%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12pt   \magnification1200
\hsize14cm \vsize20cm
\advance\hoffset6mm
\pn
{\bf 1, 
Socjologia teoretyczna a socjologia empiryczna. Percepcja intelektualna.} 
\bsn
{\bf 1.1.} Socjolog zapytany, czy uprawia nauk� empiryczn� odpowie bez
wahania, �e tak. Jego stanowczo�� w tej materii mo�e podwa�y dopiero
pytanie. jaki zachodzi stosunek mi�dzy obserwacj� i pomiarem, kt�ry
polega na spostrze�eniu pewnej relacji geometrycznej mi�dzy odcinkami. 
\m
{\ls \n Czas rozpoznajemy na zegarze obserwuj�c po�o�enie wskaz�wek, a wi�c
pewnych odcink�w, w stosunku do odcink�w na podzia�ce rozmieszczonej wok�
tarczy. To samo dotyczy wszelkich innych zegar�w, mierz�czych ci�ar,
ci�nienie, pr�dko�� etc. Temperaur� odczytujemy przez por�wnanie odcinka
wyznaczonego g�rn� powierzchnia walca rt�ci z odcinkami tworz�cymi
podzia�k�. O d�ugo�ci blatu sto�u dowiadujemy si� por�wnuj�c odcinki
odpowiadaj�ce jego brzegom z kreskami na podzia�ce sztaby mierniczej. I tak
dalej. \m}
\pn
Tego rodzaju obserwacje dostarczaj� nauce empirycznej pierwszych przes�anek.
Pierwszych -- nie w tym sensie, �eby rejestrowa�y czyste dane zmys�owe, o
czym marzyli filozofowie empiry�ci. Przeciwnie, za ka�dym pomiarem kryj�
si� wysoce abstrakcyjne poj�cia teoretyczne, czasem wr�cz filozoficzne (jak
cho�by idea czasu). Je�li wi�c spokojnie buduje si� na nich nauk�, to nie
z racji ich niezale�no�ci od jakiejkolwiek teorii, ale dlatego, �e wspieraj�
si� one na teoriach, do kt�rych mamy zaufanie.  
\m
{\ls \n S�owo ,,wspieraj�'' u�yte jest z premedytacj�, bo cho� teorie
wspieraj� si� na obserwacjach, korzystaj�c z nich jako test�w wiarogodno�ci
hipotez, to z drugiej strony, obserwacje wspieraj� si� na teoriach, kt�re
legitymizuj� wiarogodno�� przyrz�d�w pomiarowych.

Daj�cym do my�lenia przypadkiem jest kinetyczna teoria ciep�a, kt�rej
zawdzi�czamy konstrukcj� termometru. Zawarta w niej definicja temperatury to
typowy przyk�ad abstrakcji, z kt�rej bierze si� konkretno�� i wiarogodno��
pomiar�w. Temperatur� okre�la si� jako {\nit �redni� energi� kinetyczn�
cz�stek}. Ju� poj�cie cz�stki elementarnej jest na wysokim stopniu
abstrakcji, bo nie chodzi tu o mikroskopijne bry�ki na wz�r atom�w
Demokryta, lecz wyrafinowane konstrukcje matematyczne. Poj�cia w�asno�ci
tych obiekt�w, jak energia, nale�� do jeszcze wy�szego poziomu. A �rednia
energia to co�, co nie jest w�asno�ci� poszczeg�lnych cz�stek, lecz ich
zbioru tak rozumianego, jak uczy statystyka, czerpi�c to poj�cie z
abstrakcyjncyh wy�yn teorii mnogo�ci. Co nie przeszkadza, �e piel�gniarka,
nic o tym wszystkim nie wiedz�c, mierzy kompetentnie temperatur�, a dokt�r
na tej obserwacji buduje hipotez� o stanie zdrowia pacjenta. \m}

\s                  
Tak wi�c, trzeba odr�nia� w ka�dej z dokonywanych w nauce obserwacji dwie
warstwy. Jedna z nich to zmys�owa reprodukcja b�d�cego w otoczeniu stanu
fizycznego, daj�ca si� por�wna� z analogowym przetwarzaniem sygna��w w
technicznych urz�dzeniach odtwarzaj�cych (telefon, kamera etc.). Jak kamera
fotograficzna przetwarza sygnal swietlny na stan chemiczny, podobnie czyni
oko, ucho za� przetwarza sygna� akustyczny na stan mechaniczny membrany itd. 
T� warstw� wypada okre�li� jako {\sb odtw�rcz�}. U badacza, kt�ry obserwuje
przyrz�d pomiarowy b�dzie to odtworzenie na siatk�wce pewnego uk�adu kresek,
np.\ relacji mi�dzy wskaz�wkami zegara (kt�re s� stylizowanymi w jakis
spos�b kreskami) do kresek na podzia�ce tarczy.

Nad takim pod�o�em odtw�rczym nadbudowuje si� {\sb warstwa interpretacyjna},
ktr�rej tre�� jest wnioskiem z informacji obecnej w warstwie odtw�rczej i z
wiedzy o funkcjonowaniu przyrz�du pomiarowego, ta za� z kolei wynika z
teorii fizycznej uzasadniaj�cej konstrukcj� danego przyrz�du.

Dla ka�dej z tych warstw istnieja w�a�ciwe �rodki j�zykowe nadaj�ce si� do
wyra�enia i komunikowania jej tre�ci. Obserwator, powiedzmy, numer pierwszy,
gdy go zapyta�, co widzi na zegarze odpowie na przyk�ad, �e widzi zbie�no��
d�u�szej wskaz�wki z kresk� na podzia�ce opatrzon� napisem ,,4'' oraz
zbie�no�� kr�tszej z kresk� opatrzon� cyfr� ,,3''. Obserwator numer drugi
odpowie: widz�, �e jest dwadzie�cia po trzeciej.

Odpowied� pierwszego wyra�a obserwacj� tylko z warstwy odtw�rczej, odpowied� 
drugiego obejmuje warstw� interpretacyjn�. Pierwszej mo�e udzieli� ka�dy,
kto opanowal s�ownik zdatny do opisu relacji przestrzennych, a to mie�ci si�
w ka�dym zasobie j�zykowym. Drugiej mo�e udzieli� tylko kto�, jak m�wimy,
znaj�cy si� na zegarze, czyli zdolny do interpretowania stan�w tego przyrz�du
pomiarowego.  

Opr�cz tej istotnej r�nicy co do tre�ci, mamy zarazem nie mniej donios�e
podobie�stwo formy logicznej. Zar�wno zdania wyra�aj�ce dane w warstwy
odtw�rczej w tre�ci obserwacji, jak i zdania z warstwy interpretacyjnej maj�
form� logiczn� zda� jednostkowych. W tej klasie znajduj� si� zdania, kt�re w
charakterystyce j�zyka rachunku predykat�w okre�lamy jako atomowe. S� to
zdania zbudowane wy��cznie z predykatu n-czlonowego oraz n cz�on�w (inaczej,
argument�w), to znaczy z tylu cz�on�w, ilu wymaga znaczenie danego
predykatu. Je��i w jego znaczeniu zawiera si� to, �e jest to predykat
jednocz�onowy (np.\ ,,[...]~jest cia�em sta�ym''), to w miejscu kropek
znajdzie si� nazwa jakiego� indywiduum z danej dziedziny, np.\ wie�y Eiffla.
Je�eli znaczenie predykatu implikuje jego dwucz�onowo�� (np.\ ,,jest wy�szy
od''), odpowiednia do tego b�dzie forma zdnia atomowego (jak ,,wie�a Eiffla
jest wy�sza od Panteonu''), itd.

Zdania wyra�aj�ce obserwacje, w jednej lub drugiej z rozwa�anych warstw,
opr�cz formy logicznej zda� atomowych mog� mie� te� form� negacji zdania
atomowego lub form� koniunkcji zda� atomowych. Nazwy wyst�pujace w tych
zdaniach jako argumenty predykat�w s� nazwami indywidu�w w szerokim tego
s�owa rozumieniu. Mog� to byc indywidua �ci�le zlokalizwane i dobrze
odr�nialne od otoczenia, jak wie�a Eiffla, jak te� jakie� obszary
czasoprzestrzeni (np.\ obszar, w kt�rym zachodzi stan niewa�ko�ci).

\bsn
{\bf 1.2.} Dzi�ki rozr�nieniu dw�ch wymienionych warstw obserwacji, sprawa
dojrza�a do postawienia kwestii: co ma na my�li badacz przypisuj�cy swej
dyscyplinie charakter empiryczny, gdy powiada, �e u podstaw tej dyscypliny
znajduj� si� zdania obserwacyjne? Czy ma na my�li zdania wyra�aj�ce tylko
tre�ci z warstwy odw�rczej, czy zdania nale��ce do warstwy interpretacyjnej? 

Przyjrzenie si� praktyce badawczej nie pozostawia w�tpliwo�ci, jaka b�dzie
odpowied�, zar�wno w odniesieniu do nauk przyropdniczych jak i nauk
spo�ecznych. �aden badacz nie formu�uje zda� obserwacyjnych na tak� mod��,
jak to czyni� obserwator okre�lony wy�ej jako numer pierwszy. 

Takie jednak post�powanie praktyk�w nauki nie jest zgodne z idea�em, kt�ry
kre�l� niekt�rzy filozofowie nauki, pragn�cy ufundowac nauk� na czustym
do�wiadczeniu zmys�owym, nie mieszaj�cym si� z �adn� teori�. Filofowie ci,
zwani empirystami, rang� zda� obserwacyjnych sk�onni s� przypisa� tylko tym
zdaniom, kt�re s� jak raporty obserwatora numer pierwszy.

Filozof o innej ni� empirystyczna orientacji nie musi anga�owa� si� w ten
problem, przypominaj�cy dylemat kr�la Salomona, kt�rej z matek przys�uguje
prawnie dziecko b�d�ce przedmiotem ich sporu: czy miano zda� obserwacyjnych
przys�uguje zdaniom z pierwszej czy z drugiej warstwy? Skoro realnym punktem
wyj�cia s� tylko zdania z warstwy intepretacyjnej, nazwijmy je stosownie do
tej roli {\sb zdaniami wyj�ciowymi}. A ich rysem definicyjnym b�dzie to, �e
ich rola polegaj�ca na testowaniu hipotez. Nie jest to wi�c ten absolutny
punkt wyj�cia w poznaniu, kt�rego poszukuj�, ka�dy na sw�j spos�b,
kartezjanie, fenomenologowie, czy pozytywi�ci, lecz punkt niejako ruchomy,
kt�ry mo�e si� przesuwa� wraz z ewolucj� danej dyscypliny, ale w ka�dym
okre�lonym stadium ewolucji jest powszechnie przez adept�w tej dyscypliny
akceptowany.
\m
    {\ls \n Jest to propozycja zbie�na z ide� Karla Poppera [1959, odc.~29),
    �eby zdania s�u��ce do testowania hipotez by�y nazywane {\nit basic
    statements} zamiast {\nit perceptual statements}, co po polsku oddaj�
    zwroty ,,zdanie spostrze�eniowe'' czy ,,zdanie obserwacyjne''. 
    Okre�lenie ,,zdanie wyj�ciowe'' wskazuje na rol� pe�nion� w teorii
    naukowej, podczas gdy drugie odwo�uje si� do terminu ,,perception''
    (spostrze�enia, obserwacja, do�wiadczenie zmys�owe) z t� jego
    chwiejno�ci� znaczeniow�, o kt�rej by�a wy�ej mowa. Co do roli w teorii,
    stosunkowo �atwo j� rozpozna� przygl�daj�c si� praktyce badawczej,
    podczas gdy poj�cie do�wiadczenia wci�ga nas w trudne kwestie
    epistemologiczne. W polskim przek�adzie [1977] cytowanego dzie�a Poppera
    jego termin ,,basic statement'' oddany jest przez ,,zdanie bazowe'', co
    zdaje si� by� rozwi�zaniem mniej fortunnym stylistycznie. \s}
\s
{\sb Testowanie hipotezy} na tym polega, �e w�r�d zda� wyjciowych szuka si�
kontrprzyk�ad�w, to znaczy zda�, kt�re obala�yby dan� hipotez� czyli
wykazywa�y jej fa�szywo��. St�d, obalenie nazywa si� te�, bardziej
technicznie, {\sb falsyfikacj�}. Najprostszy schemat logiczny tej procedury
jest nast�puj�cy. Niech hipoteza ma posta� zdania og�lnego, w kt�rym zmienna
,,$x$'' reprezentuje dowolne indywidua rozwa�ane w danej teeorii (zmiennych
mo�e by� wi�cej, ale tu bierzemy w roli przyk�adu przypadek najprostszy).
\msn
H. \ $\A_x(Px\to Qx)$. 
\msn
Kontrprzyk�adem b�dzie zdanie o jakim� indywiduum; zgodnie z konwencj� w
logice predykat�w (oznaczanie indywidu�w malymi literami z pocz�tku
alfabetu) niecj b�dzie to indywiduum $a$. Kontrprzyk�adem, z kt�rego wynika
logicznie zaprzeczenie H jest koniunkcja:
\msn
K. \ $Pa\i\neg Qa$. 
\msn
Je�li wi�c K jest zdaniem prawdziwym H musi by� fa�szywym; powiemy wtedy, �e
hipoteza H zosta�a sfalsyfikowana przez zdanie K, kt�re z racji tej
zdolno�ci do testowania hipotezy zaliczamy do zda� wyj�ciowych danej teorii.  

Niech przyk�adem testowanej hipotezy b�dzie zdanie:
\msn
H*. \ Zawsze, je�li w jakim� pa�stwie wi�kszo�� ludno�ci jest muzu�ma�ska,
jego rz�d odmawia sojuszu z USA.  
\msn
Formu�� H stosujemy do naszgo przypadku w ten spos�b, �e zmienna ,,$x$''
reprezentuje dowolny element ze zbioru pa�stw, symbolowi ,,$P$'' odpowiada
predykat ,,jest pa�stwem z muzu�ma�sk� wi�kszo�ci�'', a symbolowi ,,$Q$''
predykat ,,jest pa�swem, kt�rego rz�d odmawia wsp�pracy z USA''. Niech
literze ,,$a$'' ze schematycznego kontrprzyk�adzie K odpowiada w jego
obecnej konkretyzacji nazwa indywidualna ,,Pakistan''. Kontrprzyk�ad
przybiera teraz posta�:
\msn
K* \ Pakistan jest pa�stwem z muzu�ma�sk� wi�kszo�ci� i nie jest pa�stwem,
kt�rego rz�d odmawia sojuszu z USA.  
\msn
Hipotez� H* mo�na sobie wyobrazi� jako element teorii cywilizacji w rodzaju
tej g�oszonej przez Samuela Huntingtona; mamy wedle niej do czynienia z
nieuchronno�ci� konfliktu mi�dzy �wiatem muzu�ma�skim i tzw.\ cywilizacj�
zachodni� (za��my na chwil�, �e wiadomo, co ten zwrot znaczy). kt�rej
przewodz� USA. Hipotez� H* jest tak �atwo obali�, �e nie godzi si� jej
przypisywa� powa�anemu autorowi. Nasuwa si� pytanie: gdyby teori� konfliktu
cywilizacji sformu�owa� na takim poziomie konkretno�ci jak H (mniej jednak
naiwnie), to czy opar�aby si� skutecznie pr�bom falsyfikacji? To temat do
przemyslenia, zw�aszcza dla zwolennik�w ujmowania wojowniczo�ci arabskiej w
kategoriach konfliktu cywilizacji. Do pogl�d�w Huntingtona jeszcze wr�cimy
jako reprezentuj�cych jeden z modeli cywilizacji, obecne za� do nich
odniesienie s�u�y jedynie egzemplifikacji poj�� metodologicznych.

\bsn
{\bf 1.3} Dzi�ki poj�ciu zda� wyj�ciowych staje w nowym �wietle zagadnienie
empiryczno�ci socjologii. A jest to zagadnienie, kt�re trzeba podj��,
wkraczaj�c na teren socjologii teoretycznej, �eby wyja�ni�, dlaczego si�
uprawia socjologi� teoretyczn� (ryzykuj�c zarzut spekulatywno�ci)
zamiast oddawa� si� 



Mora� metodologiczny dla nauk spo�ecznych jest z takich rozwa�a� podw�jny. Po
pierwsze, 

 



 



Bywa, �e im trudniej jest utworzy� teori� spo�eczn�, tym �atwiej
to przychodzi jej autorowi. Najtrudniej jest bowiem o dobr� teori�, gdy ma
si� do czynienia z przedmiotem maksymalnie z�o�onym, kt�ry jest nie do
ogarni�cia na drodze bada� empirycznych, a to otwiera drog� nipohamowanej
czasem spekulacji. Trudno autora gani� za spekulacje, skoro materia bada�
tak bardzo jest oporna na empiryczn� weryfikacj�. Wtedy trzeba raczej zadba�
o kryteria pozwalaj�ce odr�ni� �mia�e lecz p�odne teoretyzowanie od s�abo
kontrolowanej imaginacji, kt�ra niekt�ym autorom przychodzi z du��
�atwo�ci�, a je�li zape�nia ona kilka grubych tom�w, ma�o kto przez nie
przebrnie, �eby m�c wyda� os�d krytyczny; wtedy, przy odpowiednim jeszcze
marketingu, autor ma zagwarantowany sukces wydawciczy i wzi�cie u
publiczno�ci.

Powy�szy opis oddaje sytuacj� w naukach spo�ecznych, gdy idzie o r�ne
teorie cywilizacji. Materia rozwa�a� jest najbardziej jak tylko by� mo�e
z�o�ana, bo idzie wszak o najwi�ksz� z istniej�cych struktur spo�ecznych,
ogarniaj�ca wszystkie pozosta�e. Nie znaczy to, i� trudno�� jest a� tak
wielka, by nie pojawia�y si� w tej materii s�dy trafne i dobrze ugruntowane.
Ryzyko jednak b��du jest tu powa�niejsze ni� w innych problemach, podobnie,
jak ryzyko inwestycji jest tym znaczniejsze, im wi�ksze ma ona rozmiary.

Im wi�ksza jest badana struktura spo�eczna, a wi�c im bardziej rozleg�y ma
zakres terytorialny i czasowy, im bardziej r�norodne ogarnia elementy, tym
bardziej jest swoista i niepowtarzalna. To za� ogranicza do minimum
mo�liwo�ci kontroli eksperymentalej czy cho�by tylko
obserwacyjno-por�wnawczej. Z tego wzgl�du szczeg�lnie wa�na rola przypada
kontroli logicznej, kt�ra bada sp�jno�� teorii, prawisg�owo�c wnioskowania,
prawid�owo�� formowania jej poj��. 

Logika nie jest tu jednak instancj� w pe�ni autonomiczn�. Metodologia nauk,
pos�uguj�c si� ni� jako nieodzownym narz�dziem, nie mo�e si� obej�� bez
za�o�e� epistemologicznycj, a te si� przenikaj� z ontologiczn� wizj� �wiata.
Te same przeto �rodki logiczne moga przynosi� r�ne wynikui, w zalezno�ci od
tego, jakie tw�rcom teorii przy�wiecaj� idee filozoficzne. 

Nie jest niestosowne, z metodologicznego punktu widzenia, mie� takie idee.
Niestosowne jest powodowa� si� nimi nie�wiadomie, lub, co gorsza, ukrywa�,
�e si� nimi badacz kieruje, a to dla stworzenia pozoru, �e uprawia czyst�
nauk� empiryczn�, bez jakichkolwiek odniesie� do filozofii.

Obecne rozwa�ania s� przenikni�te ide� epistemologiczn�, kt�r� oddaj� mianem
{\k percepcji intelektualnej}. Poj�cie to oka�e si� pomocne w odczytaniu i
wykorzystaniu takich klasyk�w metodologii nauk spo�ecznych, jak Weber,
Znaniecki, von Mises, Hayek. A co jeszcze wa�niejsze, pozowli ono
zaproponowa� �rodki kontroli logicznej, kt�ra, jak powiedziane wy�ej, tym
pilniej jest potrzebna, im skromniejsze s� mo�liwo�ci kontroli empirycznej.
 
\bsn
{\nf 1.2.} Poj�cie percepcji intelektualnej wprowadz� na przyk�adzie tak
dobranym, �eby m�g� dostarczy� odpowiednio obszernej definicji cz�stkowej;
ma ona poda� pewien warunek wystarczaj�cy do tego, �eby rozpoznawa� akty
takiej percepcji. Poniewa� percepcja intelektualna jest czym�, co nie
istnieje wedle nauczania radykalnych empiryst�w, pierwszym zadaniem b�dzie
pokaza� jej istnienie, czyni�c to na takim przyk�adzie, �eby by� on
przydatny dla metodologii nauk empirycznych.
\bsn
[





