R O Z D Z I A Ł P I E R W S Z Y

O tym, jak ubóstwienie władzy czyli etatyzm czyni państwo tworem nieobliczalnym

Jam jest Pan, Bóg twój, którym cię wywiódł z ziemi egipskiej, z domu niewoli. Nie będziesz miał bogów cudzych przede mną. Nie będziesz się im kłaniał ani służył. Księga Wyjścia, 20, 2-5.

Wódz i urząd, ubóstwiając samych siebie, urągają Bogu. Dietrich Bonhoeffer (1906-1945) w wykładzie radiowym w 1933 roku.^{1}

Przykazanie pierwsze a treść rozdziału. Zagrożeniem dla siły i

sprawności państwa jest wiara licznych polityków, że państwo wtedy dopiero stanie się sprawne, gdy o wszystkim będzie w nim decydować jeden centralny ośrodek władzy, sprowadzający się w praktyce do jednej lub kilku osób. To znaczy, osoby przywódcy w randze prezydenta, premiera, czy szefa monopolizującej władzę partii, oraz jego najbliższych popleczników. Taka grupa przypisująca sobie wszechkompetencję jest przekonana, że lepiej wie od samorządów lokalnych, na co wydać pieniądze gminy czy powiatu; lepiej od ciał akademickich jak prowadzić badania i nauczanie; lepiej od dziennikarzy, jak informować społeczeństwo; lepiej od bankowców jak udzielać kredytów;

1 Autor tych słów był pastorem luterańskim, wybitnym teologiem i jednym z tych nielicznych w Trzeciej Rzeszy, którzy się ważyli na tworzenie ruchu oporu. Stracony w obozie koncentracyjnym. Emisja radiowa, gdy padło w niej cytowane zdanie, została natychmiast przez stację nadawczą przerwana. Cytowane za tygodnikiem Wprost z 12 lutego 2006, Andrzej Grajewski, „Niemiec przeciw Hitlerowi”, s. 66.

lepiej od sędziów, jak interpretować i egzekwować prawo; lepiej od przesiębiorców, co i jak produkować, za ile sprzedawać itd.

Doktryna taka nazywa się etatyzmem (od francuskiego l’etat – państwo).

W obecnym rozdziale mowa jest o tym, jak moc państwa zależy od jego zbiorowej inteligencji, jak inteligencja ta polega na obliczalności i mocy obliczeniowej, oraz jak ta ostatnia zależy od wolności gospodarczej i politycznej połączonej z rządami prawa. Pokazuje on też, jak wzięte z logiki i informatyki pojęcie mocy obliczeniowej współgra z podobnym pojęciem wprowadzonym wcześniej przez klasyków socjologii i ekonomii. Wolność i obliczalność pozostają w zadziwiającym sprzężeniu zwrotnym, każda z nich potęguje drugą. Jest więc obliczalność państwa również tym, co nam pomaga wydostawać się „z domu niewoli”.

1.

Dawne monarchie legitymowały się maksymą, że władza pochodzi od Boga. Podważyli ją pionierzy demokracji, głosząc, że władza pochodzi od ludu. A jak jest naprawdę?

Pytanie to może się wydać komuś nie na czasie, jako rozstrzygnięte już definitywnie, i to w sposób eksperymentalny, przez arbitraż historii. Gdy strącała ona monarchów z ich tronów, żaden Bóg się o nich nie upomniał, nie bronił ich swą potęgą. Ta argumentacja zdać się może nieodparta, bo jeśli Boga nie ma, to jako nieistniejący nie może sankcjonować władzy, a jeśli jest, to przekonaliśmy się naocznie, że nie wspiera roszczeń monarszych.

Odpowiedź zależy od tego, jak uściślimy znaczenie tej chwiejnej znaczeniowo sentencji. To jest, można ją przechylić na stronę takiej lub innej interpretacji. W interepretacji socjologicznej, mówiłaby tyle, że jakoś „z góry” (tu zwykło się mówić „od Boga”) pochodzi sama instytucja władzy państwowej, bez przesądzania o jej konstytucyjnej formie, a już napewno bez przesądzania boskim wyrokiem, jaka osoba czy jaki ród ma władzę sprawować. W drugiej interpretacji, którą można obrazowo nazwać heraldyczną, o tytule do władzy decyduje posiadany herb rodowy, na przykład orzeł piastowski czy lilie Bourbonów. Mówimy o herbie, nawiązując do idei dynastycznej, jako że dynastie odróżniało się kiedyś tyleż po herbach, co po nazwiskach. To, iż dana dynastia ma prawo do panowania Boską sankcją poparte, myśl polityczna dawnych czasów motywowała i symbolizowała mistyką obrzędów koronacyjnych.

Ta doktryna polityczna czy, jak kto woli, polityczna mitologia była żywa jeszcze w świadomości Napoleona. Znany jest jego teatralny gest, gdy zażądawszy od papieża koronowania go cesarzem, w trakcie obrzędu wyrwał koronę papieżowi, gdy ten ją wznosił do góry, i sam ja sobie nałożył na głowę, poczem osobiście ukoronował też swą małżonkę Józefinę. Wymowa była jednoznaczna. Władza Napoleona pochodzi od Napoleona, nie zaś od Boga działającego przez papieża. Ale i nie od ludu, jak jeszcze kilka lat wcześniej wierzyła rewolucyjna Francja. Wart odnotowania jest fakt, że aby zaprzeczyć doktrynie o pochodzeniu władzy monarchy od Boga, Napoleon posłużył się językiem symbolicznym tej samej doktryny.

Żywą ilustracją wiary w nadprzyrodzone pochodzenie władzy królewskiej były legendy dynastyczne. Wszak Piast stał się królem za sprawą posłańców z nieba przybyłych na postrzyżyny Ziemowita. Królowie francuscy przez ponad tysiąc lat byli podczas koronacji namaszczani olejem, który przyniósł z nieba anioł podczas chrztu króla Franków Pepina. Karol Wielki, postać realna ale i legendarna, w sensie mitu o szczególnym posłannictwie od Boga, dostarczał tytułów do władzy francuskim i niemieckim spadkobiercom; pilnie szukano w genealogiach śladów pochodzenia (choćby nawet z nieprawego łoża) od Karola, żeby tym faktem jako boskim znakiem legitymizować roszczenia monarchiczne.

Przypomijmy uwagi czynione we Wprowadzeniu, że ten, komu pogląd o istnieniu Stwórcy wydaje się niepewny, wątpliwy, czy wręcz niezgodny z jego wiedzą, nie musi przerywać w tym miejscu lektury. Może wziąć ów pogląd za metaforę kosmicznego Ładu, do którego należą prawa fizyki, chemii i biologii, a także prawa rządzące rozwojem społecznym. Wtedy powiedzenie, że władza pochodzi od Boga da się przełożyć na zdanie, że istnienie władzy, w szczególności państwowej, jest konsekwencją praw rozwoju społecznego. Teoria natomiast wywodząca państwo z umowy społecznej pozwala więcej złożyć na karb historycznego przypadku: ot, zebrali się gdzieś kiedyś ludzie i się umówili, że założą państwo, ale mogliby umówić się inaczej (np. gdyby przeciwnicy projektu okazali się być w większości). W tej książce przyjmuje się pogląd, że o powstawaniu państw przesądza konieczność umocowana w prawach ewolucji. Przypadek historyczny mógłby był sprawić, że państwo polskie powstałoby z podbojów dokonywanych przez Wiślan, a nie przez Polan, ale trudno, żeby na tym obszarze, zaludnionym już przez kilka plemion, nie powstało takie lub inne państwo; państowotwórcza jest bowiem sama edwolucja, która mrówkom kaze zakładać mrowiska, a ludziom państwa.

A zatem, wyrażając się metaforycznie, a zarazem na serio, powiemy, że istotnie władza pochodzi od Boga: w sensie wyłaniania się jej z kosmicznego programu ewolucji, która od elementów najprostszych, elektronów i protonów wodoru (zrazu nawet nie atomów) wiedzie ku strukturom coraz bardziej złożonym. Aż wreszcie z materiału dostarczonego przez wybuchy gwiazd (tu miejsce na wejrzenie ku niebu) powstają molekuły białka, jednokomórkowce, wielokomórkowce, ludzkie mózgi, społeczności rodowe i plemienne, wreszczie państwa i cywilizacje. A począwszy od stadium rodowego (jeśli nie wcześniej) ów wytwor ewolucji ma zakodowane w swej strukturze istnienie władzy.

Myśląc w kategoriach ewolucji oraz historycznej zmienności, potrafimy też pogodzić takie odgórne generowanie władzy z jej pochodzeniem od ludu. Ewolucja, nie bez udzialu jej aktywnych uczestników, jakimi są istoty rozumne, na różnych etapach rozwoju wprowadza różne procedury powoływania władzy. W pewnym stadium optymalne były procedury dynastyczne, a w stadium bardziej zaawansowanym – procedury demokratyczne. O tych drugich ozdobna retoryka polityczna mówi jako o pochodzeniu władzy od ludu.