta�conego og�u.

�w obraz �wiata odchodz�cy w przesz�o�� cechuje si� swoistym optymizmem
epistemologicznym, kt�ry wywodzi si� z epoki racjonalizmu Kartezjusza i
Leibniza, zosta� potem przej�ty przez O�wiecenie, a wreszcie przez scientyzm
i pozytywizm wieku 19. Nasi wielcy antenaci nie zdawali sobie sprawy, jak
niesko�czon� g��bi� poznawcz� stanowi widzialna materia wszech�wiata i
jej niewidzialna matematyczna forma. �wiat stworzony zdawa� si� czym� do
ca�kowitego ogarni�cia przez umys� ludzki. Dostrzegano wprawdzie problemy
pozostaj�ce do rozwi�zania, ale doj�cie do rozwi�za� przewidywano w
nieodleg�ym czasie. Wedle Leibniza by�by to jeden pot�ny projekt badawczy
grupuj�cy najt�sze �wczesne umys�y -- byleby mo�ni tego �wiata nie
posk�pili odpowiednich finans�w (wiemy, �e posk�pili, ale wiemy te�, �e
nawet najwi�ksza szczodrobliwo�� nie zapewni�aby domkni�cia ca�ej wiedzy do
sko�czonej postaci).

Kartezjusz by� w tym wzgl�dzie jeszcze ufniejszym optymist�. A wi�ksze
zaufanie ni� w ca�ym zespole pok�ada� w pracy jednego umys�u; w tym duchu
por�wnywa� miasto zaplanowane sp�jnie przez jednego architekta z �ywio�owym
rozrastaniem si� osiedli, prowadz�cym do urbanistycznego bez�adu. Wraz z t�
my�l� docieramy na pr�g o�wieceniowego etatyzmu z jego silnym akcentem na
centralizm (do dzi� dziedziczony przez ustr�j republiki francuskiej, a w
konstytucji Trzeciego Maja skutkuj�cy w nieszcz�sny spos�b likwidacj�
autonomii Litwy). Wierzono wi�c za Kartezjuszem, �e jaki� jeden genialny
reformator lub niewielka grupa znamienitych umys��w potrafi zaplanowa�
ca�o�� spraw pa�stwa i t� ca�o�ci�, a� po najdrobniejsze szczeg�y,
umiej�tnie kierowa�.

Zwa�my, �e w �rodowiskach intelektualnych zwrot ,,logika kartezja�ska''
nale�y wypowiada� w tonie wysokiego podziwu, a my�lenie centralistyczne
nale�y do owej swoistej kartezja�skiej logiki, jak� znajdujemy w {\k
Rozprawie o metodzie} (to, co realizuje si� dzisiaj w postaci logiki
matematycznej Kartezjusz wyszydza� jako scholastyczny formalizm). Nic wi�c
dziwnego, �e i etatyzm, jako wiara, i� pojedyncze umys�y mog� ogarnia�
ca�o�� spraw pa�stwa, w tym gospodarczych, wszed� do owego szacownego
dziedzictwa Kartezjusza, O�wiecenia i Wielkiej Rewolucji. Szacownego tak�e w
odbiorze Polak�w, obficie czerpi�cych z francuskiej my�li politycznej.

Dlaczego nale�y wydosta� si� z tego nurtu, je�li si� chce dotrzyma� kroku
nauce tera�niejszej i przysz�ej, i je�li si� pragnie, �eby si� w pa�stwie
dobrze dzia�o -- to temat na kolejny odcinek rozwa�a�.
\b
    \cl{\bbf My�l liberalna w perspektywie}
    \cl{\bbf prze�om�w naukowych z okolic roku 1930}
\bsn
Prze�om�w naukowych tak wielkiej skali jak te, o kt�rych b�dzie tu mowa,
by�o jeszcze kilka (kwanty, wzgl�dno��, biologia molekularna, sztuczna
inteligencja etc.) w tym zdumiewaj�cym wieku dwudziestym, kt�ry przyni�s�
sam jeden przyrost wiedzy niepor�wnanie wi�kszy ni� poprzednie stulecia
razem wzi�te. Ograniczam si� do tych odkry�, od kt�rych zacz�o si�
zg��bianie nieprzebranej z�o�ono�ci �wiata. One bowiem tworz� my�lowe
�rodowisko naturalne liberalizmu, podczas gdy naturalnym �rodowiskiem
etatyzmu jest dawna wiara w prostot� �wiata i jego ograniczono��, daj�c� si�
obj�� jak�� zamkni�t� teori� czy zestawem algorytm�w.




\end










