R O Z D Z I A Ł D R U G I

Jak biorą wielkie słowa nadaremnie fałszywi prorocy utopii

MOTTO. Nie będziesz brał imienia Pana, Boga swego, nadaremnie. Księga Wyjścia, 20, 2-5.

Przykazanie drugie a treść rozdziału. Co miał na myśli w

tym punkcie autor Dekalogu? Prawda, że wielkich słów nie należy nadużywać częstym ich wygłaszaniem; nawet o słowie „ojczyzna” pisał poeta „rzadko ma moich wargach ten wyraz”. Imię Boże to słowo jeszcze większe, toteż Izraelici z szacunku je opuszczali, gdy pojawiało się w głośnym czytaniu Biblii. Większym jeszcze nadużyciem jest powołanie się na imię Boga w mijającej się z prawdą przysiędze. Ale skoro sprawa stała się tematem osobnego przykazania, to czy nie istnieją nadużycia, użycia daremne, jeszcze bardziej nie licujące z treścią słów świętych?

Na odpowiedź naprowadza nas fakt, że w umysłowości biblijnej ważną rolę odgrywa pojęcie fałszywych proroków (por. Księga Powt. Prawa 13:1, Mat. 24:24). Biorą oni imię boże daremnie w sposób szczególnie karygodny, przypisują je bowiem bogom fałszywym.

Zwrot ten, jako nośna metafora, wszedł do leksykonu filozofii politycznej od czasów dzieła Karla Poppera The Open Society and Its Enemies [1945], które pierwotnie miało nosić tytuł False Prophets: Plato – Hegel – Marx; jest to obecnie podtytuł drugiego tomu, wymieniający w roli fałszywych proroków Hegla i Marksa (podczas gdy „czarowanie przez Platona” jest tematem tomu pierwszego). Rok wcześniej ukazała się książka F. Hayeka The Road to Serfdom [1944], podobnie wnikliwa demaskacja utopii społecznych. Jeśli Popper oddziałał szerzej i mocniej, to pomogła mu z pewnością owa nośna, przemawiająca do wyobraźni retoryka biblijna.

Prorocy Starego Testamentu stworzyli literaturę mesjańską, w której kreślili w porywających obrazach przyszłe królestwo pokoju i szczęścia mające nadejść za sprawą Mesjasza. W wersji świeckiej i na wskroś politycznej pierwowzorem opisów wymarzonego państwa stał się dialog Państwo Platona. Wzory te przemówiły do wyobraźni autorów Renesansu, epoki żyjącej duchem reformacji nie tylko kościelnej lecz także politycznej. Powstało wtedy kilka klasycznych dzieł tego gatunku, z których pierwsze pióra Thomasa Moore’a ukazało się w roku 1516 pod tytułem Utopia. Stąd się wzięło pojęcie utopii jako ogólne, określające gatunek utworu, a także obiekt w takim utworze opisywany.

Potem był Tomasz Campanella ze swym Państwem Słońca (1602), Francis Bacon z Nową Atlantydą(1624) i inni. Tytuł dzieła Moore’a, który niebawem miał dać nazwę całemu gatunkowi literackiemu, stanowi zamierzoną grę słów greckich, gdzie topos oznacza miejsce, ou (czyta się u) jest słówkiem przeczącym, co daje sens: miejsce, którego nie ma. Ale zarazem ou jest bliskie brzmieniowo słówku eu (dobrze), co daje ostatecznie sens: miejsce dobre, ale takie, którego nie ma (wszystko to powiedziane w krótkich trzech sylabach).

Inteligentny dystans Moore’a w stosunku do własnej wizji państwa doskonałego silnie kontrastuje z drugim, późniejszym, nurtem piśmienniczym. Tworzą go autorzy kreślący wizje wielce w gruncie rzeczy utopijne, przez nich samych jednak brane na serio jako realne projekty naprawy społeczeństwa. W tej roli są one publikowane i kierowane do szerokich kręgów, które wzywa się do udziału, niekiedy pod przewodem autora, w tak szlachetnym dziele. W tym właśnie punkcie pojawia się wątek fałszywych proroków. Owe projekty chimeryczne apelują do najwznioślejszych ludzkich pojęć, jak wolność, równość, sprawiedliwość, solidarność, ład natury. Są to więc wyżyny Ideału, porównywalne z majestatem Istoty Najdoskonalszej – tej, co zakazała używać swego imienia nadaremno. Utopiści jako fałszywi prorocy nie tylko zwodzą pustosłowiem, rzucając wielkie słowa na wiatr bez szans na osiągnięcie głoszonego raju. Jest gorzej, bo próby realizowania utopii muszą nieść za sobą masowe nieszczęścia – jako działania wbrew twardym prawom rzeczywistości. Kto praw tych nie uznaje, jest jak ten, co chciałby fruwać nad przepaścią, uwierzywszy w swą zdolność latania.

Skłonność to tworzenia utopii ma korzenie w ludzkiej naturze jako zdolnej do marzeń. W całej przyrodzie chyba tylko nasz gatunek tę zdolność posiada, wraz z wizją płynącego czasu i zdolnością przewidywania stanów przyszłych. Marzenia są tym, co wybiega w przyszłość, a siłą ich napędową jest idea Doskonałości. Marzy się nam człowiek doskonale rozumny, doskonała miłość, doskonałe społeczeństwo i jeszcze inne rzeczy idealne. Jest też jednak cechą ludzką, godną podziwu, zdolność oceny szans na dojście do celu. Oceny z krytycznego dystansu, w świetle wiarogodnej wiedzy. Tylko wtedy moc napędowa marzeń prowadzi do do celu, przybliża do ideału. W przeciwnym przypadku marzenia stają się chimerami.

Przyjrzymy się w tym rozdziale kilku kilku chimerom politycznym, jakimi są utopijne projekty państwa doskonałego. Przedstawiam do rozważenia te, które cechuje żywa aktualność historyczna. Są to następujące nurty:

— etatyzm w wersji maksymalnej, określonej tu jako megaetatyzm, a reprezentowanej w czystej postaci przez totalitaryzm komunistyczny; będziemy go rozważać w złagodzonej postaci zwanej realnym socjalizmem, jako dobrze znanej z polskich doświadczeń; następnie zajmiemy się etatyzmem nie tak skrajnym, ale zasługującym pilnie na uwagę z racji swej ekspansywności, zauważalnej także na gruncie europejskim; za tło zaś kontrastowe weźmiemy kraj dający przykład zera etatyzmu – republikę szwajcarską; totalny konserwatyzm, gdzie słowo „totalny” odróżnia tę wersję utopijną od realistycznej, zasymilowanej przez liberalizm; totalną cechuje bezradność wobec nie dających się powstrzymać trendów rozwojowych;

— anarchizm, który przybiera ponurą postać terroryzmu; podpada też pod to określenie, bezkrwawy lecz nie do zlekceważenia, anarchizm umysłowy występujący pod nazwami: relatywizm, modernizm, multikulturalizm, antyglobalizm, alterglobalizm, nowa lewica itp.

Taki obraz odmian utopii to nie tylko ważny rozdział przewodnika po naszym współczesnym świecie. Jest to wkład do definicji liberalizmu, dostarczający fotografii w formie negatywu. To znaczy, pokazującej, czym liberalizm nie jest. Nie jest on z pewnością ani etatyzmem, choć respekt dla państwa ma wielki. Nie jest totalnym konserwatyzmem, choć wysoce ceni tradycję jako fundament do dalszego budowania. Nie jest też anarchizmem, choć ma na swym sztandarze hasło wolności. Czym pozytywnie jest, była mowa w poprzednim rozdziale, a będzie jeszcze powiedziane niemało w tych, co nastąpią po obecnym.

1. Etatyzm – nadmierne dążenie do mocy państwa skutkujące jego słabością

§1.1. Megaetatyzm realnego socjalizmu. Żeby uchwycić istotę

etatyzmu i jego wersji utopijnych, weźmy za punkt wyjścia USTRÓJ TOTALITARNY.^{1} Polega on na radykalnym odrzuceniu:

— demokracji – na rzecz dyktatury czyli istnienia tylko władzy wykonawczej niczym nieograniczonej.

— własności prywatnej i wolnego rynku – na rzecz wyłączności własności państwowej i centralnego zarządzania gospodarką przez państwo;

— państwa prawa – na rzecz praktyki, że władza wykonawcza jest ponad prawem;

— praw człowieka, jak wolność myśli i wyznania, domniemanie niewinności, prawo do obrony w sądzie itp. – na rzecz całkowitego uzależnienia w tych sprawach od władzy. Utopijność tego systemu polega nie na tym, że nie da się on stworzyć, ale na tym, że wbrew wierze w jego niewzruszoność, żywionej przez zwolenników, nie da się go na dłuższą metę utrzymać. Jest on utopią również w tym sensie, że wbrew zapowiedziom uszczęśliwienia poddanych (na zasadzie opiekuńczości dobrego władcy) pogarsza ich los w najwyższym stopniu.

Mając na uwadze ten ekstremalny punkt odniesienia, można się podjąć definicji ETATYZMU (fr. l’état – państwo). Jest to tendencja do zwiększania ingerencji państwa powyżej pewnego niezbędnego minimum, jakim są potrzeby obronności, bezpieczeństwa, polityki zagranicznej czy ładu prawnego. Kraje cechujące się etatyzmem znajdą się zatem w tym odcinku skali ingerencji państwa, który rozciąga się między punktem owego minimum i punktem maksimum wyznaczonym przez totalitaryzm.

1 Termin TOTALITARYZM (forma dawniejsza – totalizm) pochodzi od łacińskich słów totum (całość) i totalis (całkowity), wskazując tą etymologią, że jest to nazwa doktryny postulującej, co nastepuje: podporządkowanie elementów (poddani) całości (państwo) oraz władzę państwa nad całością życia publicznego i losów obywateli.

W tym obszernym przedziale zasługuje na szczególną uwagę ostatni, gdy posuwamy się od punktu minimum, odcinek skali, ten w najbliższej okolicy totalitaryzmu, ale jeszcze nie obejmujący punktu granicznego czyli totalitaryzmu w pełnej postaci. Nasilenie etatyzmu jest w tym odcinku największe, co rodzi pewne charakterystyczne skutki (o których niebawem), tak ważne, że zasługuje ów odcinek na wyróżnienie osobną nazwą. Ponieważ chodzi o wielkie nasilenie etatyzmu, nasuwa się określenie MEGAETATYZM (od gr. przymiotnika mega, który oznacza coś bardzo, nawet nadmiernie, rozrosłego; stąd też megalomania – mania wielkości).

Etatyzm nawet w formach umiarkowanych osłabia państwo. Kiedy zbyt wiele spraw przechodzi w gestię czynników zbyt mało kompetentnych (np. zarządzanie wielką gospodarką w gestię biurokraty, który nie umiałby wyjść na swoje prowadząc stragan z warzywami), to sprawy nie mogą nie pójść złym torem. Ale takie szkody i słabości nie muszą prowadzić do upadku państwa, raczej do pośledniejszego bytu obywateli, czy do słabszej pozycji międzynarodowej kraju. Ale gdy ingerencja państwa przekracza pewien punkt krytyczny, stając się tak wielka, że grozi ruiną gospodarki i rozstrojem państwa, to jest to już przypadek megaetatyzmu.

Śmiercionośny gen podziela megaetatyzm z totalitaryzmem, choć w tym podziale ma udział odpowiednio mniejszy. Tym genem jest utopijność. Przyjrzyjmy się jego funkcjonowaniu na przykładzie formacji polityczno-gospodarczej, dla której wymyślono osobliwe miano REALNEGO SOCJALIZMU. Osobliwość polega na tym, że przymiotnikiem „realny” autorzy tej inowacji pojęciowej, zdeklarowani obrońcy socjalizmu, chcieli się jakoś zdystansować od utopijności, ale operacja została wykonana nieporadnie z logicznego punktu widzenia. Nie można było się odciąć od rzeczywistych źródeł utopijności, mianowicie podstawowych założeń marksistowskiego socjalizmu, one bowiem służyły legitymizacji władzy, z której jej posiadacze nie zamierzali rezygnować. Pozostawało „urealniać” socjalizm przez aksjomatyczne niejako przyjęcie, bez prób uzasadnienia, że narastające uciążliwości życia w tym systemie są nieuniknione; nie są one jednak cechą socjalizmu jako takiego (ten jest absolutnie doskonały) lecz socjalizmu istniejącego w realnych warunkach. Jak te warunki brużdzą w realizacji ideałów, w to twórcy owego pojęcia nie wnikali, zostawiając w domyśle, że to sprawa sił ideałom tym nieprzyjaznych; gdy te zostaną pokonane, nastanie socjalizm jako taki, czyli pełny, bez ograniczających przymiotników. Słowo „realny” sugerowało ponadto, że kto realności owej nie akceptuje, ten jest pozbawiony realizmu. I z racji tego defektu intelektualnego nie będzie wiarogodny, jeśli przyszłoby mu do głowy krytykować socjalizm.

Kto do marksowskiego socjalizmu nie odnosi się z jakimś szczególnym respektem, ten może jego utopijność odmalowywać również sugestywnym słowem „chimera”, co oznacza twór z gruntu fikcyjny (potwór o głowie lwa, tułowiu kozy, z wężem zamiast ogona – jak możemy się przekonać, oglądając ten ornament w gotyckich katedrach). Megaetatyzm socjalistyczny bierze się z monstrualnej chimeryczności całego marksowskiego projektu budowy nowego społeczeństwa. Żeby się o niej przekonać, przewertujmy kilka punktów tego projektu, zaczerpniętych z Manifestu komunistycznego [1848].

• 1. Rewolucja proletariacka wybuchnie najpierw w krajach najwyżej uprzemysłowionych i obejmie wszystkie inne kraje świata industrialnego.

• 2. W toku rozwoju polegającego na kurczeniu się do zera sfery własności prywatnej, a wraz z nią wyzysku, gdy cała produkcja zostanie skupiona w rękach ludu, skończą się różnice klasowe i ustanie walka klas.

• 3. Dzięki zanikowi klas przestanie być potrzebne państwo jako aparat ucisku jednej klasy nad drugą i tym samym nastąpi wygaśnięcie państwa.

• 4. W wyniku upaństwowienia wszystkich środków produkcji, banków i transportu i poddania ich pod centralne zarządzanie państwowe nastąpi szybki wzrost sił produkcyjnych.

Zestawmy to z faktami historycznymi. Ad 1. Rewolucja proletariacka wybuchła nie w kraju najbardziej lecz najmniej uprzemysłowionym, w carskiej Rosji, i zatrzymała się na granicach państw uprzemysłowionych. Ad 2. Stalin, żeby uzasadnić nasilanie terroru ogłosił, że walka klasowa zaostrza się w miarę postępów w budowie socjalizmu. Ad 3. Państwo nie wygasło, lecz przeciwnie, stało się w ZSRR wszechpotężne, likwidując uprawnienia wszelkich innych instytucji i jednostek, co oznaczało definitywny koniec demokracji, wolnego rynku, praw człowieka i państwa prawa. Ad 4. W wyniku upaństwowienia i centralnego planowania nastąpił w ZSRR szybki zanik sił produkcyjnych, co objawiło się głębokim i permanentnym brakiem towarów na rynku, od chleba i mleka po samochody, komputery etc., a także porażką w toczonym z USA wyścigu kosmicznym i wyścigu zbrojeń.

To tylko niektóre z listy niespełnionych przepowiedni. Mamy też na niej katastroficzne obrazy upadku kapitalizmu, kumulującej się w tym ustroju nędzy, bezrobocia, kryzysów gospodarczych i wojen. Jak wiemy, i po tej stronie wróżby się nie sprawdziły. Weźmy przykładowo ostatnią z nich: od końca drugiej wojny światowej żadne państwo demokratyczne i kapitalistyczne nie prowadziło wojny z innym takim państwem, a powinny w myśl marksowskiej tezy o zaborczej naturze kapitalizmu; zatlił się natomiast niejeden konflikt zbrojny w bratniej rodzinie państw komunistycznych.

Tak wszechstronne i konsekwentne mijanie się z rzeczywistością, a więccimeryczność doskonała, musi mieć godną uwagi przyczynę. Spróbujmy do niej dotrzeć, gwoli lepszego potem zrozumienia zjawisk pokrewnych, jak megaetatyzm oraz wszelkie inne etatyzmy.

§1.2. Populistyczny antyracjonalizm jako źródło utopijności

socjalizmu. Jak poderwać proletariackie masy do rewolucji, która zlikwiduje klasę właścicieli? To znaczy, posiadaczy ziemi, fabryk, banków, transportu, którzy zatrudniają pracowników najemnych. Odpowiedź jest prosta. Trzeba udowodnić, że cały zysk wytwarzany przez firmę bierze się z pracy fizycznej zatrudnionych w niej robotników. Wtedy się okaże, iż właściciel nie ma prawa do najmniejszej cząstki zysku. A skoro cały jego zysk jest zagrabiony pracownikom fizycznym, to sprawiedliwośc dziejowa nakazuje, żeby w całości go odebrać nieprawnym, jak się okazuje, posiadaczom i zwrocić robotnikom. Jeśli nieprawni posiadacze będą się bronić siłą, mając za sobą policję czy wojsko, to należy tej sile przeciwstawić własną siłę fizyczną, czyli zmienić ustrój metodą krwawej rewolucji.

Taką teorię etyczno-ekonomiczną stworzył Karol Marks i wyłożył ją obszernie w pierwszym tomie Kapitału. Będę ją dalej nazywał krótko TEORIĄ REWINDYKACJI, co jest skrótem powiedzenia: rewolucyjnej rewindykacji przez robotników ich prawnej (moralnie) własności zagrabionej przez właścicieli. Jądrem tej teorii jest pojęcie wartości dodatkowej, które w intencji Marksa miało służyć uzasadnieniu tego, że cały zysk firmy bierze się z pracy fizycznej pracowników najemnych. Nim jednak zdam z tego pojęcia sprawę, jako sprawozdawca przewiduję kilka pytań czytelnika. Ma on bowiem prawo nie dowierzać, że pogląd wyżej streszczony mógł wyjść spod pióra człowieka myślącego. Wobec takich wątpliwości, czytelnik może powątpiewać w wiarogodność sprawozdawcy; trzeba więc pokazać, że sprawozdawca, będąc ich świadom, nie przez pomyłkę referuje myśl Marksa w taki właśnie sposób. Oto pytania mogące się nasunąć czytelnikowi pod adresem teorii rewindykacji.

Dlaczego uwzględnia się w niej tylko robotników czyli pracowników fizycznych? Czy do zysku fabryki nie przyczynia się też praca zatrudnionych w niej inżynierów, księgowych etc.? A skąd bierze się dochód banku, w którym bodaj jedynymi pracownikami fizycznymi są sprzątaczki? Czy tylko one po „uspołecznieniu” banku będą miały moralne prawo do udziału w jego zyskach? Co powiedzieć o funkcjonowaniu kolei? Czy przynosi ona zysk tylko dzięki ciężkiej pracy maszynisty sypiącego węgiel do paleniska, a bez znaczenia jest praca kasjerki czy konduktora (który, istotnie, mało się wysila, mówiąc „proszę bilety do sprawdzenia”)? A co będzie, jeśli na elektrycznej kolei maszynistę zastąpi robot dozorowany przez informatyka w krawacie? Komu wtedy należy się udział w zysku ze sprzedaży biletów?

Kolejna seria pytań. Dlaczego żadna cząstka zysku wypracowanego przez firmę nie należy się jej właścicielowi? Czy nie nie zasługuje na nią literalnie żaden najemca siły roboczej? Rozważmy sprawę od strony moralnej, tak bliskiej sercom socjalistów. Oto pewien robotnik pracował ciężko po godzinach, zarobione pieniądze oszczędzał, nie dojadał, nie dosypiał i po paru latach założył warsztat, który po następnych paru latach rozrósł się w fabrykę zatrudniającą robotników najemnych. Dla dobra firmy, w tym jej najemnych pracowników, nie może on teraz, jak w dawnym swym warsztacie, pracować przy maszynie, wysiaduje bowiem w kantorze załatwiając niezbędne transakcje. Czy wkład ciężko zarobionego kapitału, towarzyszące inwestycjom ryzyko, wysiłek myślowy w poszukiwaniu rozwiązań technicznych i marketingowych, a także niezbędne do tych działań talent i wiedza, nie dają mu moralnego tytułu do uczestniczenia w części uzyskiwanych przez firmę dochodów?

I jeszcze jeden rodzaj wątpliwości. Czy jakieś wynagrodzenie należy się uczonym i wynalazcom? A jeśli tak, to jak przeliczyć wartość ich produktów na wkład ich pracy? Przypuśćmy, że wyznawca teorii rewindykacji zgodzi się, że wynagrodzenie należy się także za pracę umysłową. Zarazem, przyjmijmy za Marksem zasadę, że wielkość wynagrodzenia powinna zależeć wyłącznie od czasu pracy. To by jednak uprzywilejowało pracowników umysłowych najmniej zdolnych, a także leniwych; bystrzy zaś, którzy w mig rozwiązują problemy (jak się mówi, „w błysku natchnienia”) mieliby dochody bliskie zeru. Jak niebawem zobaczymy, Marks ma na to swoistą odpowiedź, ale ta będzie wikłać w nowe i nie mniejsze problemy.

Wszystkie te pytania nasuwa teoria rewindykacji jako pogląd ekonomiczny, że o wartości produktu decyduje bez reszty porcja pracy fizycznej włożonej w jego wytworzenie. Mieści się w niej zarazem pogląd etyczny, że w takim razie całe wynagrodzenie za produkt należy się wyłącznemu twórcy wartości czyli pracownikowi fizycznemu. Część ekonomiczną tej teorii charakteryzuje określenie ANTYRACJONALIZM – w tym sensie, że w wyjaśnianiu zjawisk gospodarczych, takich jak tworzenie bogactwa, wkład rozumu nie tylko jest pominięty lecz nawet negowany (łac. ratio – rozum, anty – przeciw).

Jeszcze dokładniej hasło główne teorii rewindykacji oddaje zwrot ANTYRACJONALIZM POPULISTYCZNY, gdzie przydawka wskazuje na adresata teorii, mianowicie szerokie masy ludowe (łac. populus – lud); w wieku 19. składali się na nie głównie fizyczni pracownicy najemni w przemyśle i w rolnictwie. Tych drugich jednak Marks pomijał. Raz dlatego, że ci wiejscy znacznie mniej się nadawali do działań rewolucyjnych niż robotnicy w wielkich skupiskach miejskich. Po drugie, zapewne dlatego, że do pracy rolnika o wiele trudniej było zastosować wyliczenia, jak wartość produktu zależy od wkładu pracy mierzonego jej czasem; jak np. przeliczyć zajęcie pastuszka (który dozorując krowy gra sobie na fujarce) na wydajność mleczną krów? Obecna w tym określeniu przydawka zawiera postulat moralny ludowej sprawiedliwości, podczas gdy termin „antyracjonalizm” zwraca uwagę na nieistotność czynnika rozumu w teorii rewindykacji.

Antyracjonalizm marksowski, będący odmianą materializmu, nie dopuszcza myśli, że dcydujący wpływ na gospodarkę, jak i na bieg historii, mógłby mieć czynnik intelektualny czyli, mówiącpodnioślej, duchowy. Odmawia on przyjęcia do wiadomości, że

Na tę ostatnią przypada twórczość Karola Marksa oraz nieco młodszego odeń ekonomisty brytyjskiego, którym był Thomas Malthus (1766-1834). Może w standardowych podręcznikach ekonomii nazwiska te nie często z sobą sąsiadują, ale zachodzi między nimi związek ważny dla obecnego zagadnienia, Marks podzielał z Malthusem brak wiary cuda, jakie czyni w gospodarce rozum czyli postęp naukowy, techniczny i ustrojowy.

Pora się przyjrzeć, w jakich słowach był formułowany i czym motywowany ów antyracjonalizm, a także pociągnąć myśl, jakie się zeń rodzą pomysły utopijne.

§1.3. Dziedzictwo średniowiecza u podstaw teorii rewindyka-

cji. Żeby ocenić trafność teorii ekonomicznej i jej politycznych implikacji, trzeba ją odnieść do określowego stanu gospodarki, a więc historycznych okoliczności czasu i miejsca. Nawet tak pradawna prawidłowość, jak skłonność do wymiany jednych dobr na inne, prawie nie zachodziła w epoce zbieractwa, gdy hordy wędrowców przemierzały step lub dżunglę w poszukiwaniu, co by do ust czem prędzej włożyć. Nowe prawa zaczęły obowiązywać w gospodarce, gdy wraz z rolnictwem zaczęło się życie osiadłe, jeszcze inne gdy wynaleziono pieniądz, a kolejne w epoce przemysłowej.

Uświadomienie sobie takiej relatywności praw gospodarczych pozwoli nam zrozumieć uwarunkowania myślowe Marksa, które czyniły jego myśl utopijną w stosunku do czasów nadchodzących, wiązały go natomiast w pewien sposób z refleksją etyczno-ekonomiczną epok minionych. W tym względzie widoczne są u Marksa analogie do myśli średniowiecznej.

Jeśli Marks podlegał jej wpływom, to nie z powodu pietyzmu dla myśli chrześcijańskiej, która jako chrześcijańska miała w nim wroga niezawodnego (nawet w tekstach na tematy ekonomii, nie bacząc na konwencje akademickie, osobę duchowną określał zawsze mianem klechy). Trzeba jednak wiedzieć, że ta etyka w wydaniu scholastyków była doktryną całej epoki średniowiecznej, nie mającą wówczas alternatywy, a na dodatek odziedziczoną przez pisarzy i kaznodziejów Reformacji, co ją przeniosło w czasy następne, już niedalekie od Marksa, w których wywierała nadal wpływ na umysły siłą bezwładności.

Przenieśmy się zatem imaginacją do średniowiecznego miasta w jego dzielnicą rzemieślników – zorganizowanych w cechy, które łączyły funkcje korporacyjne z religijnymi, co tym pierwszym nadawało szczególną sankcję. Cechą uprawianej tam gospodarki jest głęboki tradycjonalizm. Sposoby wytwarzania butów, kożuchów, kiełbas, piwa, mieczy itd. prawie się nie zmieniają z pokolenia na pokolenie, przechodząc z ojca na syna wraz z dziedziczeniem ojcowskiego fachu. Taka była natura ówczesnej wytwórczości, jeszcze niezmiernie dalekiej od częstych rewolucji powodowanych przez odkrycia naukowe. A jeśli nawet inwencja jednostek robiła jakieś wyłomy w tej stabilizacji, oferując nowe rozwiązania techniczne, było to ganione przez ustawy cechowe jako uprawianie nieuczciwej konkurencji; taki bowiem wynalazca mniej się napracował a wiecej zarobił niż pozostały ogół braci cechowej (było w tym jakieś tchnienie solidaryzmu pierwszych gmin chrześcijańskich). W tej sytuacji, przy ujednoliconych metodach wytwarzania i podobnym treningu zawodowym wytwórców nie było rzeczą nierealną zmierzyć, przynajmniej z grubsza, wartość wytworu ilością czasu niezbędnego do wytworzenia. Mistrzom szło to zapewne szybciej niż czeladnikom, ale przy stabilnej i stosunkowo zamkniętej populacji wytworców można te czasy jakoś uśredniać.

Tu dochodzimy do kluczowego problemu cen. Przy ustabilizowanych metodach wytwarzania, a także handlu, oraz przy stosunkowo ustabilizowanym popycie w zamkniętej społeczności miejskiej, mogła się ukształtować cena produktu jako funkcja wyrażająca równowagę podaży i popytu. Tę cenę równowagi określano z moralnego punktu

widzenia jako CENĘ SPRAWIEDLIWĄ – iustum praetium.

W tym punkcie natrafiamy na trop do zrozumienia, jak utopijność marksowskiego socjalizmu bierze się z pochodzenia jego idei z innej epoki – o parę wieków wcześniejszej niż ta, do której miały się te idee stosować. Bez pojęcia ceny sprawiedliwej nie byłoby możliwe określenie, ile ma prawo zarobić kapitalista na sprzedaży produktu; bez tego zaś nie dałoby się stwierdzić, w jakim stopniu wyzyskuje on – zdaniem Marksa – robotników, płacąc im nieproporcjonalnie mało w stosunku do tego, co na ich pracy zarabia.

§1.4. Wysiłkowa teoria ceny, przeciwna do popytowej, jako żródło utopijności socjalizmu.