%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty    % \input ramka  
\q \baselineskip12pt   \magnification1200    \def\y{\vskip5mm\noindent}
\hsize10cm \vsize15cm \nopagenumbers
\advance\hoffset15mm \parskip0pt
\vglue6mm        
\def\lsm{\leftskip30mm \baselineskip10pt  \n \noindent}
% \font\xx=ptmr8it at 10pt


\headline={\ifnum\pageno>1 \ifodd\pageno \rightheadline\else
\leftheadline\fi\else\hfil\fi}
\def\rightheadline{\vbox{\line{\hfill
{\Blue{\helhes Wprowadzenie wyja�niaj�ce tytu� tej ksi��ki}}
\hfill\st\folio}%
\vskip4pt\hrule}}
\def\leftheadline{\vbox{\line{\st\folio \hfil\Blue{{\helhes
Wprowadzenie wyja�niaj�ce tytu� tej ksi��ki}}
\hfil}\vskip5pt\hrule}}

%3. Rewolucja seksualna i jej t�o filozoficzne.
%4. Seks a polityka czyli demograficznna racja stanu. 

\cl{\bigr R O Z D Z I A � \ \ S Z � S T Y}\b\s
\cl{\tit  Kryzys sz�stego przykazania a nowe uj�cie} \s
\cl{\tit  prawa natury w kategoriach ewolucji}
\b\m
            {\lsm MOTTO. {\nit Nie b�dziesz cudzo�o�y�.} \pn
            Ksi�ga Wyj�cia, 20, 14 \b}

\msn
{\bf Przykazanie sz�ste a tre�� rozdzia�u}. Czy prawa przyrody mog� by�
r�ne w r�nych wszech�wiatach? Albo w r�nych fazach tego samego
wszech�wiata? Pytanie to tylko na poz�r nie ma nic wsp�lnego z etyk�
seksualn�. Znawcy zagadnienia potrafi� dostrzec �w zwi�zek w koncepcji prawa
natury wywodz�cej si� od Tomasza z Akwinu. A ta zas�uguje na szczeg�ln�
uwag�, skoro powo�uj� si� na ni� instytucje tak w sferze etyki znacz�ce i
wp�ywowe jak ko�cio�y chrze�cija�skie; tak�e liczni protestanci, cho� nie
czuj� si� zwi�zani nauk� �w.\ Tomasza, de facto j� w tym punkcie podzielaj�.

W uj�ciu tomistycznym niezmienno�� praw moralnych jest tak� sam�
oczywisto�ci� jak niezmienno�� praw przyrody. Jedne bowiem i drugie s�
pojmowane jako dwa rozdzia�y jednego i tego samego pochodz�cego od Boga
kodeksu {\ix prawa odwiecznego} ({\k lex aeterna}), kt�re odwzorowuje ludzki
rozum. Odwzorowanie to oddaje Tomasza z Akwinu, z inspiracji Paw�a Aposto�a,
poj�ciem {\k lex naturalis}; po polsku: {\ix prawo naturalne} lub {\ix prawo
natury} (b�d� pos�ugiwa� si� jednym lub drugim, kieruj�c si� wymogami
kontekstu).%
  \note{\n 
Stosunek poj�� prawa naturalnego i prawa odwiecznego omawia si� w �1.3.
Poj�cie naturalno�ci odgrywa kluczow� rol� w chrze�cija�skiej etyce
seksualnej, np.\ w argumentowaniu przeciw sztucznej antykoncepcji, jak i
sztucznej koncepcji (zap�odnieniu in vitro), a tak�e zwi�zkom homoseksualnym
(jako czemu� sztucznemu) itd. Sztuczno�� przeciwstawiana jest naturalno�ci
uwa�anej za walor moralny z racji zgodno�ci z odwiecznym prawem Bo�ym.}

Niezmienno��, odwieczno�� cechuje twory statyczne. Najnowsza natomiast nauka
zaczyna oswaja� nas z my�l�, �e nawet prawa fizyki s� czym� dynamicznym.
Inne obowi�zywa�y w pierwszych u�amkach sekundy po ,,stworzeniu'' �wiata,
inne w obecnej jego fazie, a zapewne jeszcze inne rz�dz� w innych
wszech�wiatach. Mamy wi�c dzi� do czynienia z dynamicznym, ewolucyjnym,
uj�ciem praw przyrody.

Skoro powinna ulec rewizji jedna cz�� tomistycznej koncepcji prawa
odwiecznego. kt�re w pewnym aspekcie okre�la si� jako {\ix prawo natury}, to
jaki by�by los drugiej cz�ci, obejmuj�cej normy moralne?

Oto jest pytanie. Wyzwanie w nim zawarte jest tym wi�ksze, �e sz�ste
przykazanie niesie �adunek dramatyzmu. Stanowi o tym si�a �ywio�u nad kt�rym
ka�e ono woli ludzkiej panowa�. Si�a ta stawia przed dylematem: czy stan�
si� bardziej wolny, gdy si� nie poddam presji zakazu, ingeruj�cego w moj�
spontaniczno��? Czy przeciwnie: wtedy, gdy nie poddam si� presji instynktu?
Czy b�d� wolny, gdy dam si� ponie�� nieobliczalnym �ywio�om, czy raczej
wtedy, gdy im si� opr� w imi� obliczalno�ci, kt�r� tak bardzo ceni m�j
rozum? Obecny kryzys sz�stego przykazania, okre�lany przez socjolog�w mianem
{\ix rewolucji seksualnej}, polega na optowaniu za wolno�ci� w sensie
wolno�ci od jego nakaz�w. Czy mo�na przekonywa� dzi� ludzi do innego,
subtelniejszego, pojmowania wolno�ci, pos�uguj�c si� starodawnym poj�ciem
prawa naturalnego? To kolejna kwestia do rozpatrzenia.

{\ix Wolno��} i {\ix Obliczalno��} to idee stanowi�ce sam rdze� liberalizmu.
Tam wi�c, gdzie one si� pojawiaj�, nie powinien liberalizm stroni� od
zabrania g�osu. St�d �w g�os w dyskusji nad sz�stym przykazaniem. Ma
liberalizm inny jeszcze pow�d do interesowania si� tym tematem. W zmaganiach
z �ywio�em biologicznym, kt�ry przykazanie sz�ste pr�buje otamowa�,
czynnikiem wielkiej wagi jest tradycja moralna i obyczajowa. A {\ix
tradycja}, jak by�a mowa w rozdziale czwartym, to bardzo wa�ny problem
w�a�ciwy my�li liberalnej. Ludzkie spo�eczno�ci wyposa�aj� swe tradycje w
moc nad umys�ami tak wielk�, by starcza�o jej tak�e na dawanie odporu sile
pop�d�w. Dwie takie wielkie tradycje to islamska i chrze�cija�ska, obie
wielce uwra�liwione na sprawy seksu. T� drug�, jako �ywo obecn� w�r�d nas,
trzeba si� zaj�� z nale�yt� uwag�.

\y
        \cl{\bbf 1. Prawo wieczyste a prawo natury}\s
            \cl{\bbf Od Stoik�w do Tomasza z Akwinu}
\bsn
{\bf �1.1. O tworzywie, z kt�rego powsta�a tomistyczna koncepcja prawa
natury.} �w.\ Tomasz z Akwinu by� jednym z wielu scholastyk�w, kt�rzy
oddawali si� rozwa�aniom nad prawem natury, czyni�c to z pozycji
polemizuj�cych ze sob� oboz�w. Zas�uguje on jednak na wyj�tkow� uwag�,
gdy� to jego uj�cie wysz�o z tamtych spor�w zwyci�sko. Zosta�o ono
przej�te przez nast�pne generacje, a� po wsp�czesnych tomist�w, podczas gdy
nauki innych scholastyk�w znaj� dzi� tylko historyczni szperacze (zob.\
przypis 5 w �1.3).
 
Nie tylko spojrzenie od strony przysz�o�ci daje Tomaszowi pozycj�
szczeg�ln�, lecz tak�e spojrzenie z pozycji przesz�o�ci poprzedzaj�cej jego
czasy. Wesz�a do jego syntezy my�l stoicka, przechowana w tradycji prawa
rzymskiego, w kt�rym zaszczepi� j� prawnik i stoicki filozof Cycero, a do
�redniowiecza dotar�a przez �w.\ Augustyna. Tomasz po��czy� j� z biblijn�
ide� Boga jako prawodawcy i z fizyk� Arystotelesa. Dzi�ki usytuowaniu na
przeci�ciu trzech wielkich szlak�w, wszed� Tomasz z Akwinu do panteonu
klasyk�w prawa natury.

Jak wida�, dla ukazania, jak rozwija�a si� teoria prawa natury trzeba
uwzgl�dni� my�l stoick�. �eby j� dostrzec wyrazi�ciej, popatrzmy na ni� na
kontrastowym tle doktryny atomistycznej Demokryta. Kontrast to niema�y. Bo
gdy u stoik�w poj�cie prawa ({\ix nomos}) gra�o rol� naczeln�, u atomist�w
by�o wr�cz doskonale nieobecne.  Atomizm nie dostrzega� jakiegokolwiek
kosmicznego porz�dku. �adnych regularno�ci, �adnych praw ruchu, praw
��czenia si� atom�w czy praw ich rozpadu. Wszystko si� dzieje w spos�b
absolutnie przypadkowy, a �e arena tego dziania si� jest niesko�czona,
stanowi� j� bowiem niesko�czona przestrze� i niesko�czony czas, ka�da
konfiguracja atom�w kiedy� musi si� zdarzy�; st�d mamy obecn� konfiguracj�,
w kt�rej przysz�o nam �y�. Ten spos�b my�lenia zdecydowanie r�ni atomist�w
od nauki nowo�ytnej. Z drugiej jednak strony, atomizm po ponownym wej�ciu na
scen� w dobie Renesansu da� pot�ny impuls naukom przyrodniczym. Zas�u�y�
si� jako wizjonerski prekursor poj�� moleku�y i atomu, s�u��cych do
wyja�niania w�asno�ci moleku� cechami sk�adaj�cych si� na nie atom�w.

I tak, atomistyczna koncepcja z�o�ono�ci materii walnie si� przyczyni�a do
ufundowania nowo�ytnej fizyki i chemii. Ale nie zasz�oby si� z ni� daleko,
gdyby nie przyj��, wbrew atomistom, idei niezmiennych praw nauki. Temu za�
torowa�a drog� wizja stoik�w. Stoickie postrzeganie wszech�wiata jako
rz�dzonego na wskro� rozumnym prawem wesz�o na r�wni z teori� atom�w do
fundament�w nowo�ytnej nauki. Od czasu Galileusza �w rozumny �ad, okre�lany
przez stoik�w jako {\ix Logos}, uto�samiono z porz�dkiem matematycznym; w
tym punkcie mamy ju� do czynienia z oryginalnym pomys�em nauki nowo�ytnej
(cho� cho� jego �witania mo�na si� dopatrze� w pitagoreizmie i platonizmie).

My�l chrze�cija�ska posz�a tropem stoik�w, ale z t� g��bok� zmian�, �e
po��czy�a w Prologu Ewangelii �w.\ Jana greckie poj�cie Logosu z biblijnym
poj�ciem osobowego Stw�rcy i najwy�szego Prawodawcy. To za� pochodzi�o z
Biblii. Stary Testament oddycha� ide� Prawa, by�a ona dla Izraelit�w czym� w
rodzaju duchowego tlenu. Stworzenie �wiata jawi�o si� w tej perspektywie
jako akt Prawodawcy, ustanawiaj�cego dla �wiata, a w nim dla ludzi, regu�y
rz�dz�ce biegiem spraw. Do tego wpl�t� Tomasz w�tek fizyki Arystotelesa
pr�buj�cej uchwyci� prawa rz�dz�ce �ywio�ami �wiata ({\k elementa mundi});
jak uda�a si� ta synteza, przyjrzymy si� w nast�pnym paragrafie.

\y
{\bf �1.2. Synteza �wiatopogl�dowa wok� idei prawa natury --
dokumentowana Bosk� Komedi�.} Co maj� wsp�lnego kamie�, ogie� i pragnienie
szcz�cia? Co jest wsp�lne w�dr�wkom meteor�w i b��dzeniom naszej wolnej
woli? Kto ciekaw, niech si� wczyta w pisma Arystotelesa. Je�li to dla kogo�
lektura zbyt ci�ka, jako �e Arystoteles nie przyk�ada� si� do lekko�ci
wywodu, to mo�e �atwiej sobie przyswoi pi�kn� w swej systematyce {\k Sum�
Teologiczn�} Tomasza z Akwinu. A kogo systematyczno�� taka te� nie poci�ga,
niech otworzy Dantego {\k Bosk� Komedi�}, Pie�� Pierwsz� Ksi�gi o Raju, i
niech wczyta si� w strofy, w kt�rych Beatrycze wyk�ada Dantemu fizyk�
Arystotelesa (tak w wiekach �rednich, bywa�o, oddawano sprawiedliwo��
intelektualnym cnotom pa�).%
 \note{\n Dante Alighieri (1265-1321) podzieli� sw�
kosmologiczno-teologiczn� epope� na trzy cz�ci, w kt�rych poeta zwiedza
kolejno piek�o, czy�ciec i raj. Beatrycze, Dantego m�odzie�cza mi�o��
idealna, zmar�a w m�odym wieku. Bed�c ju� mieszkank� Raju oprowadza poet�
jako przewodniczka po jej niebia�skiej ojczy�nie, t�umacz�c mu w kontek�cie
kolejnych krajobraz�w, w duchu nauk Tomasza z Akwinu, tajemnice �wiata
materialnego i duchowego.}

Trzeba wiedzie�, �e jak fizyczny kosmos Newtona i Einsteina rz�dzony jest
Prawem Grawitacji, tak wszech�wiat Arystotelesa i Tomasza, obejmuj�cy nie
tylko cia�a lecz i duchy, rz�dzony jest Prawem T�sknoty. Nim o nim
pos�uchamy z ust Beatrycze, uprzed�my zdziwienie dzisiejszego czytelnika
mog�cego zapyta�, w jaki spos�b co�, co nale�y do repertuaru uczu�
romantycznych, dosta�o si� do fizyki. Wiadomo, �e ludzkie pr�by zrozumienia
�wiata zaczynaj� si� od hipotez animistycznych, w kt�rych to co mniej znane,
�wiat przyrody nieo�ywionej, pr�buje si� wyja�nia� przez co� bardziej
znanego, czym jest do�wiadczanie w�asnego �ycia. �wiat cz�owieka
pierwotnego, bed�c zaludniany i o�ywiany przez duchy (�ac.\ {\k animus}
-- duch, {\k anima} -- dusza), zachowuje si� jak �ywa istota. Jeszcze
rodacy Arystotelesa z jego epoki wierzyli w nimfy ukryte w �r�d�ach i w
Zeusa miotaj�cego w�asnor�cznie pioruny. My�l Arystotelesa wysz�a daleko
poza faz� pierwotnego animizmu, ale mg�a dawnych wierze� nie opada�a odrazu.
Zw�aszcza, �e pasje Arystotelesa jako uczonego wiod�y go ku modelom
biologicznym (by� wszak lekarzem, nadwornym medykiem Filipa Macedo�skiego, a
ostatnie jego badania, przy kt�rych zapad� na �mierteln� chorob�, dotyczy�y
�ycia ryb w Morzu Egejskim).

W tej aurze umys�owej Arystoteles definiowal ruch, g��wny przedmiot fizyki,
jako wynik t�sknoty ka�dego bytu, cielesnego czy duchowego, do w�a�ciwego mu
miejsca, przewidzianego dla� w porz�dku �wiata. �w ruch ku przeznaczonemu
{\ix miejscu naturalnemu} (w j�zyku scholastyki {\ix locus naturalis})
trafnie oddawaje metafora t�sknoty.% 
 \note{\n Uprzedzaj�c tu aplikacje tomistycznej teorii prawa naturalnego do
etyki seksualnej, zauwa�my na marginesie, jak idea miejsca naturalnego
wsp�gra z argumentacj� przeciwnik�w antykoncepcji o miejscu naturalnym, ku
kt�remu winno zmierza� ludzkie nasienie.} Pos�uchajmy teraz Beatrycze.%
\m
{\obeylines \n \baselineskip10pt
I rozpocz�a: -- <<Rzeczy wszystkie razem
maj� {\nit porz�dek} pewien i to sprawia
i� wszech�wiat ca�y Boga jest obrazem.
\m
Tutaj si� wznios�ym istotom objawia
{\nit si�a wieczysta}, kt�ra {\nit cel} stanowi,
co si� do� ka�da ci�ciwa nastawia.
\m
K'temu, co m�wi� sk�onne porz�dkowi
wszystkie natury s�, cho� wedle dani
bli�sze i dalsze swemu {\nit pierwiastkowi}.
\m
St�d si� do r�nych kieruj� przystani
przez wielkie morze istnienia, po w�asnej 
drogach {\nit t�sknoty}, niby wichrem gnani.
\m
Ona to ogie� w ksi�yc niesie jasny,
ona serc ludzkich bod�cem jest tajonym, \vskip-2pt
ona i ziemi� w kr�g zamyka ciasny.>>}
\msn
Przek�ad �redniowiecznego tekstu na poetyck� polszczyzn� wymaga z kolei
przek�adu na polsk� proz�, kt�ra wyja�ni�aby sens paru zagadkowych termin�w
(zaznaczy�em je wy�ej kursyw�, kt�rej nie ma w oryginale). 

Ostatnia z cytowanych tercyn przywo�uje teori� miejsca naturalnego (cho� nie
u�ywa tego terminu). Ka�da rzecz spe�nia sw�j cel, do kt�rego j� kieruje
si�a wieczysta, a to w ten spos�b, �e zmierza do miejsca zgodnego ze sw�
natur�; t�skni wi�c ona niejako do tego miejsca. Natur� ognia jest jasno��,
t�skni on wi�c i zmierza do jasnego nieba czyli do g�ry; a �e na nocnym
niebie najja�niej �wieci ksi�yc, o nim m�wi Beatrycze jako celu d��enia
ognia. Tak dostajemy wyja�nienie metafizyczne zjawiska fizycznego, kt�re
dzi� pojmujemy prozaicznie jako ruch cz�stek gazu. Ta sama wieczysta si�a
porusza serca ludzkie (nawet bez ich �wiadomo�ci, b�d�c wtedy ,,bod�cem
tajonym'') ku dobru i szcz�ciu, kt�re ostatecznie realizuje si� w Bogu jako
miejscu naturalnym duszy ludzkiej, w my�l s�ynnej modlitwy �w.\ Augustyna:
,,Stworzy�e� nas Bo�e dla siebie i niespokojne jest serce nasze, p�ki nie
spocznie w Tobie''. Do�� enigmatyczny wiersz ostatni nale�y rozumie� w ten
spos�b, �e co nale�y do ziemi, jak bry�a gliny czy kamie�, ma w ziemi swe
miejsce naturalne. Tote� je�li wbrew naturze podrzucimy to cia�o w g�r�, ono
zgodnie z natur�, pozostaj�c w ,,ciasnym kr�gu ziemi'', pod��y ku jej
powierzchni. Jak wida�, zanim si� pojawili Galileusz i Newton, pr�bowano
zrozumie� spadanie cia� jako ich odzew na zawo�anie wpisanego w ich natur�
porz�dku. 

Tak si� przedstawia porz�dek rzeczy, a jest on, jak czytamy w pierwszej
strofie, obrazem umys�u Boga jako �r�d�a wszelkiego porz�dku. Dalsze strofy
przekonuj�co (je�li si� wczu� w umys�y tych dwojga w�druj�cych po niebie)
wyja�niaj� zaburzenia tego boskiego porz�dku. Dzisiejsi teologowie t�umacz�
je woln� wol� ludzk�, ale ich �redniowieczni koledzy, tak pi�knie
reprezentowani przez Beatrycze, mieli perspektyw� o wiele szersz�. Podobnie
jak prawid�owe d��enie woli jest wpisane w ruch kosmiczny wszelkich byt�w
respektuj�cych boski porz�dek, jako jeden z rodzaj�w tego ruchu, tak i
odchylenia woli od dobra maj� swe odpowiedniki w sferze fizycznej. Dante,
pochodz�cy Florencji krainy rze�biarzy ustami swej Beatrycze przypomina, jak
to bez winy rze�biarza, nieraz z powodu wad materia�u nie udaje mu si�
spe�ni� swego artystycznego zamys�u; jak to nie przeczy jego talentowi, tak
u�omno�ci tego �wiata nie ujmuj� chwa�y boskiemu arty�cie. Oto jak rzecz
wywodzi przewodniczka poety.
\m 
{\n \obeylines
<<Prawd� jest, �e jak kszta�t nie zawsze bywa 
zgodny z d��eniem sztuki (bowiem g�ucha
b�dzie najcz�ciej materia �amliwa
\m
na to wezwanie przepot�ne ducha),
tak z onej drogi nieraz zboczy przecie
stworzenie, co swej wolnej woli s�ucha.>>}
\msn
I to si� mie�ci w uniwersalnym prawie kosmicznym, obejmuj�cym te� martw�
materi�, jak �wiadczy zjawisko meteor�w. Jako obiekty �wiec�ce powinny one
d��y� do g�ry, a jednak spadaj� w d�. Trzeba wi�c przyj��, �e w�a�ciwy im
impet dozna� jakiego� zahamowania, a wytraciwszy go, osuwaj� si� w d�.%
 \note{\n Jaki� wytrawny znawca epoki m�g�by zapewne powiedzie�, czy Dante
zna� hipotez� Arystotelesa w sprawie pochodzenia meteor�w. Arystoteles, gdy
zapozna� si� z faktem znalezienia meteoru w Tracji, by� tym zak�opotany jako
naruszeniem tej prawid�owo�ci (kt�r� u Dantego znajdujemy niejako mi�dzy
wierszami), �e �wiat niebia�ski jest tak doskona�y, i� nic nie mo�e si� z
niego wykruszy� i spa�� na ziemi�. By� wi�c zmuszony przyj�� hipotez�, �e
meteor pochodzi z ziemi, sk�d unios�a go w niebo jaka� pot�na wichura, a po
wytraceniu rozp�du ugrz�z� w bezruchu, poczem rozpocz�� wraca� ku ziemi
jako swemu miejscu naturalnemu. Takie t�umaczenie wymaga�aby jeszcze
dodatkowej hipotezy ad hoc, �eby wyja�ni�, dlaczego w trakcie w�dr�wki po
niebie cia�o ziemskie tak si� roz�wietla; by� mo�e, scholastycy mieli tu
jak�� hipotez�, ale nie uda�o mi si� na ni� natrafi�, st�d cytowana strofa
nie do ko�ca jest wyja�niona.}
\m{\obeylines
<<Podobnie nieraz ogl�da� mo�ecie, 
jak ogie� z nieba spada w d�, skoro
rozp�d pierwotny ugrz�z� tam na �wiecie.>>}
\msn
Pomimo pewnych k�opot�w interpretacyjnych z t� tercyn� (zob.\ przypis 4),
ukazuje ona co�, co stanowi my�lowy rdze� tomistycznej koncepcji prawa
naturalnego. Doj�cie do tego rdzenia to zadanie nast�pnego paragrafu.

\y
{\bf �1.3. Synteza �wiatopogl�dowa wok� idei prawa natury --
dokumentowana Sum� Teologiczn�.} W samym rdzeniu syntezy tomistycznej
znajduje si� my�l, �e prawa moralne stanowi� jednorodn� ca�o�� z prawami
�wiata fizycznego, jedne bowiem i drugie s� szczeg�lnymi przypadkami ustawy
najbardziej og�lnej kt�r� okre�lano jako {\ix prawo wieczyste} (lub
odwieczne) -- {\ix lex aeterna} -- istniej�ce w umy�le Boga jako Stw�rcy i
zarazem Prawodawcy.

Si�gnijmy przeto po {\k Sum� Teologiczn�} Tomasza z Akwinu, a znajdziemy
w niej nast�puj�cy tekst, wart naszej kontemplacji.
\m
{\ls <<Manifestum est autem, supposito quod mundus divina providentia
regatur, quod tota communitas universi gubernatur ratione divina; et ideo
ipsa ratio gubernationis rerum in Deo, sicut in principe universitatis
existens, legis habet rationem; et quia divina ratio nihil concipit ex
tempore, sed habet aeternum conceptum, inde est, quod hujusmodi legem
oportet dicere aeternam.>> {\nit Divi Thomae Aquinatis Summa Theologica, Ia
IIae Partis}, questio XCI, art.I (,,Utrum sit aliqua lex aeterna'').\m}
\pn
Pogl�d Tomasza z cytowanej kwestii oddaj� nast�puj�cym przek�adem.% 
\note{\n Sformu�owane w tym tek�cie stanowisko Tomasza nie by�o jedynym,
w�r�d scholastyk�w. Czasem spotyka�o si� nawet ze zdecydowanym sprzeciwem.
G��wni jego oponenci znajdowali si� w 14.\ wieku na Sorbonie i w�r�d
franciszkan�w oksfordzkich, w�r�d kt�rych najznamienitsi to Duns Szkot i
Wilhelm Ockham. G�osili oni, �e prawo moralne nie ma �r�d�a w jakim� prawie
odwiecznym ({\nit lex aeterna}) identycznym z my�l� Stw�rcy, ale w jego
nieskr�powanej woli, kt�ra mog�aby sprawi�, �eby dwa i dwa r�wna�o si�
cztery, jak i to, �eby nie obowi�zywa�a mi�o�� bli�niego, a raczej
obowi�zywa�a nienawi��, i tak dalej.}
\m
 {\ls Gdy si� przyj�o, �e �wiatem rz�dzi boska opatrzno��, oczywiste jest,
�e og� wszelkich spraw wszech�wiata jest kierowany boskim rozumem. Dlatego
spos�b zarz�dzania �wiatem, istniej�cy w umy�le Boga jako jego w�adcy, ma
natur� prawa. A �e cokolwiek czyni umys� boski, zachodzi nie w czasie, lecz
w wieczno�ci, tego rodzaju prawo nale�y okre�li� jako prawo wieczne. \m}
\pn
Zestawiaj�c z tym tekstem wizj� kosmiczn� {\k Boskiej Komedii}, zaczynamy
lepiej rozumie�, dlaczego prawa rz�dz�ce ruchem znalaz�y si� w jednym
kodeksie pospo�u z normami moralnymi, jak dziesi�� przykaza�. Nie tylko
podpadaj� one wszystkie pod to samo wszechobejmuj�c� zasad� d��enia do
w�a�ciwego sobie celu. Maj� te� jednego i tego samego prawodawc� kt�ry
ustanowi� ow� zasad�, a tym samym wszystkie jej konsekwencje i podpadaj�ce
pod ni� prawa o w�szym zakresie: jedne dotycz�ce cia�, inne umys��w.

Skoro ju� mamy poj�cie prawa odwiecznego jako og�u praw rz�dz�cych materi�
i duchem, to jak� pe�ni funkcj� poj�cie prawa natury, maj�cego obejmowa� ten
sam uniwersalny zakres? Tomasz odpowiada na to w nast�pnym artykule tej
samej kwestii. Podczas gdy poprzedni artyku�, wy�ej cytowany, ma tytu� ,,Czy
istnieje prawo odwieczne?'', obecny zatytu�owany jest pytaniem ,,Czy
istnieje w nas co� takiego prawo naturalne?''. Istotne jest do��czenie
zwrotu ,,w nas'', nie maj�cego zastosowania w przypadku prawa odwiecznego.
To odwieczne istnieje obiektywnie poza ludzkim umys�ami, istnia�oby wi�c i
dzia�a�o tak�e wtedy, gdyby nie by�o na �wiecie ludzi. My�l, �e jest w
ludziach co� takiego, jak prawo naturalne, inspirowana jest jednym zdaniem
wypowiedzianym przez Paw�a Aposto�a w jego li�cie do Rzymian, zdaniem kt�re
okre�li�o kurs chrze�cija�stwa na ca�y czas jego istnienia. Mianowicie --
kurs na uniwersalizm, wymagaj�cy uniwersalistycznego uj�cia prawa moralnego.
Nie by� ten kurs zdeterminowany w pierwszych paru latach pierwotnego
Ko�cio�a. Chodzi�o o to, jak rozumie� program Chrystusa deklaruj�cego, �e
nie przychodzi znie�� prawo Starego Zakonu, ale je udoskonali� (�k 16, 17;
Mt 5, 17-19; Mt 5,21-48). Cz�� wiernych interpretowa�a to w ten spos�b, �e
�ydzi przyjmuj�cy now� wiar� powinni zarazem przestrzega� Tory czyli prawa
starozakonnego, a kodeks ten, z�o�ony z dawnych i nowych norm powinni te� w
ca�o�ci (��cznie np.\ z obowi�zkiem obrzezania) przyjmowa� przychodz�cy do
Ko�cio�a poganie. Idea by�a w tym taka, �e nowe wznios�e prawo wymaga
pewnego przygotowania czy fundamentu, nie mo�e bowiem przyj�� si� w duszy,
kt�ra nie przesz�a przez jak�� elementarn� szko�� moralno�ci. Geniusz Paw�a,
nie odrzucaj�c tej przekonuj�cej przes�anki, znalaz� rozwi�zanie, kt�re
przem�wi�o do aposto��w i popar� je wreszcie swym autorytetem sam Piotr.
Poganie, g�osi�, te� maj� za sob� odpowiedni ,,kurs przygotowawczy'' w
zakresie moralno�ci, a jest nim wypisane w ich sercach przez Boga prawo
naturalne. Od tego s�ynnego takstu zaczyna si� omawiany obecnie artyku� Sumy
Teologicznej. Oto �w tekst. 
\m
{\ls <<Gdy poganie, nie maj�cy Zakonu, o�wieceni �wiat�em przyrodzonym
[inaczej, naturalnym WM], wykonuj� to, co Zakon przepisuje [tj., w
szczeg�lno�ci, Dekalog -- WM], w�wczas sami s� dla siebie Zakonem, cho�
Zakonu nie znaj�. Tym samym udowadniaj�, �e tre�� Zakonu maj� wyryt� w swych
sercach.>> Rzym.~2, 14-15, {\nit Pismo �wi�te Nowego Testamentu}, przek�ad
S.~Kowalskiego, Pax, Warszawa 1957. \m}
\pn 
By�oby ciekawe dowiedzie�, ile �w.\ Pawe� zawdzi�cza� w tym punkcie
filozofii stoickiej. Ale je�li nawet jego lektury nie obejmowa�y Stoik�w, to
dla p�niejsszych komentator�w, pisarzy ko�cielnych obytych z literatur�
antyczn�, musia� w tym brzmie� ton swojski, dobrze zgrany z tworz�c� si�
syntez� chrze�cija�stwa i pewnych w�tk�w filozofii staro�ytnej. 

Wkomponowuje si� te� znakomicie w nast�puj�cy tok my�li Tomasza. Odr�nia on
dwa aspekty wszelkiego prawa. Jeden polega na tym, �e mo�na rozpatrywa�
prawo jako to, co si� zawiera w my�li prawodawcy; to jest prawo odwieczne.
Na czym polega drugi aspekt, trudno jest powiedzie� j�zykiem wsp�czesnym, zak�ada
on bowiem wizj� �wiata dawno ju� zapomnian�, t� roztaczan� przez Beatrycze w
Boskiej Komedii.  Ot� my�l boskiego prawodawcy zostaje odci�ni�ta, mo�na
te� rzec (za �w.\ Paw�em) wyryta, w ka�dym bycie, determinuj�c tym jego
d��enia do w�a�ciwych mu (z racji tej wpisanej we� ,,instrukcji'') cel�w.%
 \note{\n 
Termin ,,odci�ni�ta'' jest dos�ownym przek�adem Tomaszowego zwrotu ,,ex
impressione'', kt�ry po wynalezieniu druku oznacza� w zaadaptowanej
odpowiednio �acinie to, co robi czcionka drukarska. Wiernie wi�c oddaje si�
my�l Tomasza, gdy m�wi si� o odci�ni�ciu (,,wdrukowaniu'') prawa odwiecznego
w podleg�e temu prawu byty stworzone, cho� dla ucha dzisiejszego brzmi to
ma�o zrozumiale.}
 I tak w�a�nie, jak m�wi�a Beatrycze, ogie� d��y do g�ry, bo to d��enie jest
we� wpisane przez prawo odwieczne, i na tej�e zasadzie kamie� spada w d�, a
dusza t�skni i d��y do Dobra czyli do Boga. Prawo odwieczne wpisane jest w
ka�dy byt, ale w dusze ludzkie w pewien spos�b szczeg�lny. Cz�owiek, w
odr�nieniu od ognia czy kamienia, jest �wiadom jego tre�ci. I co wi�cej, w
odr�nieniu od ognia czy kamienia, mo�e za spraw� swej wolnej woli z prawa
tego si� wy�ama�. M�wi o tym Tomasz tak� oto eleganck� fraz�: istota rozumna
na tyle doskonalej rz�dom boskim podlega, �e sama w tym zarz�dzaniu sob�
oraz innymi bytami uczestniczy, jest wi�c w porz�dku �wiata niejako
wsp�rz�dc�.

Tak dochodzimy do poj�cia {\ix prawa naturalnego}. Jest to odwzorowanie
prawa odwiecznego wyryte w stworzeniach -- w tej jego cz�ci, kt�ra,
dotycz�c istot rozumnych, w ich umys�y i serca zosta�a wpisana.%
 \note{\n Oto tekst oryginalny wyra�aj�cy stanowisko Tomasza. <<Inter
caetera autem rationalis creatura excellentiori quodam modo divinae
providentiae subjacet, inquantum et ipsa fit providentiae particeps, sibi
ipsi, et aliis providens; unde et ipsa partcipatur in ratione aeterna, per
quam habet naturalem inclinationem ad debitum actum: et talis paritcipatio
legis aeternae in rationali creatura {\nit lex naturalis} dicitur.>> S.~Th.,
Ia IIae Partis, questio XCI, art.II (,,Utrum sit in nobis aliqua lex
naturalis'').\m}
\y
{\bf �1.4. Jak dowodzi� norm prawa naturalnego: z praw przyrody czy z idei
rozumno�ci?}%
 \note{\n Nie maj� tego problemu tw�rcy powsta�ych po �redniowieczu doktryn
prawa naturalnego, jak Huig van Groot (1583-1645), Edmund Burke Thomas
Hobbes John Locke Samuel Pufendorf (1632-1694) Jean Jacques Rousseau
Immanuel Kant (1724-1804), Johann Gottlieb Fichte (1762-1814). Podobnie jak
pionier nowych uj�� van Groot nowo�ytni klasycy teorii prawa naturalnego
oddzielali j� zar�wno od przyrodoznawstawa jak od teologii; by�o im to
wsp�lne przy wszystkich r�nicach. W por�wnaniu z tym rozleg�ym nurtem my�li
filozoficznej o prawie naturalnym, nauki Tomasza z Akwinu mog�yby si�
wydawa� muzealnym zabytkiem. S� jednak dwa powody, dla kt�rych warto im
po�wi�ci� tak wiele uwagi, jak czyni� to tutaj. Jednym z nich jest
eksponowany wy�ej zwi�zek mi�dzy tomistyczn� doktryn� prawa naturalnego a
�yw� aktywno�ci� wielu wsp�czesnych autor�w, pedagog�w, a nawet polityk�w,
powo�uj�cych si� na t� doktryn� w teorii i w praktyce. O drugim powodzie
b�dzie mowa ni�ej, a jest nim interesuj�ca szansa powi�zania na nowo
przyrodoznawstwa, nauk spo�ecznych i etyki na gruncie uniwersalnej teorii
ewolucji zwi�zanej z zasad� antropiczn� w kosmologii. Jest to zamys� w duchu
Tomasza, cho� sk�din�d pocz�ty w bardzo ode� odleg�ym sposobie widzenia
�wiata.}
W tej krzy��wce trzeba wpisa�, powiedzmy, pionowo prawa etyki, poziomo za�
prawa przyrody, a potem pr�bowa� odczyta� z tego jak�� sensown� my�l. Jak
widzieli�my, dawa�o si� to jako� rozwi�zywa�, kiedy prawa przyrody brano z
pism Arystotelesa. Zaj�cie to nie rokuje jednak szans, gdy prawa etyki
zostawi� te same, prawa za� przyrody arystolesowskie zast�pi� cho�by
newtonowskimi. 

Przypomnijmy sobie , jak to pi�knie wyja�nia�a Dantemu Beatrycze, i jak z
elegancj� wielkiego systematyka wyk�ada� Tomasz z Akwinu, �e wszechobecn�
kosmiczn� si�� jest {\ix d��enie} (�1.2 i �1.3). Wszelki byt d��y do celu
nadanego przez odwiecznego Prawodawc�. Jego dekrety sk�adaj� si� na {\ix
prawo odwieczne}, a ich odzorowaniem, niejako zapisem, w naturze stworze�
rozumnych jest {\ix prawo naturalne}. Byty nierozumne zachowuj� si� wedle
prawa odwiecznego nie b�d�c go �wiadome. Maj� natomiast jego �wiadomo�� byty
rozumne, zw�aszcza w cz�ci odnosz�cej si� do nich samych, co wyra�a si� w
wiedzy o obowi�zuj�cych je normach moralnych, takich jak Dekalog. Prawo
naturalne, kr�tko m�wi�c, jest to zapis prawa odwiecznego w ludzkiej
�wiadomo�ci okre�laj�cy prawid�owo�� ludzkich d��e�.

Tak dochodzimy do pytania o kryterium zdolne rozstrzyga�, kt�re ludzkie
d��enia s� moralnie prawid�owe, a kt�re nie. Odpowied� tomistyczna jest
kr�tka, ale do�� d�ugi �a�cuch powstaj�cych z niej nowych pyta�. Odpowied�
brzmi: prawid�owe moralnie s� ludzkie d��enia zgodne z prawem naturalnym, a
nieprawid�owe te, kt�re niezgodne. W tym jednak punkcie za�amuje si� teoria,
�e wszelkie d��enia stworze� bior� si� z zapisu wyrytego (jak m�wi Aposto�)
w nich prawa odwiecznego: tego samego, kt�re ka�e ogniowi d��y� do g�ry, a
kamieniom spada� w d�. W tej boweim kategorii mieszcz� si� po��dania
zmys�owe zwierz�t, w szczeg�lno�ci pop�d seksualny, za kt�rym id�c zwierz�
jest pos�uszne prawu odwiecznemu, co Tomasz wyra�nie stwierdza (w cytowanej
wy�ej kwestii -- art.~6). Je�li odwieczne postanowienia Stw�rcy s� jak
kodeks prawa, to nale�a�oby stosowa� w jego wyk�adni regu�� subsumpcji
(podporz�dkowania), jak w tym wnioskowaniu: je�li wszystkich obywateli
Polski obowi�zuje p�acenie podatk�w, to obowi�zuje te� obywateli
zamieszka�ych na wsi. Analogicznie: je�li wszystkie zwierz�ta obowi�zuje
spe�nianie pop�du seksualnego, ilekro� si� on w nich odzywa, to samo dotyczy
ludzi.

Zach�ty do takiego wnioskowania przez subsumpcj� dostarczaj� wsp�cze�ni
zwolennicy prawa naturalnego, gdy stosuj� je w najbardziej dla debaty o
seksualno�ci typowych przypadkach, czyni�c to w takich oto sylogizmach.
\ssn
--- Zwierz�ta uprawiaj� seks wy��cznie dla prokreacji; ludzie jako zwierz�ta
powinni czyni� to, co one; zatem: ludzie powinni uprawia� seks wy��cznie dla
prokreacji.
\ssn
--- Zwierz�ta nie praktykuj� stosunk�w homoseksualnych; ludzie jako
zwierz�ta powinni czyni� to, co one; zatem: ludzie powinni si� wstrzymywa�
od stosunk�w homoseksualnych.
\ssn
--- Zwierz�ta �yj� wy��cznie w parach monogamicznych; ludzie jako zwierz�ta
powinni czyni� to, co one; zatem: ludzie powinni �y� wy��cznie w parach
monogamicznych.
\ssn
--- Zwierz�ta dbaj� o swe potomsto; ludzie jako zwierz�ta powinni czyni� to,
co one; zatem: ludzie powinni dba� o swe potomstwo.%
\note{\n
Rozumowa� tych nie wymy�li�em. Znajduj�c je w tekstach mo�e niezbyt
wysokiego lotu, nie przywi�zywa�em do nich wagi i nie zrobi�em notatek
bibliograficznych; st�d trudno mi o dokumentacj� tekstow�. Je�li teksty
takie stanowi� raczej margines, a powa�ni autorzy tomistyczni argument�w
tego rodzaju nie g�osz�, �wiadomi m.in.\ b��d�w merytorycznych (wszystkie
cztery zdania s� fa�szywe), to tym lepiej dla dyskusji.}

Je�li kto� nie odwo�uje si� do tego typu argument�w, a pozostaje wyznawc�
koncepcji prawa naturalnego, musi przestawi� dyskusj� etyczn� na inny tor
ni� wyprowadzanie norm moralnych z prawid�owo�ci biologicznych, Wtedy jednak
odchodzi od tomistycznego paradygmatu, kt�ry czyni z prawa naturalnego jeden
z rozdzia��w prawa odwiecznego, obowi�zuj�cych ca�� przyrod�. Tomasz,
�wiadom postawionego tu problemu, stawia mu czo�o, czyni�c trafny u�ytek z
wyznania Paw�a Aposto�a w Li�cie do Rzymian (7; 23): {\k W cz�onkach moich
spostrzegam inne prawo, kt�re stacza walk� z prawem mego rozumu i kt�re
oddaje mnie w niewol� prawa grzechu panuj�cego w cz�onkach moich.}

Tomasz w komentarzu do tego zdania rozr�nia prawa o r�nym zakresie
obowi�zywania, czego �wczesne spo�ecze�stwo stanowe by�o wyrazist�
ilustracj�. Inne wszak prawa dotyczy�y rycerzy, inne ch�op�w itd. Tak wi�c
prawo sprawiaj�ce p�j�cie za pop�dem dostrzega on w zwierz�tach, w ludziach
za� prawo b�d�ce �r�d�em rozumnego panowania nad pop�dem. Nie subsumpcja, a
dystynkcja okazuje si� w tym przypadku stosownym �rodkiem logicznym. Ale to
rozwi�zanie ma swoj� cen�. Odt�d nie mo�emy ju� definiowa� racjonalno�ci
przez naturalno��, o czym ni�ej; Tomasza nie musia�o to martwi�, bo mia�
inny zamys� (o czym te� ni�ej), ale jest to orzech do zgryzienia dla tych,
co dla w�asnego zamys�u chcieliby skorzysta� z tomistycznej doktryny prawa
naturalnego.

Przyjrzyjmy si� sprawie bli�ej. Dramatyczne wyznanie Aposto�a ma moc
b�yskawicy roz�wietlaj�cej nasz problem. Natychmiast eksploduje ono
pytaniem: czy oba te prawa s� naturalne, prawo grzesznego pop�du i prawo
rozumu, czy tylko jedno z nich? Je�li oba, to poj�cie prawa naturalnego
traci sw� moc w roli uzasadnienia moralno�ci; prawo pop�du bowiem, cho�
naturalne, jest prawem grzechu. A je�li tylko prawo rozumu jest naturalne,
to sk�d wiemy, �e jest naturalne w�a�nie ono, a nie to drugie, czaj�ce si� w
grzesznych cz�onkach? Uzasadnienie mo�e by� tylko jedno: {\n JEST NATURALNE,
PONIEWA� JEST ROZUMNE.}

Dzisiejsi zwolennicy uzasadniania moralno�ci przez prawo naturalne (w uj�ciu
tomistycznym), a rezygnuj�cy z uzasadnie� pseudo-biologicznych (jak podane
wy�ej sylogizmy), jakby nie zdawali sobie sprawy z ukrytej tu pu�apki.
Mianowicie, w trakcie uzasadniania, �e co� jest moralne, poj�cie prawa
naturalnego doznaje eliminacji, zanika za spraw� powsta�ej konfiguracji
dowodowej. I tak �w domniemany fundament moralno�ci, poj�cie prawo
naturalnego, rozp�ywa si�, a poj�cie moralno�ci nic na tym nie traci; co
ujawnia zb�dno�� owego poj�cia dla etyki.

Oto bowiem dowodzimy, �e jakie� post�powanie, jak walka z w�asnym pop�dem,
jest moralne, poniewa� (warunek wystarczaj�cy) jest ono zgodne z prawem
naturalnym (kr�cej: jest naturalne). Ale �e prawo naturalne inne jest w tym
przypadku dla zwierz�t nierozumnych, inne za� dla rozumnych, naturalno��
w�a�ciw� ludziom uto�samia si� z rozumno�ci� (b�d�c� tej ludzkiej
naturalno�ci warunkiem wystarczaj�cym i koniecznym). Taka wi�c i tylko taka
naturalno��, definiowana przez rozumno��, jest tym, co czyni post�powanie
moralnym. Ale skoro tak, to poj�cie naturalno�ci jest po�rednikiem zgo�a
niepotrzebnym, bo poj�cie racjonalno�ci samo sobie radzi z nadawaniem naszym
uczynkom atrybutu moralno�ci. Prze�led�my jeszcze raz te zwi�zki, w mo�liwie
najzwi�lejszym sformu�owaniu, daj�cym wieksz� przejrzysto��.
\msn
--- Je�li post�powanie jest racjonalne, to jest naturalne dla cz�owieka.\pn
--- Je�li post�powanie jest naturalne dla cz�owieka, to jest moralne. \pn
--- Zatem: \pn
--- Je�li post�powanie jest racjonalne, to jest moralne.
\msn
Poniewa� to naturalno��, te w�a�ciw� cz�owiekowi, identyfikujemy na
podstawie racjonalno�ci (jak w komentarzu Tomasza do wyznania Paw�a
Aposto�a), a nie odwrotnie, poj�cie naturalno�ci (cechy post�powania
polegaj�cej na zgodno�ci z prawem naturalnym) okazuje si� zb�dne.

I tak, ostatecznym wi�c kryterium moralno�ci okazuje si� rozumno�� czyli,
jak mawiaj� dzi� ekonomi�ci, psycholodzy, socjolodzy, logicy czy informatycy
-- {\ix racjonalno��}. Wyliczenie tych kilku bran� naukowych paraj�cych si�
intensywnie zagadnieniem racjonalno�ci zachowa� m�wi samo za siebie. Wraz z
nim wchodzimy na teren wielkiej budowy intelektualnej naszych czas�w
(obecnej w logice, teorii gier, ekonomii etc.), dalekiej od uko�czenia , ale
powoli pn�cej si� do g�ry (w tej metaforze, poj�cie prawa naturalnego mo�e
si� jawi� jak znalezisko archeologiczne wydobyte gdzie� na placu budowy).

Je�li ide� naturalno�ci w roli fundamentu etyki zast�pi� w tej samej roli
poj�ciem racjonalno�ci, to rozwa�ania nasze stan� si� bardziej konkluzywne.
Cho� realistycznie trzeba przyzna�, �e zakres problem�w nierozstrzygalnych
zostanie nadal poka�ny; a kurcz�c si� z czasem, nigdy nie stopnieje do zera
(tym si� r�ni dzisiejsza �wiadomo�� naukowa od dawniejszej, �e wiemy o
nieuchronnym w ka�dej dziedzinie istnieniu zagadnie� nierozwi�zywalnych).
 
Taki konstruktywny wniosek dostajemy z krytycznej egzegezy tekst�w Dantego i
Tomasza. Obiekcja przeciw przenoszeniu dawnych idei w czas obecny nie
oznacza braku uznania dla czcigodnej spu�cizny. To po szczeblach pogl�d�w
dzi� przezwyci�onych wspinali�my si� ku nowym, �wi�c�cym teraz swe sukcesy.
Szacunek dla dziedzictwa przodk�w to nie tylko inspirowany przez poet�
(Adama Asnyka) pietyzm, {\k �eby nie depta� przesz�o�ci o�tarzy, / cho� sami
mamy doskonalsze wznie�� / na nich si� jeszcze �wi�ty ogie� �arzy
/...} \ To tak�e zrozumienie tego ci�gu ewolucyjnego, kt�ry w wyniku
kolejnych przekszta�ce� doprowadzi� do naszego dzi�. Rozumiej�c lepiej
przodk�w, lepiej rozumiemy samych siebie.

Tomaszowi z Akwinu zawdzi�czamy poka�ny �adunek takiego zrozumienia. Mie�ci
si� w nim tak�e �wiadomo��, dlaczego jego idee nie nadaj� si� na nasze
czasy. Zauwa�my, �e w �redniowieczu powi�zanie racjonalno�ci z naturalno�ci�
nie by�o posuni�ciem zb�dnym czy ja�owym, jak teraz, gdy je wyrywamy z
przebogatego kontekstu �wczesnej my�li. Tomaszowi nie chodzi�o o definicj�
racjonalno�ci przez naturalno��, ani odwrotnie, lecz o takie powi�zanie
niezale�nych wzajem atrybut�w, �eby je harmonijnie wkomponowa� w wielki
kosmiczny porz�dek. Przeznaczony by� �w �ad wieczny do niezmiennego trwania
przez wieki, a wszystko w nim mia�o raz na zawsze swe ustalone miejsce:
ogie� i kamie�, ziemia i gwiazdy, pop�dliwe zwierz� i rozumny cz�owiek. Oba
atrybuty rozpatrywa�o si� po to, �eby w owym porz�dku umie�ci� rozumno��
jako najcenniejszy klejnot w koronie Natury, a nie �eby si� k�opota� o
kolejno�� definiowania. Dzi� trzeba w inny spos�b zda� spraw� ze stosunku
naturalno�ci i rozumno�ci; �w spos�b definicyjny, praktykowany przez
obecnych tomist�w, jest niefortunny. Bo -- powt�rzmy -- je�eli dla
rozpoznania, co jest w postepowaniu ludzkim naturalne trzeba wpierw
rozpozna�, co jest rozumne, to poj�cie rozumno�ci samo w sobie wystarcza na
fundament etyki, a zb�dne okazuje si� to drugie.%
 \note{\n
By� mo�e w pewnych dyskusjach, zw�aszcza w sprawach etyki seksualnej,
powo�ywanie si� na prawo naturalne, cho� nie pe�ni funkcji logicznej, ma
pewn� funkcj� retoryczn�, czy wr�cz agitacyjn�. Powiedzenie komu�, �e
narusza prawo naturalne brzmi jako zarzut mocniej ni� powiedzenie, �e
post�puje nieracjonalnie. To drugie mo�e si� zdarzy� ka�demu jako b��d
decyzyjny, ale post�powanie wbrew naturze sugeruje jak�� dewiacj�,
odbieraj�c� tytu� do uwa�ania si� za jednostk� normaln�.}

Ca�y ten komentarz do Sumy Teologicznej w kwestii prawa odwiecznego i prawa
naturalnego chc� dope�ni� pewn� �mia�� propopozycj�, kt�ra mo�e dawnym ideom
przynie�� nowe �ycie w otoczeniu my�lowym najnowszych idei i fakt�w nauki. 
Fundamentalne w konstrukcji tomistycznej poj�cie {\ix d��enia} da si� w
ca�kiem nowy spos�b powi�za� z ide� rozumnosci -- jako jedna z hipotez
pr�buj�cych obja�ni� ewolucj� wszech�wiata. Przedstawmy sobie prawo
odwieczne jako program kosmicznej ewolucji, czy to b�d�cy dzie�em jakiego�
transcendentnego programisty, czy bezosobowym atrybutem kosmosu. W ka�dym
razie, program jest z definicji czym�, co kieruje procesem zmierzaj�cym do
rozwi�zania jakiego� problemu. By�oby takie zmierzanie rodzajem d��enia, jak
w kosmicznej panoramie Tomasza, ale d��enia cechuj�cego jedno tylko
gigantyczne indywiduum -- wszech�wiat jako ca�o��. Celem tego d��enia by�oby
rozwi�zanie problemu, jak powo�a� do istnienia �ycie, potem inteligencj�,
potem cywilizacj�, a� po cywilizacj� tak bardzo zaawansowan�, �e potrafi�aby
stwarza� nowe wszech�wiaty. Brzmi to jak {\k science fiction}, ale warto si�
rozezna�, na ile przewa�a w tym {\k fiction}, a na ile {\k science}. I w
takim kontek�cie powr�ci� do pytania o miejsce etyki w powstaj�cej z
kosmicznego d��enia domenie rozumu i cywilizacji. I zastanowi� si�, jak�
odpowied� na to pytanie oferuje liberalizm.

\y
\def\lsm{\leftskip27.5mm \baselineskip10pt  \n \noindent}

\cl{\bbf 2. \ �r�d�em prawa naturalnego -- d��no�� wszech�wiata,}\s 
 \cl{\bbf �eby powo�a� do istnienia �ycie, rozum i cywilizacj�}
\m\b
   {\lsm MOTTO. \nit Gdyby pocz�tkowe tempo ekspansji by�o mniejsze o jedn�
   tysi�czn� jednej bilionowej procent, wszech�wiat ju� dawno zapad�by si� 
   ponownie, gdyby natomiast by�o o tyle samo wi�ksze, wszech�wiat
   rozszerzy�by si� tak bardzo, �e obecnie by�by w zasadzie pusty. \ssn
   \n Stephen W.~Hawking, ,,Ilustrowana teoria wszystkiego'' \s}  
\y
{\bf �2.1. Wsp�czesna szansa dla projektu ugruntowania etyki w wizji
porz�dku kosmicznego.} Powy�szy cytat z Hawkinga, najs�awniejszego z
�yj�cych dzi� fizyk�w, jest nam potrzebny zar�wno ze wzgl�du na tre��, kt�ra
inicjuje seri� rewelacji o wszech�wiecie podanych w nast�pnym paragrafie,
jak i ze wzgl�du na tytu� cytowanej ksi��ki. �e jest to ksi��ka ilustrowana,
to wiadomo�� dobra, lecz nie najwa�niejsza; ale �e jest to wyk�ad ,,teorii
wszystkiego'', to wiadomo��, kt�ra nie mo�e nas nie zaskoczy�.

�eby si� zastanowi� nad sensem tego zwrotu, raz jeszcze sp�jrzmy na panoram�
my�li �redniowiecznej, kt�r� ogl�dali�my w zwierciadle ,,Sumy Teologicznej''
i ,,Boskiej Komedii''. Cho� by�y to czasy dla ludzko�ci nie�atwe, w jednym
przynajmniej mo�na je uzna� za szcz�liwe: ludzie wierzyli, �e doszli do
ostatecznej syntezy m�dro�ci w sprawach ludzkich i boskich, ziemi i nieba. A
niebo astronomiczne uto�samia�o si�, jak przekonuj�co pokazywa� Dante, z
siedzib� Boga i �wi�tych. S�owem, wierzyli, �e posiedli to, co dzi� nazywamy
teori� wszystkiego i �e teoria ta jest dost�pna nie tylko dla geniusz�w
wiedzy, jak Tomasz z Akwinu, ale nawet dla nie znaj�cych �aciny czytelnik�w
Dantego (dla nich wszak pisa� po w�osku). Por�wnajmy t� wiar� z jeszcze
jednym tekstem Hawkinga, zamykaj�cym jego dawniejsz� ksi��k�
,,Kr�tka historia czasu'', gdzie teoria wszystkiego ({\k theory of
everything}) wyst�puje te� pod nazw� teorii zupe�nej ({\k complete}).
\m
{\ls Je�li odkryjemy teori� zupe�n�, w swym zasadniczym zarysie b�dzie ona
zrozumia�a dla ka�dego, nie tylko dla nielicznych uczonych. Wtedy my
wszyscy, filozofowie, uczeni i po prostu zwykli ludzie, staniemy si� zdolni
do udzia�u w rozwa�aniach nad pytaniem, dlaczego istniejemy my sami i ca�y
wszech�wiat. Je�li znajdziemy na nie odpowied�, by�by to ostateczny triumf
ludzkiego rozumu -- wtedy bowiem posiad�by on wiedz� o umy�le Boga. \m} 
\pn
S�awny fizyk robi nam nadziej� powrotu do raju intelektu, kt�ry zdawa� si�
bezpowrotnie utracony po katastrofie �wiatopogl�dowej, kt�ra nast�pi�a za
spraw� Kopernika. Zamiana miejscami ziemi i s�o�ca zburzy�a do szcz�tu
architektur� dantejskiego raju, w kt�rym Beatrycze, jakby cytuj�c Hawkinga,
dzieli�a si� z Dantem wiedz� o umy�le Boga. Wraz z tym run�a architektura
scholastycznej syntezy intelektualnej. Wszak z najwy�szej sfery tamtego
nieba (jak m�wi ostatnia tercyna ,,Boskiej Komedii'') mia�a poci�ga� ku
sobie ca�y wszech�wiat uosobiona w Bogu ,,mi�o��, co gwiazdy porusza i
s�o�ce'' (odt�d my�l scholastyczna �y�a niejako pod ko�cieln� ochron� w
rezerwacie metafizyki i teologii, ale nie by�a to ju� tamta, kre�lona z
najwy�szym rozmachem, ,,teoria wszystkiego''). �wiadomo�� utraty po�wiadcza�
w imieniu cz�owieka nowo�ytnego Pascal, gdy powiada� na widok nocnego nieba,
�e przera�a go niesko�czona pustka tych przestrzeni (i chyba to przera�enie
kaza�o mu szuka� ucieczki w mistyce klasztoru Port Royal).

A jednak, nie jest w dziejach my�li tak, �e pod gruzami upad�ych pogl�d�w
ca�a my�l dawniejsza osuwa si� do grobu. Od pocz�tk�w ludzko�ci �witaj� w
umys�ach jakie� przeczucia na temat wszech�wiata i naszej w nim egzystencji.
Zrazu s� one niezmiernie mgliste i wdaj�ce si� w powi�zania z pogl�dami,
kt�re post�p my�li potem eliminuje, ale po wyzwoleniu z tych zwi�zk�w owe
pierwotne intuicje s� zdolne od�y� w nowej postaci, w nowej konfiguracji.
Takim zdaje si� by� przeczucie kosmicznego �adu, bardzo silne zw�aszcza u
stoikow, a potem ca�ym sercem przygarni�te przez chrze�cija�stwo. Projekt
tworzenia teorii maj�cej �w �ad ujmowa� w jakiej� syntezie nie traci racji
bytu, gdy upada ta czy inna teoria maj�ca �w projekt realizowa�.

Projekt taki zawiera si� w tomistycznej idei prawa odwiecznego -- {\ix lex
aeterna}. Jego �redniowieczna realizacja zwi�za�a si� na dobre i na z�e z
fizyk� Arystotelesa i astronomi� Ptolomeusza, tote� musia�a wraz z nimi
upa��, ale nie musi to by� ko�cem samego projektu. Zacz�� on budzi� si� z
wiekowego letargu, odk�d w roku 1929 astronom Edwin Hubble zaskoczy�
uczonych i filozof�w odkryciem rozszerzania si� wszech�wiata. Znaczy, �e
wszech�wiat jako ca�o�� nie trwa nieruchomo w jakim� odwiecznym stanie, ale
podlega ewolucji. W tamtym roku nie by�o nawet �ladu wiedzy o przebiegu i
kierunku ewolucji, ale najwa�niejsze, �e pojawi�o si� w tych sprawach
pytanie. Po o�miu dekadach bada�, wspieranych od pocz�tku �mia�ymi
konstrukcjami modeli matematycznych (pierwszy pochodzi� od Einsteina), a
potem wynikami eksploracji za pomoc� sond kosmicznych, znamy ju� tyle
fakt�w, �e mo�na pr�bowa� rekonstrukcji dziej�w kosmosu, a w tym przyczyny
inteligentnego �ycia. Ol�niewa nas wtedy gigantyczny kosmiczny fresk i
zach�ca, �eby zn�w w��czy� do my�lenia o �wiecie stoick� i tomistyczn� ide�
�adu wszech�wiata, czyli odwiecznego prawa ({\ix Nomos, Logos, Lex
Aeterna}).

W tym porz�dku wszech�wiata, jak przed Kopernikiem, ujrzymy zn�w na miejscu
eksponowanym cz�owieka, jego rozum i jego cywilizacj�. Z t� r�nic�, �e
wyro�nia nas nie jak kiedy� topografia, pozycja w �rodku kosmicznej
przestrzeni, lecz raczej teleologia -- przynale�no�� do sfery b�d�cej jakby
{\ix celem d��no�ci wszech�wiata}. A wraz z pytaniem o cel znajdzie si�
miejsce nale�ne refleksji etycznej.  

Nie jest to jedyna, jak� mo�na pomy�le�, interpretacja filozoficzna danych
nauki. �cieraj� si� r�ne interpretacje, jedne bliskie optymistycznym
intuicjom stoickim, inne bardziej podobne do pesymizmu atomist�w, t�umacz�ce
ten niezrozumia�y porz�dek jakim� przypadkowym i przej�ciowym zak��ceniem w
pewnym rejonie wszech�wiata. Spor�w tych nie rozstrzygnie sama nauka. Zawsze
b�dzie miejsce na jej interakcj� z wizj� filozoficzn�, a tym, co cechuje t�
interakcj� w naszych czasach jest pot�ga nauki, o jakiej si� nie �ni�o
dawnym filozofom.

\y
{\bf �2.2. Humanistyczna perspektywa fizyki -- Kosmos i Logos.} Dlaczego
takie s� prawa fizyki i taki by� stan pocz�tkowy �wiata, �eby mog�o doj�� do
powstania bia�ka, �ycia, inteligencji i cywilizacji?

Kwestie te nazywa Hawking w ksi��ce
,,Ilustrowana teoria wszystkiego'' {\k pytaniami bez odpowiedzi}, zwrotem
tym tytu�uj�c odcinek, kt�ry ko�czy takim oto zdaniem (s.~90).
\m
 {\ls By�oby bardzo trudno wyja�ni�, dlaczego wszech�wiat musia� rozpocz��
sw� ewolucj� od takiego w�a�nie stanu, chyba �e by� to akt Boga chc�cego
stworzy� takie istoty, jak my.\m}
\pn
Jak wiemy sk�din�d, Hawking w t� odpowied� osobi�cie nie wierzy, ale j�
jakby cytuje dla uwydatnienia skali trudno�ci: je�li jedyna odpowied�, kt�ra
si� nasuwa jest tak bardzo (jak jest jego zdaniem) nieprawdopodobna, a innej
nie wida�, �wiadczy to, z jak wielkim mamy do czynienia problemem. 

Ale jest i druga strona medalu. K�opot z brakiem odpowiedzi bierze si� z
kolosalnego sukcesu, jakim jest uzyskanie wiedzy niezb�dnej, �eby mog�y si�
rodzi� pytania o powody pocz�tku wszech�wiata. Trudno�ci s� owocem wielkiego
i niespodziewanego awansu naszego gatunku, �e oto, dzi�ki naszej matematyce
wraz z technik� eksperymentaln�, dost�pujemy wtajemniczenia w misterium
stworzenia �wiata. Poczynaj�c od odkrycia Hubble'a z roku 1929, zasila nasz�
wiedz� o wszech�wiecie nieprzerwany strumie� odkry�, tak zaskakuj�cych, �e
zakrawa to na nieustaj�cy cud. Za spraw� tak niepoj�cie skutecznej w�adzy
pojmowania rodzi si� pytanie otwieraj�ce obecny paragraf.









\end

















