%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty    % \input ramka  
\q \baselineskip12pt   \magnification1200    \def\y{\vskip7mm\noindent}
\hsize10cm \vsize15cm \nopagenumbers
\advance\hoffset15mm \parskip0pt
%\vglue6mm        
\def\lsm{\leftskip30mm \baselineskip10pt  \n \noindent}


\headline={\ifnum\pageno>1 \ifodd\pageno \rightheadline\else
\leftheadline\fi\else\hfil\fi}
\def\rightheadline{\vbox{\line{\hfill
{\Blue{\helhes Wprowadzenie wyja�niaj�ce tytu� tej ksi��ki}}
\hfill\st\folio}%
\vskip4pt\hrule}}
\def\leftheadline{\vbox{\line{\st\folio \hfil\Blue{{\helhes
Wprowadzenie wyja�niaj�ce tytu� tej ksi��ki}}
\hfil}\vskip5pt\hrule}}

\cl{\bigr R O Z D Z I A � \ \ D R U G I}\b\s
%\cl{\tit Nie czy� z�a w imi� dobra}\s
\cl{\tit Jak bior� wielkie s�owa nadaremnie} \s
\cl{\tit  fa�szywi prorocy utopii} 
\b\b
{\lsm MOTTO. {\nit Nie b�dziesz bra� imienia Pana, Boga swego, nadaremnie.}
Ksi�ga Wyj�cia, 20, 2-5. \s}
\b\ssn
{\bf Przykazanie drugie a tre�� rozdzia�u.} Co mia� na my�li w tym punkcie
autor Dekalogu? Prawda, �e wielkich s��w nie nale�y nadu�ywa� cz�stym ich
wyg�aszaniem; nawet o s�owie ,,ojczyzna'' pisa� poeta ,,rzadko ma moich
wargach ten wyraz''. Imi� Bo�e to s�owo jeszcze wi�ksze, tote� Izraelici z
szacunku je opuszczali, gdy pojawia�o si� w g�o�nym czytaniu Biblii.
Wi�kszym jeszcze nadu�yciem jest powo�anie si� na imi� Boga w mijaj�cej si�
z prawd� przysi�dze. Ale skoro sprawa sta�a si� tematem osobnego
przykazania, to czy nie istniej� nadu�ycia, u�ycia daremne, jeszcze bardziej
nie licuj�ce z tre�ci� s��w �wi�tych?

Na odpowied� naprowadza nas fakt, �e w umys�owo�ci biblijnej wa�n� rol�
odgrywa poj�cie {\sb fa�szywych prorok�w} (por.~{\k Ksi�ga Powt. Prawa}
13:1, {\k Mat.}~24:24). Bior� oni imi� bo�e daremnie w spos�b szczeg�lnie
karygodny, przypisuj� je bowiem bogom fa�szywym.
\m
{\ls Zwrot ten, jako no�na metafora, wszed� do leksykonu filozofii
politycznej od czas�w dzie�a Karla Poppera {\nit The Open Society and Its
Enemies} [1945], kt�re pierwotnie mia�o nosi� tytu� {\nit False Prophets:
Plato -- Hegel -- Marx}; jest to obecnie podtytu� drugiego tomu,
wymieniaj�cy w roli fa�szywych prorok�w Hegla i Marksa (podczas gdy
,,czarowanie przez Platona'' jest tematem tomu pierwszego). Rok wcze�niej
ukaza�a si� ksi��ka F.~Hayeka {\nit The Road to Serfdom} [1944], podobnie
wnikliwa demaskacja utopii spo�ecznych. Je�li Popper oddzia�a� szerzej i
mocniej, to pomog�a mu z pewno�ci� owa no�na, przemawiaj�ca do wyobra�ni
retoryka biblijna. \m}
\pn
Prorocy Starego Testamentu stworzyli literatur� mesja�sk�, w kt�rej kre�lili
w porywaj�cych obrazach przysz�e kr�lestwo pokoju i szcz�cia maj�ce nadej��
za spraw� Mesjasza. W wersji �wieckiej i na wskro� politycznej pierwowzorem
opis�w wymarzonego pa�stwa sta� si� dialog {\k Pa�stwo} Platona. Wzory te
przem�wi�y do wyobra�ni autor�w Renesansu, epoki �yj�cej duchem reformacji
nie tylko ko�cielnej lecz tak�e politycznej. Powsta�o wtedy kilka
klasycznych dzie� tego gatunku, z kt�rych pierwsze pi�ra Thomasa Moore'a
ukaza�o si� w roku 1516 pod tytu�em {\k Utopia}. St�d si� wzi�o poj�cie
{\sb utopii} jako og�lne, okre�laj�ce gatunek utworu, a tak�e obiekt w takim
utworze opisywany.
\m
 {\ls Potem by� Tomasz Campanella ze swym {\nit Pa�stwem S�o�ca} (1602),
Francis Bacon z {\nit Now� Atlantyd�}(1624) i inni. Tytu� dzie�a Moore'a,
kt�ry niebawem mia� da� nazw� ca�emu gatunkowi literackiemu, stanowi
zamierzon� gr� s��w greckich, gdzie {\nit topos} oznacza miejsce, {\nit ou}
(czyta si� {\nit u}) jest s��wkiem przecz�cym, co daje sens: {\nit miejsce,
kt�rego nie ma.} Ale zarazem {\nit ou} jest bliskie brzmieniowo s��wku {\nit
eu} (dobrze), co daje ostatecznie sens: {\nit miejsce dobre, ale takie,
kt�rego nie ma} (wszystko to powiedziane w kr�tkich trzech sylabach). \m}
\pn
Inteligentny dystans Moore'a w stosunku do w�asnej wizji pa�stwa doskona�ego
silnie kontrastuje z drugim, p�niejszym, nurtem pi�mienniczym. Tworz� go
autorzy kre�l�cy wizje wielce w gruncie rzeczy utopijne, przez nich samych
jednak brane na serio jako realne projekty naprawy spo�ecze�stwa. W tej roli
s� one publikowane i kierowane do szerokich kr�g�w, kt�re wzywa si� do
udzia�u, niekiedy pod przewodem autora, w tak szlachetnym dziele. W tym
w�a�nie punkcie pojawia si� w�tek fa�szywych prorok�w. Owe projekty
chimeryczne apeluj� do najwznio�lejszych ludzkich poj��, jak wolno��,
r�wno��, sprawiedliwo��, solidarno��, �ad natury. S� to wi�c wy�yny Idea�u,
por�wnywalne z majestatem Istoty Najdoskonalszej -- tej, co zakaza�a u�ywa�
swego imienia nadaremno. Utopi�ci jako fa�szywi prorocy nie tylko zwodz�
pustos�owiem, rzucaj�c wielkie s�owa na wiatr bez szans na osi�gni�cie
g�oszonego raju. Jest gorzej, bo pr�by realizowania utopii musz� nie�� za
sob� masowe nieszcz�cia -- jako dzia�ania wbrew twardym prawom
rzeczywisto�ci. Kto praw tych nie uznaje, jest jak ten, co chcia�by fruwa�
nad przepa�ci�, uwierzywszy w sw� zdolno�� latania.

Sk�onno�� to tworzenia utopii ma korzenie w ludzkiej naturze jako zdolnej do
marze�. W ca�ej przyrodzie chyba tylko nasz gatunek t� zdolno�� posiada,
wraz z wizj� p�yn�cego czasu i zdolno�ci� przewidywania stan�w przysz�ych.
Marzenia s� tym, co wybiega w przysz�o��, a si�� ich nap�dow� jest idea
Doskona�o�ci. Marzy si� nam cz�owiek doskonale rozumny, doskona�a mi�o��,
doskona�e spo�ecze�stwo i jeszcze inne rzeczy idealne. Jest te� jednak cech�
ludzk�, godn� podziwu, zdolno�� oceny szans na doj�cie do celu. Oceny z
krytycznego dystansu, w �wietle wiarogodnej wiedzy. Tylko wtedy moc nap�dowa
marze� prowadzi do do celu, przybli�a do idea�u.  W przeciwnym przypadku
marzenia staj� si� chimerami.

Przyjrzymy si� w tym rozdziale kilku kilku chimerom politycznym, jakimi s�
utopijne projekty pa�stwa doskona�ego. Przedstawiam do rozwa�enia te, kt�re
cechuje �ywa aktualno�� historyczna. S� to nast�puj�ce nurty:
\ssn
--- etatyzm w wersji maksymalnej, okre�lonej tu jako megaetatyzm, a
reprezentowanej w czystej postaci przez totalitaryzm komunistyczny; b�dziemy
go rozwa�a� w z�agodzonej postaci zwanej realnym socjalizmem, jako dobrze
znanej z polskich do�wiadcze�; nast�pnie zajmiemy si� etatyzmem nie tak
skrajnym, ale zas�uguj�cym pilnie na uwag� z racji swej ekspansywno�ci,
zauwa�alnej tak�e na gruncie europejskim; za t�o za� kontrastowe we�miemy
kraj daj�cy przyk�ad zera etatyzmu -- republik� szwajcarsk�;
\ssn
totalny konserwatyzm, gdzie s�owo ,,totalny'' odr�nia t� wersj� utopijn� od
realistycznej, zasymilowanej przez liberalizm; totaln� cechuje bezradno��
wobec nie daj�cych si� powstrzyma� trend�w rozwojowych;
\ssn
--- anarchizm, kt�ry przybiera ponur� posta� terroryzmu; podpada te� pod to
okre�lenie, bezkrwawy lecz nie do zlekcewa�enia, anarchizm umys�owy
wyst�puj�cy pod nazwami: relatywizm, modernizm, multikulturalizm,
antyglobalizm, alterglobalizm, nowa lewica itp.
\s
Taki obraz odmian utopii to nie tylko wa�ny rozdzia� przewodnika po naszym
wsp�czesnym �wiecie. Jest to wk�ad do definicji liberalizmu, dostarczaj�cy
fotografii w formie negatywu. To znaczy, pokazuj�cej, czym liberalizm nie
jest. Nie jest on z pewno�ci� ani etatyzmem, cho� respekt dla pa�stwa ma
wielki. Nie jest totalnym konserwatyzmem, cho� wysoce ceni tradycj� jako
fundament do dalszego budowania. Nie jest te� anarchizmem, cho� ma na swym
sztandarze has�o wolno�ci. Czym pozytywnie jest, by�a mowa w poprzednim
rozdziale, a b�dzie jeszcze powiedziane niema�o w tych, co nast�pi� po
obecnym.
   
\b\m
            \cl{\bbg 1. Etatyzm -- nadmierne d��enie do mocy pa�stwa}\s
            \cl{\bbg skutkuj�ce jego s�abo�ci�} 

\bsn
{\bf �1.1. Megaetatyzm realnego socjalizmu.} �eby uchwyci� istot� etatyzmu i
jego wersji utopijnych, we�my za punkt wyj�cia {\x USTR�J TOTALITARNY}.%
 \note{\n
Termin {\x TOTALITARYZM} (forma dawniejsza -- totalizm) pochodzi od
�aci�skich s��w {\nit totum} (ca�o��) i {\nit totalis} (ca�kowity),
wskazuj�c t� etymologi�, �e jest to nazwa doktryny postuluj�cej, co
nastepuje: podporz�dkowanie element�w (poddani) ca�o�ci (pa�stwo) oraz
w�adz� pa�stwa nad ca�o�ci� �ycia publicznego i los�w obywateli.} 
Polega on na radykalnym odrzuceniu:
\pn 
--- demokracji -- na rzecz dyktatury czyli istnienia tylko w�adzy wykonawczej
niczym nieograniczonej.
\pn
--- w�asno�ci prywatnej i wolnego  rynku -- na rzecz wy��czno�ci w�asno�ci
pa�stwowej i centralnego zarz�dzania gospodark� przez pa�stwo;
\pn
--- pa�stwa prawa -- na rzecz praktyki, �e w�adza wykonawcza jest ponad prawem;
\pn
--- praw cz�owieka, jak wolno�� my�li i wyznania, domniemanie niewinno�ci, 
prawo do obrony w s�dzie itp. -- na rzecz ca�kowitego uzale�nienia w tych
sprawach od w�adzy. 
\pn
Utopijno�� tego systemu polega nie na tym, �e nie da si� on stworzy�, ale na
tym, �e wbrew wierze w jego niewzruszono��, �ywionej przez zwolennik�w, nie
da si� go na d�u�sz� met� utrzyma�. Jest on utopi� r�wnie� w tym sensie, �e
wbrew zapowiedziom uszcz�liwienia poddanych (na zasadzie opieku�czo�ci
dobrego w�adcy) pogarsza ich los w najwy�szym stopniu.

Maj�c na uwadze ten ekstremalny punkt odniesienia, mo�na si� podj��
definicji {\x ETATYZMU} (fr. {\k l'�tat} -- pa�stwo). Jest to tendencja do
zwi�kszania ingerencji pa�stwa powy�ej pewnego niezb�dnego minimum, jakim s�
potrzeby obronno�ci, bezpiecze�stwa, polityki zagranicznej czy �adu
prawnego. Kraje cechuj�ce si� etatyzmem znajd� si� zatem w tym odcinku skali
ingerencji pa�stwa, kt�ry rozci�ga si� mi�dzy punktem owego minimum i
punktem maksimum wyznaczonym przez totalitaryzm. 

W tym obszernym przedziale zas�uguje na szczeg�ln� uwag� ostatni, gdy
posuwamy si� od punktu minimum, odcinek skali, ten w najbli�szej okolicy
totalitaryzmu, ale jeszcze nie obejmuj�cy punktu granicznego czyli
totalitaryzmu w pe�nej postaci. Nasilenie etatyzmu jest w tym odcinku
najwi�ksze, co rodzi pewne charakterystyczne skutki (o kt�rych niebawem),
tak wa�ne, �e zas�uguje �w odcinek na wyr�nienie osobn� nazw�. Poniewa�
chodzi o wielkie nasilenie etatyzmu, nasuwa si� okre�lenie {\x MEGAETATYZM}
(od gr. przymiotnika {\k mega}, kt�ry oznacza co� bardzo, nawet nadmiernie,
rozros�ego; st�d te� megalomania -- mania wielko�ci).

Etatyzm nawet w formach umiarkowanych os�abia pa�stwo. Kiedy zbyt wiele
spraw przechodzi w gesti� czynnik�w zbyt ma�o kompetentnych (np. zarz�dzanie
wielk� gospodark� w gesti� biuro\-kraty, kt�ry nie umia�by wyj�� na swoje
prowadz�c stragan z warzywami), to sprawy nie mog� nie p�j�� z�ym torem. Ale
takie szkody i s�abo�ci nie musz� prowadzi� do upadku pa�stwa, raczej do
po�ledniejszego bytu obywateli, czy do s�abszej pozycji mi�dzynarodowej
kraju. Ale gdy ingerencja pa�stwa przekracza pewien punkt krytyczny, staj�c
si� tak wielka, �e grozi ruin� gospodarki i rozstrojem pa�stwa, to jest
to ju� przypadek megaetatyzmu.

�mierciono�ny gen podziela megaetatyzm z totalitaryzmem, cho� w tym podziale
ma udzia� odpowiednio mniejszy. Tym genem jest utopijno��. Przyjrzyjmy si�
jego funkcjonowaniu na przyk�adzie formacji polityczno-gospodarczej, dla
kt�rej wymy�lono osobliwe miano {\x REALNEGO SOCJALIZMU}. Osobliwo�� polega
na tym, �e przymiotnikiem ,,realny'' autorzy tej inowacji poj�ciowej,
zdeklarowani obro�cy socjalizmu, chcieli si� jako� zdystansowa� od
utopijno�ci, ale operacja zosta�a wykonana nieporadnie z logicznego punktu
widzenia. Nie mo�na by�o si� odci�� od rzeczywistych �r�de� utopijno�ci,
mianowicie podstawowych za�o�e� marksistowskiego socjalizmu, one bowiem
s�u�y�y legitymizacji w�adzy, z kt�rej jej posiadacze nie zamierzali
rezygnowa�. Pozostawa�o ,,urealnia�'' socjalizm przez aksjomatyczne niejako
przyj�cie, bez pr�b uzasadnienia, �e narastaj�ce uci��liwo�ci �ycia w tym
systemie s� nieuniknione; nie s� one jednak cech� socjalizmu jako takiego
(ten jest absolutnie doskona�y) lecz socjalizmu istniej�cego w realnych
warunkach. Jak te warunki bru�dz� w realizacji idea��w, w to tw�rcy owego
poj�cia nie wnikali, zostawiaj�c w domy�le, �e to sprawa si� idea�om tym
nieprzyjaznych; gdy te zostan� pokonane, nastanie socjalizm jako taki,
czyli pe�ny, bez ograniczaj�cych przymiotnik�w. S�owo ,,realny'' sugerowa�o
ponadto, �e kto realno�ci owej nie akceptuje, ten jest pozbawiony realizmu.
I z racji tego defektu intelektualnego nie b�dzie wiarogodny, je�li
przysz�oby mu do g�owy krytykowa� socjalizm.

Kto do marksowskiego socjalizmu nie odnosi si� z jakim� szczeg�lnym
respektem, ten mo�e jego utopijno�� odmalowywa� r�wnie� sugestywnym s�owem
,,chimera'', co oznacza tw�r z gruntu fikcyjny (potw�r o g�owie lwa, tu�owiu
kozy, z w�em zamiast ogona -- jak mo�emy si� przekona�, ogl�daj�c ten
ornament w gotyckich katedrach). Megaetatyzm socjalistyczny bierze si� z
monstrualnej chimeryczno�ci ca�ego marksowskiego projektu budowy nowego
spo�ecze�stwa. �eby si� o niej przekona�, przewertujmy kilka punkt�w tego
projektu, zaczerpni�tych z {\k Manifestu komunistycznego} [1848].
\ssn
$\u$ 1. Rewolucja proletariacka wybuchnie najpierw w krajach najwy�ej
uprzemys�owionych i obejmie wszystkie inne kraje �wiata industrialnego. 
\ssn  
$\u$ 2. W toku rozwoju polegaj�cego na kurczeniu si� do zera sfery
w�asno�ci prywatnej, a wraz z ni� wyzysku, gdy ca�a produkcja zostanie
skupiona w r�kach ludu, sko�cz� si� r�nice klasowe i ustanie walka klas.
\ssn
$\u$ 3. Dzi�ki zanikowi klas przestanie by� potrzebne pa�stwo jako aparat
ucisku jednej klasy nad drug� i tym samym nast�pi wyga�ni�cie pa�stwa. 
\ssn  
$\u$ 4. W wyniku upa�stwowienia wszystkich �rodk�w produkcji, bank�w i
transportu i poddania ich pod centralne zarz�dzanie pa�stwowe nast�pi szybki
wzrost si� produkcyjnych.
  \s
Zestawmy to z faktami historycznymi.
\ssn
Ad 1. Rewolucja proletariacka wybuch�a nie w kraju najbardziej lecz najmniej
uprzemys�owionym, w carskiej Rosji, i zatrzyma�a si� na granicach pa�stw
uprzemys�owionych. 
 \ssn 
Ad 2. Stalin, �eby uzasadni� nasilanie terroru og�osi�, �e walka klasowa
zaostrza si� w miar� post�p�w w budowie socjalizmu.
 \ssn 
Ad 3. Pa�stwo nie wygas�o, lecz przeciwnie, sta�o si� w ZSRR wszechpot�ne,
likwiduj�c uprawnienia wszelkich innych instytucji i jednostek, co oznacza�o
definitywny koniec demokracji, wolnego rynku, praw cz�owieka i pa�stwa
prawa.
 \ssn 
Ad 4. W wyniku upa�stwowienia i centralnego planowania nast�pi� w ZSRR
szybki zanik si� produkcyjnych, co objawi�o si� g��bokim i permanentnym
brakiem towar�w na rynku, od chleba i mleka po samochody, komputery etc., a
tak�e pora�k� w toczonym z USA wy�cigu kosmicznym i wy�cigu zbroje�.
\s
To tylko niekt�re z listy niespe�nionych przepowiedni. Mamy te� na niej
katastroficzne obrazy upadku kapitalizmu, kumuluj�cej si� w tym ustroju
n�dzy, bezrobocia, kryzys�w gospodarczych i wojen. Jak wiemy, i po tej
stronie wr�by si� nie sprawdzi�y. We�my przyk�adowo ostatni� z nich: od
ko�ca drugiej wojny �wiatowej �adne pa�stwo demokratyczne i kapitalistyczne
nie prowadzi�o wojny z innym takim pa�stwem, a powinny w my�l marksowskiej
tezy o zaborczej naturze kapitalizmu; zatli� si� natomiast niejeden konflikt
zbrojny w bratniej rodzinie pa�stw komunistycznych.

Tak wszechstronne i konsekwentne mijanie si� z rzeczywisto�ci�, a
wi�ccimeryczno�� doskona�a, musi mie� godn� uwagi przyczyn�. Spr�bujmy do
niej dotrze�, gwoli lepszego potem zrozumienia zjawisk pokrewnych, jak
megaetatyzm oraz wszelkie inne etatyzmy.

\y
{\bf �1.2. Populistyczny antyracjonalizm jako �r�d�o utopijno�ci
socjalizmu.} Jak poderwa� proletariackie masy do rewolucji, kt�ra zlikwiduje
klas� w�a�cicieli? To znaczy, posiadaczy ziemi, fabryk, bank�w, transportu,
kt�rzy zatrudniaj� pracownik�w najemnych. Odpowied� jest prosta. Trzeba
udowodni�, �e {\k ca�y zysk wytwarzany przez firm� bierze si� z pracy
fizycznej zatrudnionych w niej robotnik�w}. Wtedy si� oka�e, i� w�a�ciciel
nie ma prawa do najmniejszej cz�stki zysku. A skoro ca�y jego zysk jest
zagrabiony pracownikom fizycznym, to sprawiedliwo�c dziejowa nakazuje, �eby
w ca�o�ci go odebra� nieprawnym, jak si� okazuje, posiadaczom i zwroci�
robotnikom. Je�li nieprawni posiadacze b�d� si� broni� si��, maj�c za sob�
policj� czy wojsko, to nale�y tej sile przeciwstawi� w�asn� si�� fizyczn�,
czyli zmieni� ustr�j metod� krwawej rewolucji.

Tak� teori� etyczno-ekonomiczn� stworzy� Karol Marks i wy�o�y� j� obszernie
w pierwszym tomie {\k Kapita�u}. B�d� j� dalej nazywa� kr�tko {\x TEORI�
REWINDYKACJI}, co jest skr�tem powiedzenia: {\k rewolucyjnej rewindykacji
przez robotnik�w ich prawnej (moralnie) w�asno�ci zagrabionej przez
w�a�cicieli.} J�drem tej teorii jest poj�cie warto�ci dodatkowej, kt�re w
intencji Marksa mia�o s�u�y� uzasadnieniu tego, �e ca�y zysk firmy bierze
si� z pracy fizycznej pracownik�w najemnych. Nim jednak zdam z tego poj�cia
spraw�, jako sprawozdawca przewiduj� kilka pyta� czytelnika. Ma on bowiem
prawo nie dowierza�, �e pogl�d wy�ej streszczony m�g� wyj�� spod pi�ra
cz�owieka my�l�cego. Wobec takich w�tpliwo�ci, czytelnik mo�e pow�tpiewa� w
wiarogodno�� sprawozdawcy; trzeba wi�c pokaza�, �e sprawozdawca, b�d�c ich
�wiadom, nie przez pomy�k� referuje my�l Marksa w taki w�a�nie spos�b. Oto
pytania mog�ce si� nasun�� czytelnikowi pod adresem teorii rewindykacji.

Dlaczego uwzgl�dnia si� w niej tylko robotnik�w czyli pracownik�w
fizycznych? Czy do zysku fabryki nie przyczynia si� te� praca zatrudnionych
w niej in�ynier�w, ksi�gowych etc.? A sk�d bierze si� doch�d banku, w kt�rym
bodaj jedynymi pracownikami fizycznymi s� sprz�taczki? Czy tylko one po
,,uspo�ecznieniu'' banku b�d� mia�y moralne prawo do udzia�u w jego zyskach?
Co powiedzie� o funkcjonowaniu kolei? Czy przynosi ona zysk tylko dzi�ki
ci�kiej pracy maszynisty sypi�cego w�giel do paleniska, a bez znaczenia
jest praca kasjerki czy konduktora (kt�ry, istotnie, ma�o si� wysila, m�wi�c
,,prosz� bilety do sprawdzenia'')? A co b�dzie, je�li na elektrycznej kolei
maszynist� zast�pi robot dozorowany przez informatyka w krawacie? Komu wtedy
nale�y si� udzia� w zysku ze sprzeda�y bilet�w?

Kolejna seria pyta�. Dlaczego �adna cz�stka zysku wypracowanego przez firm�
nie nale�y si� jej w�a�cicielowi? Czy nie nie zas�uguje na ni� literalnie
�aden najemca si�y roboczej? Rozwa�my spraw� od strony moralnej, tak
bliskiej sercom socjalist�w. Oto pewien robotnik pracowa� ci�ko po
godzinach, zarobione pieni�dze oszcz�dza�, nie dojada�, nie dosypia� i po
paru latach za�o�y� warsztat, kt�ry po nast�pnych paru latach rozr�s� si� w
fabryk� zatrudniaj�c� robotnik�w najemnych. Dla dobra firmy, w tym jej
najemnych pracownik�w, nie mo�e on teraz, jak w dawnym swym warsztacie,
pracowa� przy maszynie, wysiaduje bowiem w kantorze za�atwiaj�c niezb�dne
transakcje. Czy wk�ad ci�ko zarobionego kapita�u, towarzysz�ce inwestycjom
ryzyko, wysi�ek my�lowy w poszukiwaniu rozwi�za� technicznych i
marketingowych, a tak�e niezb�dne do tych dzia�a� talent i wiedza, nie daj�
mu moralnego tytu�u do uczestniczenia w cz�ci uzyskiwanych przez firm�
dochod�w?

I jeszcze jeden rodzaj w�tpliwo�ci. Czy jakie� wynagrodzenie nale�y si�
uczonym i wynalazcom? A je�li tak, to jak przeliczy� warto�� ich produkt�w
na wk�ad ich pracy? Przypu��my, �e wyznawca teorii rewindykacji zgodzi si�,
�e wynagrodzenie nale�y si� tak�e za prac� umys�ow�. Zarazem, przyjmijmy za
Marksem zasad�, �e wielko�� wynagrodzenia powinna zale�e� wy��cznie od czasu
pracy. To by jednak uprzywilejowa�o pracownik�w umys�owych najmniej
zdolnych, a tak�e leniwych; bystrzy za�, kt�rzy w mig rozwi�zuj� problemy
(jak si� m�wi, ,,w b�ysku natchnienia'') mieliby dochody bliskie zeru.
Jak niebawem zobaczymy, Marks ma na to swoist� odpowied�, ale ta b�dzie
wik�a� w nowe i nie mniejsze problemy. 

Wszystkie te pytania nasuwa teoria rewindykacji jako pogl�d ekonomiczny, �e
o warto�ci produktu decyduje bez reszty porcja pracy fizycznej w�o�onej w
jego wytworzenie. Mie�ci si� w niej zarazem pogl�d etyczny, �e w takim razie
ca�e wynagrodzenie za produkt nale�y si� wy��cznemu tw�rcy warto�ci czyli
pracownikowi fizycznemu. Cz�� ekonomiczn� tej teorii charakteryzuje
okre�lenie {\x ANTYRACJONALIZM} -- w tym sensie, �e w wyja�nianiu zjawisk
gospodarczych, takich jak tworzenie bogactwa, wk�ad rozumu nie tylko jest
pomini�ty lecz nawet negowany (�ac. {\k ratio} -- rozum, {\k anty} --
przeciw).

Jeszcze dok�adniej has�o g��wne teorii rewindykacji oddaje zwrot {\x
ANTYRACJONALIZM POPULISTYCZNY}, gdzie przydawka wskazuje na adresata teorii,
mianowicie szerokie masy ludowe (�ac. {\k populus} -- lud); w wieku 19.
sk�adali si� na nie g��wnie fizyczni pracownicy najemni w przemy�le i w
rolnictwie. Tych drugich jednak Marks pomija�. Raz dlatego, �e ci wiejscy
znacznie mniej si� nadawali do dzia�a� rewolucyjnych ni� robotnicy w
wielkich skupiskach miejskich. Po drugie, zapewne dlatego, �e do pracy
rolnika o wiele trudniej by�o zastosowa� wyliczenia, jak warto�� produktu
zale�y od wk�adu pracy mierzonego jej czasem; jak np. przeliczy� zaj�cie
pastuszka (kt�ry dozoruj�c krowy gra sobie na fujarce) na wydajno�� mleczn�
kr�w? Obecna w tym okre�leniu przydawka zawiera postulat moralny ludowej
sprawiedliwo�ci, podczas gdy termin ,,antyracjonalizm'' zwraca uwag� na
nieistotno�� czynnika rozumu w teorii rewindykacji. 

Antyracjonalizm marksowski, b�d�cy odmian� materializmu, nie dopuszcza
my�li, �e dcyduj�cy wp�yw na gospodark�, jak i na bieg historii, m�g�by mie�
czynnik intelektualny czyli, m�wi�cpodnio�lej, duchowy. Odmawia on przyj�cia
do wiadomo�ci, �e






Na t� ostatni� przypada tw�rczo�� Karola Marksa oraz nieco m�odszego ode�
ekonomisty brytyjskiego, kt�rym by� Thomas Malthus (1766-1834). Mo�e w
standardowych podr�cznikach ekonomii nazwiska te nie cz�sto z sob�
s�siaduj�, ale zachodzi mi�dzy nimi zwi�zek wa�ny dla obecnego zagadnienia,
Marks podziela� z Malthusem brak
wiary cuda, jakie czyni w gospodarce rozum czyli post�p naukowy, techniczny
i ustrojowy. 



Pora si� przyjrze�, w jakich s�owach
by� formu�owany i czym motywowany �w antyracjonalizm, a tak�e poci�gn��
my�l, jakie si� ze� rodz� pomys�y utopijne.

\y
{\bf �1.3. Dziedzictwo �redniowiecza u podstaw teorii rewindykacji.} �eby
oceni� trafno�� teorii ekonomicznej i jej politycznych implikacji, trzeba j�
odnie�� do okre�lowego stanu gospodarki, a wi�c historycznych okoliczno�ci
czasu i miejsca. Nawet tak pradawna prawid�owo��, jak sk�onno�� do wymiany
jednych dobr na inne, prawie nie zachodzi�a w epoce zbieractwa, gdy hordy
w�drowc�w przemierza�y step lub d�ungl� w poszukiwaniu, co by do ust czem
pr�dzej w�o�y�. Nowe prawa zacz�y obowi�zywa� w gospodarce, gdy wraz z
rolnictwem zacz�o si� �ycie osiad�e, jeszcze inne gdy wynaleziono pieni�dz,
a kolejne w epoce przemys�owej.

U�wiadomienie sobie takiej relatywno�ci praw gospodarczych pozwoli nam
zrozumie� uwarunkowania my�lowe Marksa, kt�re czyni�y jego my�l utopijn� w
stosunku do czas�w nadchodz�cych, wi�za�y go natomiast w pewien spos�b z
refleksj� etyczno-ekonomiczn� epok minionych. W tym wzgl�dzie widoczne s� u
Marksa analogie do my�li �redniowiecznej.
  
Je�li Marks podlega� jej wp�ywom, to nie z powodu pietyzmu dla my�li
chrze�cija�skiej, kt�ra jako chrze�cija�ska mia�a w nim wroga niezawodnego
(nawet w tekstach na tematy ekonomii, nie bacz�c na konwencje akademickie,
osob� duchown� okre�la� zawsze mianem klechy). Trzeba jednak wiedzie�, �e ta
etyka w wydaniu scholastyk�w by�a doktryn� ca�ej epoki �redniowiecznej, nie
maj�c� w�wczas alternatywy, a na dodatek odziedziczon� przez pisarzy i
kaznodziej�w Reformacji, co j� przenios�o w czasy nast�pne, ju� niedalekie
od Marksa, w kt�rych wywiera�a nadal wp�yw na umys�y si�� bezw�adno�ci.

Przenie�my si� zatem imaginacj� do �redniowiecznego miasta w jego dzielnic�
rzemie�lnik�w -- zorganizowanych w cechy, kt�re ��czy�y funkcje korporacyjne
z religijnymi, co tym pierwszym nadawa�o szczeg�ln� sankcj�. Cech�
uprawianej tam gospodarki jest g��boki tradycjonalizm. Sposoby wytwarzania
but�w, ko�uch�w, kie�bas, piwa, mieczy itd. prawie si� nie zmieniaj� z
pokolenia na pokolenie, przechodz�c z ojca na syna wraz z dziedziczeniem
ojcowskiego fachu. Taka by�a natura �wczesnej wytw�rczo�ci, jeszcze
niezmiernie dalekiej od cz�stych rewolucji powodowanych przez odkrycia
naukowe. A je�li nawet inwencja jednostek robi�a jakie� wy�omy w tej
stabilizacji, oferuj�c nowe rozwi�zania techniczne, by�o to ganione przez
ustawy cechowe jako uprawianie nieuczciwej konkurencji; taki bowiem
wynalazca mniej si� napracowa� a wiecej zarobi� ni� pozosta�y og� braci
cechowej (by�o w tym jakie� tchnienie solidaryzmu pierwszych gmin
chrze�cija�skich). W tej sytuacji, przy ujednoliconych metodach wytwarzania
i podobnym treningu zawodowym wytw�rc�w nie by�o rzecz� nierealn� zmierzy�,
przynajmniej z grubsza, warto�� wytworu ilo�ci� czasu niezb�dnego do
wytworzenia. Mistrzom sz�o to zapewne szybciej ni� czeladnikom, ale przy
stabilnej i stosunkowo zamkni�tej populacji wytworc�w mo�na te czasy jako�
u�rednia�. 

Tu dochodzimy do kluczowego problemu cen. Przy ustabilizowanych metodach
wytwarzania, a tak�e handlu, oraz przy stosunkowo ustabilizowanym popycie w
zamkni�tej spo�eczno�ci miejskiej, mog�a si� ukszta�towa� cena produktu jako
funkcja wyra�aj�ca r�wnowag� poda�y i popytu. T� cen� r�wnowagi okre�lano z
moralnego punktu widzenia jako {\x CEN� SPRAWIEDLIW�}
-- {\k iustum praetium}. 

W tym punkcie natrafiamy na trop do zrozumienia, jak utopijno��
marksowskiego socjalizmu bierze si� z pochodzenia jego idei z innej epoki --
o par� wiek�w wcze�niejszej ni� ta, do kt�rej mia�y si� te idee stosowa�.
Bez poj�cia ceny sprawiedliwej nie by�oby mo�liwe okre�lenie, ile ma prawo
zarobi� kapitalista na sprzeda�y produktu; bez tego za� nie da�oby si�
stwierdzi�, w jakim stopniu wyzyskuje on -- zdaniem Marksa -- robotnik�w,
p�ac�c im nieproporcjonalnie ma�o w stosunku do tego, co na ich pracy
zarabia.


\y
{\bf �1.4. Wysi�kowa teoria ceny, przeciwna do popytowej, jako �r�d�o
utopijno�ci socjalizmu.}  

\end
\y
{\bf �1.5. O mira�ach socjalizmu i jak si� ludzie z nich wyzwalali.}
Pomocna w zrozumieniu utopijno�ci socjalizmu b�dzie opowie�� o polskiej fali
demaskowania utopii. Ruszy�a ona wtedy, gdy po �mierci Stalina (1953)
wewn�trzne rozgrywki na partyjnych szczytach da�y jako skutek uboczny pewne
zel�enie cenzury. Nazwano ten czas {\sb odwil��}. Wtedy to w utworze Adama
Wa�yka ,,Poemat dla doros�ych'' (1955) pojawi�o si� s�owo ,,chimery''.
Poemat sta� si� sensacj� dnia; cho� by� wydrukowany w wysokonak�adowej {\k
Nowej Kulturze}, zapotrzebowanie na lektur� by�o tak wielkie, �e tekst
kr��y� po kraju w odpisach maszynowych. Oto godne przypomnienia fragmenty.
\m{\obeylines 
Nie uwierz�, m�j drogi, �e lew jest jagni�ciem,
Nie uwierz�, m�j drogi, �e jagni� jest lwem!
Nie uwierz�, m�j drogi, w magiczne zakl�cie,
nie uwierz� w rozumy trzymane pod szk�em,
ale wierz�, �e st� ma tylko cztery nogi,
ale wierz�, �e pi�ta noga to chimera,
a kiedy si� chimery zlatuj�, m�j drogi,
wtedy cz�owiek powoli na serce umiera.}

\msn
Sk�d wzi�o si� zdanie, �e od chimer cz�owiek na serce umiera? Dlaczego na
serce, skoro chimery atakuj� przede wszystkim rozum? Wa�yk doszed� do tej
diagnozy, gdy poszukiwa� odpowiedzi, dlaczego �w system, maj�cy ludzko��
uszcz�liwi�, sprowadzi� niedole tak oto w {\k Poemacie} opisane. 
\m{\obeylines 
S� polskie jab�ka niedost�pne dla dzieci,
s� ch�opcy zmuszani do k�amstwa,
s� dziewczyny zmuszane do k�amstwa,
s� stare �ony wyrzucane z mieszka� przez m��w,
s� przem�czeni, konaj�cy na zawa� serca,
s� ludzie czekaj�cy na papierek,
s� czekaj�cy na sprawiedliwo��,
s� ludzie, kt�rzy d�ugo czekaj�.}
\ssn
Wyczekiwany papierek przynosi�, na przyk�ad, wiadomo�� o przydzieleniu lub
nie przydzieleniu prawa do mieszkania czy telefonu (na jedno i drugie �wier�
wieku oczekiwania), tak�e samochodu, a w pewnych okresach nawet roweru.
Wymuszone k�amstwo wiele mia�o postaci. Od sk�adania w �ledztwie
obci��aj�cych fa�szywych zezna� po rzeczy bardziej niewinne, jak zatajanie
niekorzystnego pochodzenia, to znaczy innego ni� proletariackie, czy
zatajanie udzia�u podczas wojny w partyzantce innej ni� komunistyczna.

W poemacie Wa�yka odkrywcze jest, �e �w zanik serca u w�adc�w i u poddanych
(,,cz�owiek na serce umiera'') postrzegany jest jako skutek uwi�du rozum; to
rozum jest tym, co atakuj� chimery, a potem zachodzi przerzut choroby na
serce. �eby doceni� takie przebudzenie si� rozumu, trzeba wiedzie�, �e w
latach poprzedzaj�cych ,,Poemat'' jego autor by� zleceniobiorc� w�adzy
komunistycznej (u�ywaj�cej poet�w do zada� propagandowych), tak bowiem
zosta� zauroczony wznios�o�ci� socjalistycznej wizji. Wyzwala go z mira�u �w
akt odwagi -- zerwanie z obowi�zuj�c� wiar�, �e czarne jest bia�e a bia�e
czarne. Odczynia wi�c, moc� odzyskanego zdrowego rozs�dku, to magiczne
zakl�cie, kt�remu ulega�.
\m{\obeylines
Nie uwierz�, m�j drogi, w magiczne zakl�cie,
nie uwierz� w rozumy trzymane pod szk�em.}
\msn
Wielu ludzi z �wczesnego pokolenia, doznaj�cych takiego ol�nienia rozs�dku,
mog�oby kierowa� do roku 1956 mickiewiczowsk� apostrof�: {\k O roku �w, kto
ciebie widzia� w naszym kraju!} Wprawdzie nie zaszed�, jak oczekiwano, za
spraw� obejmuj�cego wtedy w�adz� W�adyslawa Gomu�ki (1956), jaki� prze�om
polityczny. Nast�pi�o tylko pewne zauwa�alne zel�enie ucisku. Ale ta
okoliczno��, wraz z kumulacj� spo�ecznych do�wiadcze� i rozczarowa�,
wystarczy�a, jak dawka enzymu katalizuj�ca rozleg�y proces, �eby zwrot
zasadniczy dokona� si� w niejednym umy�le. Po paru latach prze�ytych na
etacie piewcy socjalizmu, umys� taki odkrywa�, �e ,,st� ma tylko cztery
nogi'', a ,,pi�ta noga to chimera".%
 \note{\n 
 Najznamienitszym z nowopowsta�ych krytyk�w socjalizmu by� Leszek
Ko�akowski; o tempie przemian �wiadczy� mo�e proces, kt�ry osobi�cie mia�em
mo�no�� obserwowa� na jego przyk�adzie. Jeszcze w roku 1955 we w�a�ciwy
sobie wtedy spos�b, niezwykle ofensywny, docent Ko�akowski perswadowa�
studentom z KUL (na wsp�organizowanym przeze mnie pojedynku filozoficznym
mi�dzy KUL i UW), �e jedynie filozofia marksistowska o�wieca gospodark� i
polityk� co do tego, jak uszcz�liwi� spo�ecze�stwo (tytu� debaty brzmia�,
na wniosek strony marksistowskiej, ,,Spo�eczna rola filozofa''). Nie kry�
przy tym, i� nas, dalekich od respektu dla ,,jedynie naukowej'' doktryny,
zalicza do szkodliwych obskurant�w. Ale ju� w 1956 napisa� dla zbuntowanego
tygodnika {\nit Po prostu} wybornie przewrotny, trafiaj�cy w sedno esej
,,Czym jest socjalizm'', kt�ry zdoby� rol� i rang� manifestu
antykomunistycznego. Odrzucony przez cenzur�, co doda�o mu skrzyde� w
odbiorze spo�ecznym, tekst ten kr��y� szeroko w odpisach (do czego si�
przyczyni�em w swoim �rodowisku jako posiadacz unikalnego w�wczas sprz�tu,
walizkowej maszyny do pisania marki Remington).}

Prze�omy umys�owe owego czasu da si� okre�li� powiedzeniem, �e by�y
odej�ciami od socjalizmu praktykowanego przez rz�dz�cy re�im, a rodzi�y si�
z dostrze�enia jego najbardziej jawnych niedorzeczno�ci. Te polega�y przede
wszystkim na drastycznym sprzeniewierzeniu si� wizji socjalizmu zawartej w
jego zasadach. Taki by� bunt Wa�yka w ,,Poemacie dla doros�ych'' i
Ko�akowskiego w eseju ,,Czym jest socjalizm''. Nie oznacza�o to porzucenia
owych zasad, a przeciwnie, ich afirmacj� tym bardziej �wiadom�, �e
zahartowan� w buncie przeciw temu, co w �wczesnym dialekcie nazywano {\sb
wypaczeniami socjalizmu}, tego socjalizmu -- jak wierzono -- prawdziwego.
 
Widowiskow� tego manifestacj� by� transparent wywieszony przez strajkuj�ch
stoczniowc�w Gda�ska, obok Matki Boskiej Cz�stochowskiej, w historycznym
sierpniu 1980. Widnia� na nim napis ,,Socjalizm TAK, wypaczenia NIE''.
Interpretacj� �yczliwa autorom tego has�a jest domniemanie, �e by� to
podst�p maj�cy zmyli� w�adze; mia�y one uwierzy� i� strajk nie jest dzie�em
wrog�w ustroju, �eby w tej wierze przyst�pi�y do rokowa� zamiast t�umi�
protest si�� fizyczn�, jak to si� sta�o w grudniu 1970. Mo�e i taka by�a
intencja sprawc�w tego zdarzenia, ale z pewno�ci� cz�� strajkuj�cych
identyfikowa�a si� szczerze z tre�ci� transparentu. W ka�dym razie, jego
pojawienie si�, widziane z perspektywy �wier�wiecza, przypomina o istnieniu
przez ca�y okres PRL tego nurtu zapocz�tkowanego w czasie odwil�y po�owy lat
50., kiedy krytykowano socjalizm wypaczony z pozycji socjalizmu
niewypaczonego.%
 \s
{\ls Ten rodzaj krytyki socjalizmu, uznaj�cej, �e socjalizm to rzecz
dobra, ale oszustwem jest twierdzi�, �e w nim �yjemy, odwierciedla
nast�puj�cy dowcip z kursuj�cych w czasach socjalizmu {\nit Odpowiedzi radia
Erewa�} (dlaczego tak wyr�niono stolic� Armenii, trudno powiedzie�; mo�e z
powodu starych anegdot o sprycie Ormian).\pn
--- Pytanie: jakie najlepsze cechy wzi�o spo�ecze�stwo radzieckie z
historii rozwoju ludzko�ci? \pn
--- Odpowied�: ze spo�ecze�stwa prymitywnego filozofi� �ycia, z antyku 
niewolnictwo, z feudealizmu hierarchi�, z kapitalizmu wyzysk, a z socjalizmu
-- nazw�. \s}
\pn
S� ludzie, ani ma�o liczni, ani pozbawieni inteligencji, kt�rzy podtrzymuj�
to stanowisko do dzi�. Trzeba wi�c podj�� krytyczny z nim dialog, kt�ry
si�gnie g��biej w mechanizm zaprowadzania socjalizmu ni� to si� czyni w
pot�pieniach wypacze� z pozycji moralnych. Istot� tego b�d�cego do wykrycia
mechanizmu jest megaetatyzm, kt�ry nigdzie nie jest realizowany w tak
klinicznie typowej postaci jak w socjalizmie; st�d z jego studiowania
najwi�cej o chimerze etatystycznej mo�na si� nauczy�. �eby jak najwi�cej
da�o si� wyja�ni� mo�liwie najkr�tszym sposobem, pos�u�� si� zabiegiem,
kt�ry cho� nie uka�e ca�o�ci zjawiska, pozwoli je podpatrze� {\k in
flagranti} jakby przez dziurk� od klucza. Tym zabiegiem jest zwr�cenie uwagi
na �mieszno�� realnego socjalizmu i jej przyczyny.

\y
{\bf �1.3. Czym nas roz�miesza� megaetatyzm socjalistyczny.} Zwi�zek mi�dzy
uroszczeniami etatyzmu i rodz�cym si� z nich zagro�eniem przez �mieszno��
zas�uguje na powa�ne studium. Rzecz w tym, �e im usilniej kto� si� wspina na
koturny czy coko�y, tym bardziej nara�a si� na �miech, gdy si� po�li�nie i
upadnie. Mo�na to por�wna� do sytuacji kr�la, kt�ry wygra�aj�c przeciwnikom,
zapl�tuje si� niezgrabnie w sw� uroczyst� szat�, a przy upadku spada mu
korona i stacza si� po schodkach tronu. Chesterton zauwa�y�, �e �miejemy si�
z potkni�cia si� tego, kto ma wielkie roszczenia do godno�ci, nie widzimy
natomiast niczego �miesznego, gdy potknie si� ko�.

{\sb Etatyzm} jest to d��enie rz�dz�cych polityk�w do kontrolowania przez
pa�stwo jak najwi�kszych obszar�w �ycia publicznego -- gospodarki, kultury
czy medi�w in. -- ze szkod� dla saorz�dno�ci i wolno�ci obywateli i ze
szkod� dla w�a�ciwych funkcji pa�stwa, z kt�rych wywi�zuje si� ono s�abiej,
anga�uj�c si� w dzia�alno��, kt�ra poch�ania energi� pa�stwa, a skuteczniej
mo�e by� prowadzona przez inne podmioty. {\sb Megaetatyzm} jest najwy�szym
stopniem etatyzmu, gdy roszczenia pa�stwa do obj�cia swymi rz�dami czy
wp�ywami obejmuj� wszystkie obszary �ycia publicznego; wtedy szczeg�lnie
uderza i �mieszy� mo�e dysproporcja mi�dzy wielkimi roszczeniami a miernymi
wynikami rz�dzenia.

Tak powstaje prosz�cy si� o satyr� kontrast mi�dzy urojeniem mocy i
faktyczn� niemoc�. Intryga komediowa polega nie tylko na tym kontra�cie. Ma
warstw� g��bsz�, bo niemoc nie tylko urojeniom mocy towarzyszy, ale ma w
tych urojeniach tak�e przyczyn�. Wszak warunkiem koniecznym si�y jest
trze�we, przytomne, widzenie rzeczywisto�ci; z�udzenie wi�c si�y jest tym,
co realnej si�y pozbawia. Objawia si� to najwyrazi�ciej w megaetatyzmie
realnego socjalizmu. Po�wi�cimy mu wi�c jeszcze chwil� uwagi.

W normalnym pa�stwie w�adza polityczna panuje nad okre�lonym obszarem �ycia
publicznego, jak administracja, obronno��, polityka zagraniczna, emisja
pieni�dza, podatki itp. Inne obszary pozostaj� w gestii innych instytucji
lub grup: �ycie religijne i duchowe nale�y do kompetencji ko�cio��w,
dobroczynno�ci� zajmuj� si� odpowiednie fundacje, nauk� towarzystwa naukowe.
Jednocze�nie rozleg�e po�acie gospodarki i kultury stanowi� domen� swobodnej
indywidualnej dzia�alno�ci obywateli.

Tej wielobarwnej panoramie k�adzie kres teoria i praktyka socjalizmu.
Wszystkie wymienione dziedziny przechodz� pod w�adz� i kuratel� organ�w
pa�stwa. Nawet o obsadzie probostw (dop�ki by si� jeszcze utrzymywa�y 
przez inercj� jako prze�ytki minionej epoki) mia�a decydowa� w�adza
socjalistyczna.%
  \note{\n Skoro kolekcjonujemy tu przypadki budz�cej weso�o�� nieporadno�ci
w�adzy, to warto odnotowa�, �e papie�a Polaka �wiat zawdzi�cza� w znacznej
mierze procedurze kontrolowania nominacji biskupich przez rz�d PRL. Wiadomo,
�e aby zosta� papie�em, trzeba by� kardyna�em, a �eby by� kardyna�em z
Polski, trzeba by� biskupem warszawskim, wroc�awskim lub krakowskim. Ot�
Karol Wojty�a nie zosta�by biskupem krakowskim, gdyby nie ingerencja rz�du
komunistycznego w nominacje biskupie. Mianowicie, rz�d odrzuca� kolejnych
kandydat�w wysuwanych przez w�adz� ko�cieln�; zaakceptowa� dopiero kandydata
z ko�ca kolejki, kt�rego nie branoby pod uwag�, gdy ofiar� rz�dowego weta
nie padli wcze�niejsi kandydaci. Ten z ko�ca kolejki zdawal si� rz�dowi do
wytrzymania, by� bowiem spokojnym intelektualist�, profesorem filozofii, po
kt�rym spodziewano si� conajwy�ej kaza� na jakie� abstrakcyjne tematy. To
wi�c, czym si� w rzeczywisto�ci okaza� Karol Wojty�a by�o dla w�adz PRL
niema�ym szokiem.}

Zreszt� religia mia�a ulega� zanikowi, w miar� kszta�towania si� nowej
�wiadomo�ci socjalistycznej, a wraz z tym rz�dy dusz mia�a coraz pe�niej
sprawowa� rz�dz�ca partia, rodzaj jakby ko�cio�a wyznania komunistycznego.
Bez reszty podlega�a te� pa�stwu sfera gospodarcza w wyniku likwidacji
w�asno�ci prywatnej wszelkich szczebli i odmian, ��cznie z prywatn� praktyk�
adwokack� czy lekarsk� (w PRL ten proces nie by� doprowadzony do ko�ca,
tote� polsk� wersj� socjalizmu uwa�ano w bloku sowieckim za najbardziej
u�omn�). By�o wi�c pa�stwo jako w�a�ciciel ka�dej plac�wki produkcyjnej,
handlowej i us�ugowej monopolist� absolutnym. A �e w warunkach monopolu nie
ma konkurent�w prze�cigajacych sie w zaspakajaniu popytu, nie popyt
decydowa�, co produkowa�, ale plany pi�cioletnie. W cz�ci najwa�niejszej,
jak� by�y zbrojenia niezb�dne do tego, w dogodnym momencie podbi� Europ� i
uszcz�liwi� jej ludno�� socjalizmem, planowanie by�o jako tako racjonalne,
wiadomo by�o bowiem, czym si� kierowa�: prze�cign�� potencja� militarny
przeciwnika. Ale reszta pozostawa�a do�� swobodn� gr� imaginacji. 
Skutkowa�o to brakiem obliczalno�ci opisywanym w poprzednim rozdziale i
permanentnym brakiem towar�w (co w ko�cowej fazie realnego socjalizmu
odzwierciedla� termin ,,gospodarka niedoboru''). 

Je�li tropi� rys humorystyczny, to jawi� si� on zestawieniu tego stanu jakby
kl�ski �ywio�owej w gospodarce z lansowan� oficjalnie tez� o niezmierzonej
przewadze gospodarki socjalistycznej nad wolnorynkow�, a to z racji jej
planowego charakteru. Tu planowano wszystko, ��cznie z zaopatrzeniem w
po�czochy, na pi�� lat naprz�d, a tam panowa� kompletny chaos, �aden
kapitalista nie by� w stanie powiedzie�, ile za rok, dwa, pi�� b�dzie
po�czoch w ci�g�ej sprzeda�y.

Odr�nienie za� sprzeda�y ci�g�ej od nieci�g�ej to jedno w wi�kszych
osi�gni�� poj�ciowych tamtego czasu. Ci�g�a oznacza�a, �e towar, np. mleko,
jest w sklepie do wieczora, a nie tylko wczesnym rankiem. Nieci�g�a to taka,
�e towar pojawi si� w nieokre�lonej przysz�osci, gdy b�dzie dostawa
zarz�dzona przez organ handlowy wy�szego stopnia, kt�ry z plan�w swych
ni�szemu si� nie zwierza�, zw�aszcza �e sam ich nie zna�, jako ze zale�a�y
one od organu jeszcze wy�szego stopnia. Starsi ludzie pami�taj�
optymistyczne wywieszki w sklepach ,,chleb w ci�g�ej sprzeda�y''. Ale
produkt�w w ci�g�ej sprzeda�y by�o coraz mniej, a nie bez racji zauwa�ano,
�e ostatnim, kt�ry si� osta� by� pod koniec PRL-u ocet.%
 \note{\n 
 Niech zobrazuje to znowu odpowied� radia Erewa� (por. �1.2). \pn
--- Pytanie: czy jest mo�liwe wprowadzenie socjalizmu na Saharze? \pn
--- Odpowied�: tak, ale po pierwszej pi�ciolatce zabraknie piasku.}

Oczywi�cie, szukano w ramach ekonomii socjalizmu naukowych wyja�nie� takiego
stanu rzeczy. Pami�tam jako naoczny �wiadek czas�w, jak w roku 1980 odby�o
si� szkolenie dla aktywu partyjnego w pewnym mie�cie wojew�dzkim, na kt�re
zaproszono, czyni�c przez to zaproszonym honor niema�y, tak�e bezpartyjnych
profesor�w miejscowych uczelni. Towarzyszka b�d�ca wojew�dzkim sekretarzem
Partii od nauki i propagandy (sic! te dwie dziedziny ��czono w jednym
partyjnym resorcie) podzieli�a si� z nami wynikami bada� tej tre�ci, �e za
rosn�ce niedobory na rynku odpowiedzialni s� emeryci. Ci bowiem, maj�c
nadmiar czasu wystaj� w kolejkach, nawet nocami (w oczekiwaniu na ranne
otwarcie sklepu), wykupuj�c towar, kt�ry potem z nielegalnym zyskiem
odprzedaj� ludziom pracy. Nie mo�na by�o tej argumentacji odm�wi� logiki 
we wdzi�cznej konwencji kabaretowej.

Kiedy� mialem przygodn� rozmow� w poci�gu z pewn� towarzyszk� wy�ej
wspomnianej towarzyszki (wsp�pracowa�y one ze sob� ,,po linii'': tamta
czuwa�a nad nauk� z ramienia Komitetu Wojew�dzkiego, ta druga mia�a wa�n�
funkcj� w dziale nauki Komitetu Centralnego). Gdy rozmowa zesz�a na polityk�
wydawnicz�, podzieli�em si� uwag�, �e pewien wydawca holenderski sporo
zarobi� na wydanej przez si� ksi��ce naukowej mego autorstwa. Na co pani
zareagowa�a wyk�adem u�wiadamiaj�cym ignoranta, �e nauka jako nale��ca do
nadbudowy nigdy nie mo�e przynosi� zysk�w i musi by� finansowana ze �rodk�w
wypracowanych przez przemys�, a wi�c ci�k� prac� g�rnik�w i hutnik�w.  Nie
by� to jej prywatny pogl�d. Tak my�la� ka�dy marksista, a ju� zw�aszcza z
tak wysokiego szczebla wtajemniczenia, jakim by� Komitet Centralny. 

Ta migawka daje nam wgl�d, jak dziurka od klucza, w przyczyny nieuchronnego
upadku megaetatyzmu w wersji socjalistycznej. Je�li tylko funkcjonariusze
partyjno-pa�stwowi mogli decydowa� o gospodarce, a mieli na ni� taki pogl�d,
�e intelekt zawsze paso�ytuje na pracy fizycznej, to jak mog�o utrzyma� si�
ich pa�stwo w �wiatowym wy�cigu gospodarek opartych na wiedzy? Do tego
do��cza� si� absurd centralnego planowania oraz zamro�enie wszelkich
inicjatyw czy projektow nie wychodz�cych od partyjnej biurokracji, a wi�c
kolosalne marnotrawstwo potencjalu intelektualnego.

To ostatnie, mianowicie pilnowanie, �eby nie mieli nic do powiedzenia sami z
siebie ludzie inteligentni i wykszta�ceni, ilustruje kolejny dowcip z serii
radia Erewa�.\m {\ls
--- Pytanie: dlaczego milicjanci chodz� tr�jkami?\pn 
--- Odpowied�: jeden umie pisa�, drugi czyta�, a ten trzeci, kt�ry nie umie 
ani pisa� ani czyta� pilnuje tych dw�ch inteligent�w. \m}
\pn
I jeszcze -- o swobodzie my�li i wypowiedzi.
\m {\ls
--- Pytanie: czy obywatel radziecki mo�e swobodnie wypowiada� swoje zdanie?
\pn
--- Odpowied�: tak, je�li przekroczy� granic� i nie zamierza wraca�. \m}
\pn
Ten ogl�d s�abo�ci przez pryzmat �mieszno�ci niech dope�ni dowcip wprawdzie
mimowolny, ale w tej mimowolno�ci jak�e g��boki. Oto �wie�o namaszczony
przyw�dca w roli Pierwszego Sekretarza Polskiej Zjednoczonej Partii
Robotniczej wyg�asza w pami�tnym pa�dzierniku 1956 pami�tne przem�wienie do
rzeszy Polak�w skupionych na wielkim placu przed Pa�acem Kultury i Nauki. W
tej historycznej chwili, pe�en wiary i optymizmu, obwieszcza on narodowi:
\s
\cl{\k Stali�my nad przepa�ci�, ale zrobili�my krok do przodu!}

\y
{\bf �1.4. Na samym dole skali etatyzmu: szwajcarskie minimum pa�stwa.}
Skuteczn� metod� rozumienia �wiata jest umieszczanie zjawisk i zdarze� na
por�wnawczej skali, kt�r� si� konstruuje przez wyznaczenie kres�w g�rnego i
dolnego. Zjawisko etatyzmu jako stopniowalne dobrze si� nadaje do
rozpatrywania w ramach takiej skali. 

G�rny kraniec skali, etatyzm w stopniu najwy�szym, kt�ry nazwa�em
megaetatyzmem, wzorcowo reprezentuje ustr�j realnego socjalizmu, z jakim
mieli�my do czynienia w r�nych miejscach globu w wieku 20. Opisawszy ten
kraniec w trzech poprzednich paragrafach, pora przej�� do ustalenia punktu
minimalnego. Do tego wybornie si� nadaje przypadek republiki szwajcarskiej.
Oczywi�cie, jest to sfera, w kt�rym nie ma �ladu utopii, lecz rz�dzi
realizm, trze�wo��, my�lenie racjonalne. Maj�c tak utworzon� skal�,
przy�o�ymy j� do rzeczywisto�ci, kt�ra naj�ywiej nas interesuje, a i sama w
sobie jako eksperyment historyczny jest niezwykle ciakawa, mianowicie do
uk�adu zaistnia�ego po upadku komunizmu w Europie �rodkowej. Zajmiemy si�
tym w ostatnim paragrafie, a tymczasem pora na wycieczk� pa�stwoznawcz� do
Szwajcarii.%
 \note{\n 
Od tego miejsca tre�� tre�� obecnego paragrafu zaczerpni�ta jest z
ostatniego rozdzia�u ksi��ki Marka Ostrowskiego [2005] {\nit Co nas obchodzi
�wiat. �ci�gawka na czas chaosu}.}





\y
{\bf �1.5. Etatyzm nasz powszedni w Europie �rodkowej.} 

\end

\y
{\bf �2.3. Ba�n anarchist�w: zabi� smoka, a wszystko si� u�o�y.} Ba�niowa
kraina, w kt�rej czeka�a na wybra�ca ksi�niczka, by�aby bez reszty
szcz�liwa, gdyby nie ten niefortunny przypadek, �e sprowadzi� si� do niej
gro�ny smok. Co do obrazu pa�stwa jako smoka, anarchi�ci s� zgodni z
klasykiem filozofii pa�stwa, jakim by� Thomas Hobbes. Przedstawia� on w�adz�
pa�stwa na wz�r mitycznej bestii zwanej {\k Lewiathanem}; tak brzmia� tytu�
jego traktatu o genezie i funkcjonowaniu organizmu pa�stwowego. Wielka
jednak r�nica w tym, �e Hobbes uwa�a� pa�stwo za z�o niezb�dne, za�
anarchi�ci za z�o zb�dne.

Przyznawa� Hobbes, �e pa�stwo jest tworem niesympatycznym, skoro tak dalece
ogranicza nasz� wolno��, i to �rodkami czasem brutalnymi. Nie ma jednak, jak
g�osi�, innego sposobu, �eby zapobiec nieustannej wojnie wszystkich ze
wszystkimi, toczonej wed�ug naczelnego prawa socjologicznego {\k homo homini
lupus} (cz�owiek cz�owiekowi wilkiem). Dopiero w karbach w�adzy da si�
sprzeczne interesy w miar� u�adzi�, agresywno�� ludzk� okie�zna�. 

Anarchizm zajmuje stanowisko biegunowo przeciwne. Sama jego nazwa wyra�a
postulat spo�ecze�stwa bez w�adzy (gr. {\k arche} -- ,,w�adza'', {\k an} --
przedrostek przecz�cy). Odrzuca on wszelkie autorytety. Domaga si�
likwidacji pa�stwa na rzecz ustroju bezpa�stwowego, opartego na dobrowolnych
zwi�zkach producent�w i konsument�w. To ostatnie mia�o zapewne znaczy� co�
takiego, �e kowal jako producent podk�w i konsument jajek umawia si� z
rolnikiem, kt�ry hoduje kury, ale ma te� konia, wymienia wi�c podkowy na
jajka. Wtedy do wymiany d�br nie b�d� potrzebne pieni�dze, do ktorych emisji
niezb�dna jest jaka� w�adza. Model gospodarczy anarchist�w nie by�a a� tak
naiwny, jak w tym uproszczonym obrazie, ale r�ni� si� ode� tylko tyle, �e
stronami takich um�w koperacyjnych mia�yby przede wszystkim by� zawi�zywane
dobrowolnie sp�dzielnie. A je�li kt�ra� strona nie dotrzyma umowy? Wtedy
trzeba by si� uda� do jakiej� instancji s�dowej, kt�rej trudno by�oby
zaistnie� bez istnienia w�adzy. Ten argument nie godzi jednak w idee
anarchist�w, gdy� wierz� oni, odwrotnie ni� Hobbes, �e wszyscy ludzie s� z
natury uczciwi, a ich wrodzon� szlachetno�� psuje dopiero �ycie pod w�adz�,
w szczeg�lno�ci pa�stwow�. Psuje r�wnie�, powiadaj�, ludzk� natur�
instytucja w�asno�ci. Unicestwijmy zatem pa�stwo i w�asno��, a wtedy sama
natura ludzka, z gruntu szlachetnej, gdy j� uwolni� od tych destrukcyjnych
czynik�w, zrodzi er� r�wno�ci, sprawiedliwo�ci, wolno�ci, scz�cia
powszechnego.
\m
 {\ls Oto kilka danych historycznych. Wielce wp�ywowym ideologiem
anarchizmu, tak�e autorem samej jego nazwy, by� Francuz Pierre-Joseph
Proudhon (1809-1865). Od niego pochodz� takie no�ne has�a, jak ,,w�asno��
jest kradzie��'', czy ,,anarchia jest porz�dkiem''. G�osi� konieczno��
kolektywizacji w�asno�ci, do czego mia�oby doj�� w wyniku rewolucyjnego,
lecz bezkrwawego, przewrotu, likwiduj�cego i pa�stwo i w�asno�� prywatn�;
p�ki jednak istnieje pa�stwo, w�asno�� prywatna ma racj� bytu jako ochrona
przed jego niszcz�ca wszechw�adz�. Proudhon przyja�ni� si� blisko z Karolem
Marksem, kt�rego idee kszta�towa�y si� zrazu pod silnym wp�ywem Proudona.
Potem jednak, gdy zarysowa� si� konflikte o intelektualne przywodztwo ruchu,
Marks pocz�� wyra�a� si� o Proudonie w spos�b wysoce ironiczny, a nawet
pogardliwy (,,ma�y bur�uazyjny anarchista'').

Drugim podobnej rangi tw�rc� anarchizmu by� Rosjanin Micha� Bakunin
(1814-1876), zwany ojcem anarchist�w. W�asno�� prywatn� chcia� zast�pi�
sp�dzielcz�, funkcjonuj�c� w ramach spo�ecze�stwa bezpa�stwowego. �rodek do
urzeczywistnienia tego idea�u widzia� w zbrojnej dzialalno�ci spiskowej i
rewolucuyjnej, a nie tylko my�li takie g�osi�, lecz osobi�cie uczestniczy� z
karabinem we wszelkich ruchach rewolucyjnych i powsta�czych swego czasu,
��cznie z polskim Powstaniem Styczniowym. I on, podobnie jak Proudhon,
pocz�tkowo wsp�pracowa� z Marxem, mianowicie w I Mi�dzynarod�wce, ale ostry
konflikt z Marksem, teoretycznu i personalny, spowodowa�, �e w 1872 Bakunin
i jego zwolennicy zostali usuni�ci z I Mi�dzynarod�wki. 

Walk� o idea�y metod� terroru podj�y r�ne grupy anarchist�w na prze�omie
19. o 20. wieku, w szczeg�lno�ci we Francji. Ruch ten jednak przygas�, a po
pierwszej wojnie �wiatowej anarchizm w takiej postaci, jak� mial w 19.
wieku nie odzyska� dawnego wigoru. 
\m} \pn
Nie ma wi�c dzisiaj brodatych anarchist�w wymachuj�cych broszurami Proudhona
czy Bakunina w celu skompromitowania instytucji pa�stwa. Nie znaczy to
jednak, �e anarchizm przesta� by� zjawiskiem znacz�cym, zdolnym wciela� si�
nowe postacie. Jego trzy najznaczniejsze formy to mi�dzynarodowy terroryzm,
radykalny ekologizm, antyglobalizm. Zestawiaj�c je na na jednej li�cie nie
chc� zaciera� r�ni� w stopniu zagro�enia i w ocenie moralnej. Zbrodnie
terroryst�w s� niepor�wnywalne ze szkodami czynionymi przez ekolog�w czy
awanturami wzniecanymi przez antyglobalist�w. Wsp�lna jest im jednak postawa
my�lowa i motywacyjna, kt�r� w obrazowym skr�cie oddaje has�owy tytu� tego
paragrafu: {\k zabi� smoka, a wszystko si� u�o�y}. Wydaj� one walk� temu, w
czym w czym upatruj� z�ego smoka, nie troszcz�c si� ani o konsekwencje ani o
pozytywny projekt, co ma nasta� po unicestwieniu bestii. Przyjrzyjmy si�
nieco dok�adniej ka�dej z trzech wyminionych odmian wsp�czesnego
anarchizmu.

\y
{\bf �2.3. Zabi� smoka, a wszystko si� u�o�y. Smoki w wizjach dzisiejszych
terroryst�w.} Dla terroryst�w muzu�ma�skich bestie do zabicia to przede
wszystkim Izrael i USA, a w dalszej perspektywie wszelkie cywilizacje
nie-muzu�ma�skie.%
 \note{\n 
 Stereotypowo uwa�a si� radykalne terrorystyczne skrzyd�o Islamu za
skierowane przeciw cywilizacji zachodniej. Jest to widzenie z perspektywy
Europy czy USA, w kt�rym nie bierze si� pod uwag� np. gwa�townego i krwawego
konfliktu mi�dzy Islamem i Hinduizmem w Indiach i podobnych konflikt�w na
innych rozleg�ych obszarach �wiata.}

Najdalej si�gaj�cy w przysz�o�� projekt w tej odmianie anarchizmu to
zaprowadzenie si�� prawa religijnego na ka�dym opanowanym terenie; dalej ju�
my�l tych dzisiejszych anarchist�w nie si�ga. Jak zwalczy� na przyk�ad
afryka�sk� i azjatyck� bied�, kt�ra nie zniknie, nawet je�li zrealizuje si�
wizja, �e ca�y �wiat b�dzie pielgrzymowa� do Mekki? A co z badaniami
naukowymi? Czy w islamistycznej utopii maj� one by� nieobecne? Czy mo�e
nadzorowane przez mu���w, co oznacza�oby surow� cenzur� i stawia�o przed
pytaniem, jak pogodzi� tak� kontrol� z efektywno�ci� bada�?

Sytuacja terrorystycznej wersji anarchizmu w wiekach 19 i 21 jest bardzo
odmienna po dw�ch wiekach tak niewymownie intensywnych (jakich nie zna�y
wcze�niejsze stulecia) do�wiadcze� historycznych. U pocz�tk�w anarchizmu
nawet ludzie inteligentni gdy ponosi�a ich wyobra�nia, mogli imaginowa�
sobie, �e likwidacja pa�stwa i w�asno�ci prywatnej poprawi sytuacj�
ludzko�ci. �adne bowiem z pa�stw, z kt�rymi mia�o si� wtedy do czynienia nie
by�o miejscem, w kt�rym �y�oby si� dobrze wi�kszo�ci ludzi (tej spoza
w�skiego kr�gu uprzywilejowanych). W ca�ej Europie panowa�y ustroje
lub bardziej despotyczne, na kt�rych stra�y sta�y bagnety �wi�tego
Tr�jprzymierza (Rosja, Prusy i Austria) oraz autorytety ko�cielne.
Powszechna by�a n�dza proletariatu i ch�opstwa. Perspektywy poprawy losu
ekonomicznego w tamtym ustroju wydawa�y si� �adne, a �eby tak s�dzi�, nie
trzeba by�o nawet Marksa i Engelsa. Wystarczy� wybitny brytyjski ekonomista
Thomas Malthus (1766-1834) z jego ponur� wizj� zag�odzenia si� ludzko�ci w
wyniku eksplozji demograficznej przy nie nad��aj�cym za ni� sk�pym
przyrostem produkcji �ywno�ci. Ten akurat rodzaj pesymizmu nie by� dla
anarchizmu bezpo�redni� przes�ank�, ale przyczynia� si� do og�lnego klimatu
beznadziejno�ci i desperacji, kt�ry sprzyja� has�om skrajnym, w tym
anarchistyczno-terrorystycznym.  %dieoff.org/page142.htm Maltus

Nim up�yn�y dwa wieki, sytuacja zmieni�a si� nie do poznania. Wyobra�my
sobie, �e dzi� jaki� t�gi szwajcarski my�liciel snuje utopi� szcz�liwego w
przysz�o�ci losu Szwajcar�w. Jaki rodzaj przysz�ego szcz�cia mog�aby
podpowiedzie� mu wyobra�nia? �e nikt nie b�dzie p�aci� podatk�w? By�oby to
pi�kne, ale trudnoby przekona� obywateli, by za t� spraw� gin�li na
barykadach obalaj�c pa�stwo szwajcarskie. 

�wiat wygl�da dzisiaj w ten spos�b, jakiego najlepszym wska�nikiem s�
�ywio�owe migracje, a w�a�ciwie ucieczki, ludno�ci z pa�stw �le si�
rz�dz�cych, czyli nieinteligentnych, do pa�stw dobrze si� rz�dz�cych, czyli
inteligentnych. Tak si� jako� skklada, �e te drugie, do kt�rych ucieka si� z
pierwszych, to s� bez wyj�tku pa�stwa oparte na politycznym i gospodarczym
liberalizmie. 

Co mo�e w tej sytuacji wsp�czesny utopista? Czy ma powiedzie�, �e jego
utopia spe�nia si� w liberalizmie, on za� nie maj�c ju� nic do czynienia
odk�ada pi�ro i bro�? To nie jest w jego temperamencie. Raczej og�osi on
liberalizm z�ym smokiem do zabicia. A co zechce da� wzamian? Nie trzeba tu
nic zgadywa�, bo gdy idzie o radykalnych utopist�w islamskich, wyk�adaj�
sw�j program jak na d�oni. Wystarczy cytowa�. A wi�c nowy wspania�y �wiat to
b�dzie taki, w kt�rym od bieguna po biegun wszyscy m�czy�ni nosz� brody,
wszystkie kobiety zakrywaj� twarze i kszta�ty, wszelkie zachowanie erotyczne
poza islamskim ma��e�stwem karane jest kamienowaniem, a w ka�dej kwestii
publicznej i prywatnej ostateczny g�os maj� mu��owie. Ten cytat z o�wiadcze�
radykalnych reformator�w nie zdaje sprawy, rzecz jasna, z istotnych tre�ci
Islamu, a tylko z jego prymitywnych, bardzo jednak rozpowszechnionych,
interpretacji.

Snuj�c w�tek anarchizmu w jego odga��zieniu terrorystycznym, odeszli�my do��
daleko od czystej idei anarchistycznej, w kt�rej nie by�oby miejsca na rz�dy
prawa koranicznego i mu���w, skoro nie ma w niej miejsca na �adne rz�dy.
Taka jest jednak skomplikowana natura rzeczywisto�ci spo�ecznej, �e krok po
kroku �ledz�c podobie�stwa mo�emy dotrze� do stanu wysoce odmiennego od
punktu wyj�cia (jak w widmie s�onecznym, gdzie s�siednie pasma s� prawie
nieodr�nialne, a posuwaj�c si� za ich kolej� dochodzimy do barw wielce
odmiennych). Jest jednak mi�dzy klasycznym anarchizmem a radykalizmem
islamskim to wa�ne podobie�stwo, �e na pierwszsym miejscu jest zamys�
destrukcji, unicestwienia wroga, a plan, co robi� dalej wprawdzie istnieje,
lecz jest bardzo ubogi w tre��. Redukuje si� do postulatu upowszechnienia
tradycji islamskiej bez podj�cia problemu, czy uda si� to, i jak, w nowych
okoliczno�ciach. Na przyk�ad: co zrobi� z potencja�em naukowym i ekonomicznym
Stan�w Zjednoczonych po ich podbiciu i nawr�ceniu na wiar� Proroka?
Zniszczy� go, czy jako� wykorzysta� dla sprawy Allaha? Zostawmy ideolog�w
islamizmu z tymi pytaniami, bo to ich sprawa, i prsejd�my do kolejnej
odmiany wsp�czesnego utopizmu anarchistycznego. 

\y
{\bf �2.4. Zabi� smoka, a wszystko si� u�o�y. Po�eraj�cy �ro\-do\-wisko smok
w wizjach ekologist�w.} Zaczerpni�t� z ba�ni o smoku definicj� anarchizmu
przekonuj�co spe�niaj� niekt�re ruchy ekologiczne. Wa�ne jest podkre�lenie,
�e {\k tylko niekt�re}, bo samo stawianie kwestii �rodowiska naturalnego
jest owocem zdrowego rozs�dku po�enionego z do�wiadczeniem epoki
industrialnej. Kwestia powstaje wtedy, gdy przekroczy pewn� wielko��
krytyczn� ten u�amek, kt�ry wyra�a stosunek liczby ludno�ci i potencja�u
produkcyjnego do obszaru i zasob�w naszej planety. W epokach przed rewolucj�
przemys�ow�, przy stosunkowo niewielkim zaludnieniu, owa wielko�� krytyczna
nie by�a przekraczana (cho� lokalnie zdarza�y si� dzia�ania dla �rodowiska
szkodliwe, jak wyniszczenie las�w w Anglii czy w Grecji). Gdy zacz�a by�
przekraczana, problem �rodowiska s�usznie znalaz� si� w centrum uwagi
polityki i ekonomii, czego prekursorami byli wspomniany wy�ej Malthus oraz
Darwin. Nie jest wi�c czym� osobliwym, �e ugrupowania ludzi na problem ten
wra�liwych konstytuuj� si� w postaci partii politycznych lub innych
formacji.

Bibli� ekologist�w jest raport instytucji zwanej Klubem Rzymskim powsta�ej w
roku 1968. Raport zatytu�owany {\k Limits to Growth} ukaza� si� w roku 1972.
Data wydania jest wa�na, bo od niej licz� si� prognozy, m.in.\ te dotycz�ce
wyczerpywania si� zasob�w. Przytocz� przyk�adowo dwie liczby. Z�ota powinno
by�o zabrakn�� po dziewi�ciu latach od roku, w kt�rym dokonano oszacowa�, a
wi�c zabrakn�� ju� w 1981. Raport przewidywa� ewentualno�� odkrywania
jakich� nowych z�o�, co op�nia�oby termin wyczerpania si� danego surowca,
ale nawet przy optymistycznych tego rodzaju rachubach mi�o�nicy z�otej
bi�uterii musieliby si� po�egna� z my�l� o nowych nabytkach w roku 2000.
Mniejsza o z�oto, cho� ma ono te� znacz�ce zastosowania przemys�owe.
Popatrzmy na prognozy co do zasob�w ropy. Te mia�y si� wyczerpa� po 20
latach, a gdyby nast�pi�y jakie� rewelacyjne odkrycia nowych zasob�w, to i
tak nie mia�yby szans dotrwa� poza rok 2020 -- twierdzi Raport. Kiedy
zacz�to wydobywa� rop� i gaz w Norwegii, by� rok 1971, odkrycia za� s� znane
od 1966, a wi�c zasoby te winny by�y by� brane pod uwag� przez Klub Rzymski
w 1972; pomimo tego prognoza wyczerpania si� wszelkich zasob�w �wiatowych
opiewa�a na rok 1992. Tymczasem, wed�ug danych pochodz�cych z Norweskiego
Ministerstwa Spraw Zagranicznych, samego gazu ziemnego starczy do ko�ca 21
wieku, a oko�o roku 2020 zacznie si� ekploatacja niekt�rych z�� ju�
odkrytych lecz jeszcze nie eksploatowanych.%
 \note{\n Dokument Norweskiego MSZ pt. {\nit Norwegian oil and gas enter a new
century}, 1999. Zob.
odin.dep.no/odin/engelsk/norway/economy/032005-990443/index-dok000-b-n-a.html.}

By�oby oczywist� przesad� postrzega� Klub Rzymski jako element ruchu
ekologiczno-anarchistycznego; sam w sobie nie ma on takich cech. Ale obecna
o nim wzmianka pozwala zrozumie�, w jaki spos�b pewne poczynania
anarchistyczne mog� wesprze� si� moralnie na czym�, co uchodzi za autorytet
intelektualny i etyczny (deklaracje Klubu pe�ne s� tak wznios�ych hase�, �e
da si� nimi obdzieli� legion kaznodziej�w).

Rys anarchistyczny jest czym� oczywistym, wynikaj�cym z samej natury rzeczy,
w tych ruchach ekologicznych, kt�re obra�y strategi� kontestacji. Zauwa�my,
�e bior�c rzecz a priori, trzeba j� widzie� jako jedn� z dw�ch mo�liwych
strategii. Druga polega na wej�ciu do struktur establishementu, zw�aszcza do
parlament�w i rz�d�w, �eby tam forsowa� legalnymi �rodkami, w szczeg�lno�ci
wp�ywem na ustawodawstwo, idee ekologiczne. Jest to droga przyj�ta przez
partie polityczne, kt�re pod nazw� Zielonych wpisuj� si� w oficjalny
krajobraz polityczny. Je�li tej drogi si� nie obiera, to akcje
proekologiczne musz� si�� rzeczy zachodzi� wbrew obowi�zuj�cemu w danym
pa�stwie prawu, a wi�c mie� charakter anarchistyczny. Bierze si� to st�d, �e
te dzia�ania polityczne i gospodarcze, kt�re kontestuj� ekologi�ci jako
wrogie przyrodzie, dokonuj� si� z regu�y na mocy prawa. Czy b�d� to
prowadzone przez pa�stwo pr�bne wybuchy j�drowe, czy zagra�aj�ca �rodowisku
eksploatacja las�w, czy zgubne dla pewnych gatunk�w zwierz�cych metody
polowa� lub po�ow�w, z regu�y s� to poczynania legalne pa�stw lub
korporacji. A zatem czynne im przeszkadzanie, nieraz wysoce spektakularne
(k�adzenie si� pokotem na torach, przywi�zywanie si� �a�cuchami itp.), jest
post�powaniem nielegalnym. Je�li post�puje si� nielegalnie, i do tego w
spos�b nieraz gwa�towny, z pe�n� premedytacj�, to si� ju� mie�ci w kategorii
anarchizmu.

Ale nie ten rys anarchizmu jest tu najbardziej niepokoj�cy. Ostatecznie,
zmie�ci� si� on mo�e czasem w granicach zacnego obywatelskiego
niepos�usze�stwa. Z liberalnego punktu widzenia, kt�rego istot�, jak
pami�tamy, jest postulat obliczalno�ci, niepokoj�ca jest utopijno�� wielu
program�w ekologicznych. Nie tylko tych z obozu kontestator�w, lecz tak�e z
obozu wspisuj�cego si� w oficjalne struktury polityczne. Utopia postuluje
jaki� stan idealny, np. uwolnienie kraju od elektrowni atomowych, bez
troszczenia si� o dalsze kroki, mianowicie: (1) okre�lenie dalekosi�nych,
nie tylko dora�nych, konsekwencji postulowanego rozwi�zania oraz (2)
por�wnanie ich pod k�tem warto�ci spo�ecznej z konsekwencjami rozwi�za�
alternatywnych (brak zdolno�ci my�lenia alternatywnego, do�� cz�sty defekt
logiczny, daje zna� o sobie tak�e w tym przypadku). 
\y 
 {\ls Pouczaj�cy jest przypadek Niemiec, czerpi�cych 30\% energii z
elektrowni atomowych, gdzie w roku 2000 za rz�d�w socjalist�w (SPD) i
ekologist�w (Zieloni), w wyniku nalegania tych drugich, po spektakularnych
protestach, kt�re organizowa� od�am ekologist�w anarchidtyczny, og�oszono
plan ca�kowitej rezygnacji z energii atomowej: wszystkie elektrownie atomowe
maj� by� zlikwidowane do roku 2030. \m} 
\pn
Rozwi�zania alternatywne to, mi�dzy innymi, tradycyjne elektrownie w�glowe,
energia wiatru, gaz ziemny (rozwa�my tylko te trzy opcje, cho� jest ich
wi�cej, a ka�da ma swoje za i przeciw).

Elektrownie konwencjonalne s� atakowane gwa�townie z pozycji ekologicznych
ze wzgl�du na emisj� kilku rodzaj�w �mierciono�nych gaz�w; st�d nieustaj�ca
ofensywa moralna ekologist�w przeciw Stanom Zjednoczonym za brak ich podpisu
pod tzw. protoko�em z Kioto zobowi�zuj�cym do zmniejszenia emisji gaz�w. S�
za tym dobre racje, bo w samych USA spalanie w�gla powoduje rocznie 15
tysi�cy zgon�w. I jeszcze ta zaskakuj�ca wiadomo�� o radioaktywnych skutkach
produkowania pr�du z w�gla, mianowicie promieniowaniu uranu i toru. Ot�
konwencjonalna elektrownia w�glowa o mocy 1000 megawat�w obdziela otoczenie
radioaktywno�ci� sto razy wi�ksz� ani�eli elektrownia atomowa tej samej
mocy; takie odpady radioaktywne ze wszystkich elektrowni w�glowych �wiata,
to ��cznie 37300 (ponad trzydzie�ci siedem tysi�cy) ton rocznie.%
 \note{\n 
 Te i podane ni�ej dane statystyczne s� zaczerpni�te z raportu {\nit CVNI
Strategic studies} pt. ,,June 2000, Germany Abandons Civilian Nuclear
Power'', zob. www.cvni.net/kanardov/en/de-en-200006a.html. Nie uda�o mi si�
znale�� innego dokumentu na ten sam temat, st�d podane tu wielko�ci
wymaga�aby jeszcze potwierdzenia z innych niezale�nych �r�de�. Ale i w tym
obecnym stadium wiarogodno�ci (nie do ko�ca zweryfikowanej) s� one
po�yteczne dla u�wiadomienia, na jakim poziomie szczeg�owo�ci i dokladno�ci
powinny by� prowadzone dyskusje na tematy ekologiczne.}

Wiatraki wyda�y si� zrazu pi�kn� spraw� jako wyraz sojuszu z zywio�ami
przyrody, a poza tym, kto by nie kocha� dawnych krajobraz�w z tymi
skrzydlatymi wie�ami, kt�re tak podnieca�y Don Kichota. Ale efektywne dla
dzisiejszych potrzeb wiatraki to nieko�cz�ce si� pola maszt�w po�eraj�ce
nadmorskie tereny, przygn�biaj�ce dla oka i b�d�ce �miertelnym zagro�eniem
dla ptactwa. Elektrownia wiatrowa o mocy 1,000 MW (megawat�w), przy
najbardziej korzystnych warunkach klimatycznych, zajmuje obszar trzynastu
tysi�cy kilometr�w kwadratowych. Wed�ug oblicze� EDF (�lectricit� de
France), aby z energii wiatru uzyska� tyle pr�du, ile wytwarzaj� dwie
elektrownie atomowe, trzeba wznie�� maszty wysoko�ci 50-80 metr�w
rozmieszczone co 200 metr�w wzd�u� wybrze�a o d�ugo�ci 3200 kilometr�w.

Gaz, z kolei, nie tylko �e jest dro�szy od w�gla i uranu, ale powoduje
por�wnywalne z weglem zanieczyszczenie powietrza, a ponadto grozi
eksplozjami. Pomijaj�c pomniejsze eksplozje w r�nych budynkach, trzeba mie�
na uwadze zagro�enie zwi�zane z przesy�em gazu w rurociagach. Gaz zawarty w
rurze d�ugo�ci 1500 metr�w o przekroju metra, przy ci�nieniu pi�ciu
kilogram�w na centymetr kwadratowy mo�e eksplodowa� z si�� dw�ch trzecich
kilotony, co odpowiada niewielkiej bombie atomowej.

Problem surowc�w energetycznych oprocz aspektu ekonomicznego i
ekolologicznego ma niebagatelny aspekt polityczny. Pa�stwa importuj�ce te
surowce sa uzale�nione od pa�st eksporter�w, co daje tym drugim do r�ki
pot�ne, wr�cz pora�aj�ce, �rodki nacisku politycznego. Wszak wielki kryzys
naftowy roku 1973 by� �rodkiem nacisku, przez drastyczne podwy�ki cen i
embargo na dostawy do kraj�w przyjaznych Izraelowi, ze strony pa�stw
arabskich. Mia� on wymusi� na USA i innych pa�stwach zachodnich poniechanie
wsparcia dla Izraela; spowodowa� kolosalne, do dzi� trwaj�e skutki
ekonomiczne, a w pierwszej jego fazie dramatyczn� inflacj� i recesj� w
krajach importuj�cych rop�.  Z kolei, Rosja za prezydentury Putina z
premedytacj� traktuje sw�j potencja� surowc�w energetycznych jako instrument
polityki imperialnej. Stawia to przed trudnymi problemami Europ�, dla kt�rej
dostawy rosyjskiego gazu i ropy stanowi� niebezpiecznie wielki procent
ca�o�ci zaopatrzenia.% 
\note{\n
Oto dane z artyku�u {\nit Gaz gie�dowy} w tygodniku {\nit Newsweek Polska} z
15 stycznia 2005. Uzale�nione w stu procentach s� Bia�oru�, S�owacja i
Finlandia. Udzia� gazu rosyjskiego w imporcie Ukrainy i Czech stanowi 80
procent, Polski -- 70, W�gier -- 60, Niemiec -- 40. W skali Europy jako
ca�o�ci bilans przedstawia si� tak, �e 23 procent stanowi gaz rosyjski, 60
-- z Morza P�nocnego, podczas gdy reszta jest importowana z innych miejsc.}
Rzecz idzie nawet o suwerenno�� pa�stwow�.


\y
{\bf �2.5. Podsumowanie filozoficzne opowie�ci o smoku z utopii
ekologist�w.} Snute wy�ej wywody mog� si� wyda� zbyt zanurzone w detalach
ekonomicznych i przyrodniczych, gdy mamy wnikn�� w natur� utopii i
anarchizmu oraz ich moraln� jako�� w �wietle odczytania Dekalogu przez
liberalizm. Po��czmy przeto teraz rzeczy najbardziej przyziemne z
najwy�szymi ({\k ima cum summis}, jak �aci�ska liturgia Bo�ego Narodzenia
zwi�le komentuje ide� wcielenia si� przedwiecznego Umys�u w materi�).



\end






The Club of Rome was founded in April 1968 by Aurelio Peccei, an Italian
scholar and industrialist, and Alexander King, a Scottish scientist. The
Club of Rome raised considerable public attention with its report The Limits
to Growth, which has sold 30 million copies in more than 30 translations
making it the best selling environment book in world history. The report was
published in 1972, which predicted that economic growth could not continue
indefinitely because of the limited availability of natural resources,
particularly oil











\end



