%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12pt   \magnification1200
\hsize14cm \vsize20cm
\advance\hoffset6mm
\vglue15mm
\cl{\bbf DLACZEGO TEORII CYWILIZACJI}\s
\cl{\bbf  POTRZEBNY JEST PROLOG METODOLOGICZNY}
\m\bsn
{\bf 1. O czym m�wi socjologia, a w szczeg�lno�ci teoria cywilizacjih.} 
\bsn
{\bf 1.1.} Socjologia ma do czynienia ze strukturami spo�ecznymi. Indywidua
psychofizyczne, kt�rych badanie jest powo�aniem psychologa, w polo uwagi
socjologa znajduj� si� o tyle. o ile s� elementami interakcji i struktur
spo�ecznych. Struktury te uk�adaj� si� w rozleg�� hierarchi� wedle
rozmiar�w, stopnia z�o�ono�ci i zawierania si� jednych w drugich. Struktury
obejmuj�ce sob� najwi�cej innych struktur znajd� si� na szczycie skali.

Cywilizacja znajduje si� u g�rnego kresu skali, obejmuj�c twory tak z�o�one,
jak pa�stwa i narody. Ta wielkoskalowo�� zjawiska stwarza specyficzn�
sytuacj� metodologiczn�. Tote� nim si� podejmie problemy merytoryczne,
trzeba pokona� kwestie metodologiczne. Przypomina to
kompletowanie ekwipunku przed wypraw� alpinistyczn� (podczas gdy wej�cie na
pog�rek nie wymaga specjalnego sprz�tu). Chodzi, oczywi�cie, o rynsztunek
metodologiczny.

Im mniejsza struktura oraz im liczniej wyst�puj�ca, bardziej powtarzalna,
tym wi�ksza jest mo�liwo�� bada� por�wnawcych, ujmuj�cych korelacje mi�dzy
cechami; w pewnych przypadkach, kt�re w spos�b typowy wyst�puj� w naukach
przyrodniczych, powtarzalno�� umo�liwia eksperymentowanie, bed�ce jeszcze
lepszym ni� badania por�wnawcze sposobem poznawania korelacji.

Oto przyklady. Gdy socjolog wysunie hipotez�, �e dzieci z rodzin alkoholik�w
trudniej ni� inne dostosowuj� si� do �ycia w innych strukturach, jak
zawodowe, kole�e�skie czy organizacyjne, to ma w polu obserwacji stosunkowo
rozleg�y zbi�r struktur, jakimi s� rodziny alkoholik�w. Dzi�ku liczno�ci
tego zbioru ma szanse na eliminacj� czynnik�w przypadkowych, zak��caj�cych
badan� prawid�owo��. W trudniejszym po�o�eniu jest badacz o wiele mniej
licznego zbioru, powiedzmy, narod�w, kt�re przez kilka wiek�w pozbawione
by�y pa�stwowo�ci. Gdy postawi pytanie, jak ta cecha koreluje si� ze
zdolno�ci� do mi�dzynarodowych sukces�w politycznych po odzyskaniu bytu
pa�stwowego, to przy tak szczup�ym materiale por�wnawczym trudno b�dzie o
jakie� badanie konkluzywne. Najrzadziej wyst�puj�ce s� struktury najwi�ksze,
a ztakimi mamy do czynienia w rozwa�aniach o cywilizacji. Tu nie wystarcz�
standardowe metody badawcze i trzeba si� rozejrze� za innymi.
\m
   {\ls \n Mo�e nasun�� si� pytanie: skoro mamy szuka� �rodk�w
   metodolologicznych na raczej niecodzienne k�opoty badawcze, to dlaczego
   nazwano te rozwa�ania elementarzem? Czy nie nale�a�oby wskaza� ma poziom
   bardziej zaawansowany? Odpowied� jest taka, �e nawet je�li rozwa�ania o
   cywilizacji s� trudniejsze metodologicznie od innych bada�
   socjologicznych, to �rodki radzenia sobie z nimi nie wykraczaj� poza
   elementarny repertuar metodologii nauk. Mo�e nie jest tak, �e ka�da cz��
   tego zasobu jest znana ka�demu metodologowi, st�d ich po��czenie w now�
   ca�o�� stanowi�oby o nowo�ci, a tak�e efektywno�ci, proponowanych
   rozwi�za�. Tym nie mniej �rodki sk�adaj�ce si� na t� ca�o�� pozostaj�
   elementarne, jak np.\ poj�cie falsyfikacji, definicje operacyjne,
   odr�nienie procedur empirycznch i dedukcyjnych, poj�cia modelu
   matematycznego i modelu obliczeniowego. To ostatnie ma wprawdzie znami�
   nowo�ci na gruncie tradycyjnej metodologii nauk spo�ecznych, ale
   upowszechnia si� coraz bardziej w polu metodologicznych zastosowa�
   informatyki (por.\ np.\ Wolfram [2002]).  \s}
\pn
\bsn
{\bf 1.2.} U�ywany wy�ej intuicyjnie termin ,,struktura'' wymaga na potrzeby
dalszych rozwa�a� okre�lenia nieco dok�adniejszego. Nale�y poprzedzi� je
wyja�nieniem, �e rozwijana w tej ksi��ce metodologia ma za fundament teori�
mnogo�ci, czyli teori� zbior�w, oraz logik�. kt�rej przys�uguje miano
matematycznej z racji j�zyka symbolicznego, podbudowy algebraicznej oraz
szczeg�lnych zastosowa� w matematyce. Nie znaczy to, �e trzeba si�
nieustannie do nauk tych odwo�ywa�, ale �e z nich bierze si� ramy poj�ciowe
do obrazu �wiata.

W tym obrazie fundamentalne s� dwa poj�cia -- zbioru uporz�dkowanego oraz
zbioru bez uporz�dkowania, zwanego kr�tko zbiorem lub klas�, podczas gdy
zbi�r uporz�dkowany nazywamy kr�tko struktur�. W ka�dej strukturze tkwi, by
tak rzec, pewien zbi�r, kt�ry abstrahujemy z niej my�lowo, gdy pomijamy
relacje zachodz�ce mi�dzy elementami struktury i czyni�ce z niej
uporz�dkowan� ca�o��. Nazywamy go zbiorem podstawowym (wzgl�dem struktury).
I tak, mog� m�wi� o zbiorze mebli w moim mieszkaniu, gdy pomin� spos�b ich
ustawienia, na kt�ry sk�adaj� si� relacje przestrzenne i funkcjonalne, mo�e
tak�e estetyczne, a wezm� pod uwag� jedynie pewn� mnogo�� daj�c� si� tak
okre�li�, �e wszystkie jej elementy spe�niaj� jaki� wsp�lny warunek, np.\
to, �e s� meblami w moim mieszkaniu.

Pewne atruktury s� stosunkowo niezmienne w czasie, np.\ struktura
urbaniztyczna jakiej� star�wki, kt�rej zbi�r podstawowy stanowi�
gmachy. Pewne struktury s� pozaczasowe, jak ci�g liczb ca�kowitych dodatnich
(uporz�dkowany przez relacj� wi�kszo�ci). Inne za� zmieniaj� si� w czasie
,,na oczach''. jak oddzia� wojska wykonuj�cy na defiladzie r�ne
przemieszczenia. Struktury zmieniaj�ce si� w czasie, w sczeg�lno�ci gdy
zmiany nast�puj� w interakcji z otoczeniem, nazywa si� dynamicznymi;
stosowane s� te� okre�lenia ,,uk�ad dynamiczny'' i ,,system dynamiczny''.   

Definicja struktury, a tak�e wszelka lu�niejsza jej charakterystyka zaczyna
si� wi�c w naturalny spos�b od okre�lenia, jakie s� elementy zbioru
podstawowego. Nazywamy je indywiduami w danej strukturze, przy czym trzeba
mie� na uwadze relatywno�c tego poj�cia. W niekt�rych strukturach
indywiduami s� przedmioty fizyczne, w strukturach matematycznych przedmioty
abstrakcyjne, a w strukturach biologicznych czy spo�ecznych jakie� obiekty
te� b�d�ce strukturami u wyst�puj�ce w roli sk�adnik�w, Na przyk�ad, za
zbi�r podstawowy w strukturze organizmu uzna� mo�na kom�rki; kom�rka za� to
wielce z�o�ona struktura, kt�ra z punktu widzenia chemika ma za zbi�r
podstaowy jak�� mnogo�� moleku� czy atom�w, atomy za� s� z kolei
strukturami, ktorych z�o�ono�� bada fizyk, przyjmuj�c za podstawowy zbi�r
cz�stek elementarnych.

Niekiedy za zbi�r podstawowy danej struktury trzeba uzna� mnogo�� mocno
niejednorodn�, np.\ w szwadronie kawalerii b�d� to nie tylko �o�nierze, lecz
tak�e konie, elementy uzbrojenia i stroju itd. Ale poniewa� teoria mnogo�ci
ma operacj� sumowania, mo�na zbi�r podstawowy definiowa� jako sum�
zbior�w.

Wyliczaj�c w�asno�ci charakterystyczne dla owych zbior�w sk�adowych
zawieraj�cych si� w podstawowym, oraz w�asno�ci innych zbior�w, kt�re w
naszym badaniu b�dziemy mie� na uwadze, a nast�pnie wymieniaj�c relacje
czyni�ce z danego zbioru struktur�, przybli�amy si� coraz bardziej do jej
okre�lenia. Pe�ne wyliczenie jest zwykle niemo�liwe, mamy bowiem do
czynienia w naukach, zw�aszcza spo�ecznych, z kolosaln� z�o�ono�ci�, nie
daj�c� si� opanowa� �rodkami j�zykowymi. Pozostaje jednak mo�liwo��
charakterytyki cz�ciowej, uwzgl�dniaj�cej elementy wybrane pod k�tem danego
zagadnienia.

Taka teoriomnogo�ciowa pedanteria pomaga we w�a�ciwym formu�owaniu problem�w
badawczych. Dotyczy to szczeg�lnie nauk spo�ecznych, gdzie z�o�ono��
przedmiotu mo�e sprawia�, �e tracimy z pola widzenia wa�ne elementy, o ile
nie przestrzegamy dyscypliny w charakteryzowaniu struktur.
\m
   {\ls \n We�my jako przyk�ad badanie nad procesami integracji grupy
   m�odzie�y obozuj�cej na biwaku. Oczywi�cie, do zbioru podstawowego
   zaliczymy osoby uczestnik�w. Ale dla badanego procesu integracji wa�ne s�
   tak�e pewne elementy materialne z kategorii sprz�tu i akcesori�w. Trudno
   wymienia� wszystkie elementy sk�adaj�ce si� na sprz�t. Mo�na sobie
   zapewne darowa� �opatki saperki, ale czy mo�na opu�ci� kocio�ki do
   warzenia strawy, gdy jest ich kilka i ka�dy ma na sta�e do u�ytku inna
   podgrupa danej grupy? Z ubioru mo�na zapewne pomin�� trampki, ale czy
   mo�na kapelusze, gdy ka�dy ,,kocio�kowwy'' zesp� wymy�li� do swych
   kapeluszy sobie tylko w�a�ciw� odznak�? Tego rodzaju elementy wytwarzaj�
   relacje np.\ solidarno�ci wewn�trz podgrupy, interakcji z innymi
   podgrupami itd.\ Wyliczenie wi�c takich relacji powinno si� znale�� w
   charakterystyce danej struktury. \m}
\pn 
Tworzenie charakterystyki struktury jest jakby wype�nianiem skonstruowanego
systematycznie kwestionariusza, co zapobiega umkni�ciu z pola uwagi wa�nych
pyta� badawczych.

\bsn
{\bf 1.3.} Nim podejmiemy pytanie o struktur� cywilizacji, trzeba ustali�,
czym s� indywidua wchodz�ce w sk�ad zbior�w podstawowych teorii
secjologicznych. Ustalenia te zastosujemy r�wnie� do teorii cywilizacji.

W odcinku 1.2 by�a mowa o uk�adach dynamicznych, to jest, zmieniaj�cych si�
w czasie i wchodz�cych w interakcje z otoczeniem. Indywidua socjologiczne
nale�� z pewno�ci� do uk�ad�w dynamicznych. Tym, co je r�ni od uklad�w
dynamicznych badanych w fizyce jest celowo�� dzia�a�, trzeba wi�c w��czy� do
definicji �w rys teleologiczny. To jednak nie wystarcza, �eby odr�zni�
indywidua socjologiczne od tych, kt�re bada botanika i zoologia. Trzeba
do��czy� nast�puj�ce w�a�ciwo�ci:
\msn
1. zdolno�� planowania, to jest podejmowania decyzji\par
1.1. maj�cego na celu spe�nienie jakich� d��no�ci (zaspokojenie potrzeb),\par
1.2. opartego na przewidywaniu przysz�o�ci; \pn 
2. zdolno�� j�zykowej artykulacji plan�w, co ��czy si� z mo�liwo�ci�
komunikowania si� w takich sprawach z innymi indywiduami tego� rodzaju.
\msn
Warunku 1.1 nie spe�niaj� roboty czyli automaty, nawet je�li osi�gn�
zdolno�� podejmowania decyzji opartego na prognozowaniu (1.2) i daj�cego si�
komunikowa� j�zykowo, nie maj� bowiem d��no�ci i potrzeb. Spe�niaj� go
natomiast zwierz�ta, ale brakuje im w�asno�ci wymienionej w punktach 1.2 i
2.
 
O jakich uk�adach dynamicznych da si� powiedzie�, �e spe�niaj� wszystkie
naraz wymienione warunki? S� one spe�nione przez jednostki ludzkie,
nieformalne grupy spo�eczne oraz formalne grupy spo�eczne, kt�re okre�lamy
mianem instytucji. Podsumujmy to, jak nast�puje. Elemantami {\sb zbioru
podstawowego struktury socjologicznej} s� uk�ady dynamiczne zdolne do
podejmowania decyzji w toku proces�w komunikacji symbolicznej.

Warunek nale�enia do uk�ad�w dynamicznych mo�e wyda� si� zb�dny, gdy� wynika
on ze zdolno�ci podejmowania decyzji i komunikowania si�, jest jednak
potrzebny w roli, jak m�wili scholastycy, {\k genus proximum}, a tak�e w
roli ,,kropki nad i''. We wsp�czesnej cywilizacji wielka rola przypada
osobom prawnym, jak sp�ki czy fundacje. te za� s� w pewnym sensie
(prawniczym) zdolne do podejmowania decyzji; nie s� one jednak, jako obiekty
abstrakcyjne, uk�adami dynamicznymi.
\m
   {\ls \n R�nic� mi�dzy osob� prawn� i instytucj� mo�na uchwyci� pytaniem
   o zaj�cia w czasie. Nie ma sensu pyta�, co dzialo si� w polskim skarbie
   pa�stwa (kt�ry jest osob� prawn�) w po�udnie takiego a takiego dania. 
   Jest natomaust sens pyta�. co dzia�o si� wtedy w banku PKO SA, a
   odpowied� mo�e brzmie�, �e w oddziale drugim tego banku w Warszawie
   nast�pi�o w�amanie. Przyk�ad ten pokazuje wieloaspektowo�� rozwa�anych
   obiekt�w. Bank PKO SA, jak m�wi skr�t SA, jest osob� prawn�, ale jest
   te�, w innym aspekcie, instytucj� z�o�on� z �ywych ludzi, gmach�w,
   biurek itd., a wi�c uk�adem dynamicznym.\s}
\msn
{\bf 1.4.} Wyb�r mi�dzy r�nymi koncepcjami cywilizacji, ktorego trzeba
bedzie dokona�, �eby bada� dynamik� tego zjawiska, wymaga g��bszego wgl�du w
te jej podstawowe elementy, kt�re okre�lono wy�ej jako uk�
ady  





\end













 