ROZDZIAŁ PIERWSZY

Wstępne pojęcie o naturze cywilizacji

1. Na czym polega siła cywilizacji i jakie mamy rodzaje cywilizacji

1a. O pojęciach, które trzeba wyświetlić • Zagadnienie siły cywilizacji stanęło na porządku dnia, zajmując uwagę światowej opinii publicznej, gdy od przeszło dekady zaczęło krążyć po świecie widmo starcia się cywilizacji – clash of civilizations – jak to ujął Samuel Huntington. Nieodparcie więc nasuwa się pytanie: czy nasza cywilizacja ma dość siły, żeby z takiego starcia, jeśli doń dojdzie, wyjść zwycięsko?

Cóż to jednak znaczy „nasza”? Niejasność cechująca w tym kontekście ów zaimek dzierżawczy jest źródłem poplątania myślowego, z którego trudno się pozbierać. Czyż nie są nasze, Europejczyków i Zachodu, fundamentalne zdobycze cywilizacji, które Europa przejęła w średniowieczu od arabskich wyznawców Islamu? Ci zaś od cywilizacji greckiej, egipskiej, hinduskiej i innych? A jeśli są one nasze, to jaki ma sens przeciwstawianie cywilizacji Zachodu tym innym, po których ona tak wiele dziedziczy?

W szczególności, funkcjonuje obiegowe przeciwstawienie cywilizacji Zachodu i Islamu biorące się z faktu, że duże i wpływowe grupy wyznaców Islamu głoszą swą wrogość wobec Zachodu. Ale dlaczego w poważnych rozważaniach naukowych mielibyśmy imitować sposób myślenia niedokształconych fanatyków? Może, wbrew temu, co oni twierdzą, to nie cywilizacja Islamu odpowiada za wrogość i krwawe starcia, lecz interesy pewnych grup islamistów? Przecież o wojnie w Irlandii Północnej nie myślimy, że jest ona starciem cywilizacji protestanckiej z katolicką, lecz waśnią pewnej grupy protestantów z pewną grupą katolików.

Cisną się dalsze pytania pod adresem owego zaimka. Jeśli nasza znaczy europejska, to jak ma się ona do amerykańskiej? A jak do zachodniej? Rzesze politologów i publicystów debatujące o tych sprawach nie zwykły stawiać takich prostych pytań. A przecież nie wystarczy je postawić. Trzeba na nie odpowiedzieć, żeby się wydobyć z pojęciowego zamętu, który psuje nie tylko myśli w głowach, ale i ważkie decyzje polityczne.

Drugie pojęcie do wyświetlenia to moc cywilizacji. Mylne jest wprawdzie wiązanie konfliktów cywilizacji z kontrastami religijnymi, ale zmagania się antagonistycznych cywilizacji realnie istnieją. Chciałoby się wiedzieć, która ze ścierających się stron ma większe szanse, to znaczy, która jest silniejsza. Oto, na przykład Chiny Ludowe, choć poczyniły w pewnych punktach ustępstwa na rzecz cywilizacji liberalnej, w innych twardo, a nawet brutalnie, bronią modelu cywilizacji totalitarnej. Czy uda się im go obronić? A może totalitaryzm odniesie nawet większy sukces i rozprzestrzeni się, powiedzmy, na Rosję, będącą już teraz w odwrocie od liberalizacji wszczętej przez Gorbaczowa i Jelcyna?

Aby na takie kwestie odpowiedzieć, trzeba zapuścić się myślami w głąb tej niezwykle złożonej struktury, jaką stanowi cywilizacja. W następnych rozdziałach zaangażujemy do tego celu arsenał pojęć informatycznych, ale żeby móc nimi operować na konkretach, obecny rozdział przeznacza się na wielostronne wprowadzenie pojęciowe i historyczne.

1b. Podstawowy rynsztunek myślowy – część pierwsza • Zacznijmy od przyjęcia

najszerszej kanwy zarówno dla narracji historycznych jak i refleksji teoretycznych, a jest nią maksyma:

A. Życie polega na rozwiązywaniu problemów.

Brzmi ona może banalnie, ale jeśli nawet, to jest to banał płodny w konsekwencje. A na punkt wyjścia nadaje się również dlatego, że każdy z nas może ją z własnego doświadczenia potwierdzić. Spróbujmy pomyśleć, czy miał ktoś w życiu choć jeden dzień bez dokonywania wyborów; z każdym zaś wyborem sprzężone jest pytanie o jego słuszność, a więc pewien problem do rozwiązania. A oto następne maksymy, zbogacające nasz rynsztunek myślowy o pojęcia trafności, ekonomiczności i efektywności rozwiązania problemu.^{1}

B. Rozwiązania problemów bywają trafne w różnym stopniu; rozwiązanie jest tym bardziej trafne, im bardziej jest prawdopodone i dokładne.

C. Rozwiązania problemów bywają ekonomiczne w różnym stopniu; rozwiązanie jest tym bardziej ekonomiczne, im mniej proces uzyskiwania go wymaga środków, jak czas, energia, ilość miejsca w pamięci etc.

D. Rozwiązanie problemu jest tym bardziej efektywne, im bardziej jest ono trafne i ekonomiczne.

Każda z maksym B, C, D nastręcza pewien kłopot w jej stosowaniu, uzależniając posiadanie definiowanej cechy (wskazanej kursywą) od conajmniej dwóch warunków, które są między sobą trudno porównywalne. W B są nimi prawdopodobieństwo przysługujące rozwiązaniu problemu i dokładność rozwiązania. Trudność wyłania się wtedy, gdy mamy dwa różne rozwiązania x i y problemu p, takie, że x jest, powiedzmy, wynikiem pomiaru bardziej prawdopodobnym niż y, a zarazem mniej dokładnym niż y. Które rozwiązanie należy wtedy uznać za trafniejsze? Tego nie da się ustalić w sposób ogólny. W przypadku gdy, powiedzmy, odchylenie od pewności będzie minimalne, zaś odchylenie od dokładności bardzo znaczące, a na dokładności mniej nam zależy, rozwiązanie bliższe pewności uznamy za trafniejsze. W innej sytuacji trzeba będzie rozstrzygnąć inaczej. Takie praktyczne trudności nie umniejszają jednak zasług maksymy B dla sprecyzowania sensu zwrotu „trafność rozwiązania problemu”.

Podobnego komentarza wymaga maksyma C, która wymienia trudno porównywalne koszty czasu, energii i pamięci, od ich minimalizacji uzależniając ekonomiczność rozwiązania. Analogicznie, D określając efektywność przez trafność i ekonomiczność, nie przesądza np. jak duża nadwyżka ekonomiczności może zrekompensować taki to a taki niedostatek trafności. Pomimo takich niedookreśleń, maksymy te razem wzięte pozwalają wprowadzić jako stosunkowo dobrze zrozumiałe kolejne pojęcie – sprawności decyzyjnej, które będzie ważnym krokiem ku zdefiniowaniu siły cywilizacji.

1 Określam te sformułowania w nieobowiązujacy sposób jako „maksymy”, unikając w ten sposób technicznych wyjaśnień, czy mają to być aksjomaty czy definicje, czy jeszcze coś innego. Na obecnym etapie rozważań nie ma potrzeby zaprzątania uwagi tego rodzaju ustaleniami metodologicznymi.

E. Sprawność decyzyjna (SD) układu jest tym większa, im większy wśród uzyskiwanych przezeń rozwiązań jest zbiór rozwiązań efektywnych oraz na im wyższym są one stopniu efektywności..

Sprawność decyzyjna to tyle, co sprawność w rozwiązywaniu problemów. Jeśli pozwolić sobie na przydługi neologizm, to można by ją określić jako „sprawność rozwiązaniową”. Ale termin „decyzyjna”, krótszy i lepiej utarty, nie jest od rzeczy, skoro trafne rozwiązanie problemu jest zwykle wyborem spośród iluś kandydujących do rozwiązania opcji; jest więc rodzajem decyzji.

„Układ” to termin cieszący się wzięciem wśród uczonych wielu branż, zwłaszcza tych interdyscyplinarnych. Należy do nich dyscyplina zwana teorią dynamicznych układów złożonych ( takich będzie tu mowa w dalszym ciagu). Dynamiczne, to znaczy zmieniające się w czasie i wchodzące w interakcje z otoczeniem. Teoria ta ma w swym polu badawczym zarówno układy meteorologiczne i wiry na wodzie, jak i wirusy, bakterie, organizmy ze wszystkich pięter ewolucji, nisze ekologiczne, mrowiska, klucze żurawi, umysły ludzkie, komputery, wreszcie społeczeństwa o różnych stopniach złożoności, od pary partnerów szachowych, rodziny, drużyny sportowej, aż po narody, państwa, wielkie korporacje, organizacje międzynarodowe. Na każdym szczeblu, gdzie walczy o przetrwanie, rozwój i dominację jakaś żywa istota lub ich zbiorowość, mamy do czynienia z dynamiką rozwiązywania problemów czyli podejmowania decyzji.

Zajmiemy się rozwiązaniami uzyskiwanymi przez układy społeczne, a więc obdarzone jakąś strukturą zbiorowości. Rozwiązanie uzyskane przez układ społeczny to nie to samo, co rozwiązanie, do którego dochodzą wszystkie jego elementy. Gdy uczniowie z tej samej klasy rozwiązują zadania na egzaminie z matematyki, może się zdarzyć, że każdy sam z siebie dojdzie do tego samego rozwiązania. Ale nie powiemy, że doszła do niego klasa jako zbiorowość, czyli klasa jako całość. Bardziej byśmy byli uprawienieni do takiej konstatacji, gdyby wyszło na jaw dostarczanie przez prymusa ściągaczek kolegom o mniejszej sprawności Byłaby to jakaś, minimalna wprawdzie, lecz interakcja, dająca pewien tytuł do traktowania grupy jako podmiotu procesu rozwiązywania. Wyrazisty przypadek zbiorowego rozwiązywania problemu, a zarazem klasyczny przypadek zbiorowego podejmowania deczyzji stanowi głosowanie, w którym decyzja zapada większością głosów. Jest to rozwiązanie, którego niewątpliwym podmiotem jest grupa, nie zaś jej elementy. Nazywamy to rozwiązywaniem problemu przez grupę jako całość. Uwagi te podsumowuje nastepująca maksyma.

F. Sprawność decyzyjna społeczeństwa (SDS) jest to sprawność decyzyjna w rozwiązywaniu przez dane społeczeństwo jako całość jego problemów przetrwania, wolności, rozwoju i ekspansji.

Te cztery wyzwania, jak przetrwać, jak osiągać wyższy stopień rozwoju, jak chronić się przed popadnięciem w zależności i jak rozszerzać swój własny zakres posiadania, wpływu etc., dotyczą organizmów społecznych tak samo jak organizmów biologicznych. Organizmom biologicznym wiele rozwiązań dyktuje z góry przyroda w postaci dziedziczonych instynktów, organizmy społeczne natomiast muszą się same starać o maksymalizację, czyli jak najwyższy stopień swojej SDS. A repertuar testów na tę sprawność jest, jak widać niemały. Zwróćmy zwłaszcza uwagę na ostatni punkt, trend do ekpansji, który tak wielką odgrywa rolę w dynamice historycznej. Może to być ekspansja demograficzna, terytorialna, może to być montowanie sfery wpływów. Może też być, co ważne dla problematyki globalizaji, przekazywanie innym społeczeństwom wzorców cywilizacyjnych, czy to będące planową akcją (np. systematyczne lansowanie kultury francuskiej) czy procesem bardziej żywiołowym (jak światowa recepcja kultury amerykańskiej w postaci westernów, hamburgerów itp.).

Zmierzając do określenia, czym jest siła cywilizacji, uzyskany w powyższych maksymach plon definicyjny trzeba będzie złączyć z innym, biorącym się z penetrowania fenomenu struktur kulturowych. Będzie to druga część „kompletowania rynsztunku”.

1c. Podstawowy rynsztunek myślowy – część druga • Pojęcie struktury, podobnie

jak stosowane wyżej pojęcie układu dynamicznego należą do najogólniejszych kategorii filozoficznych; stąd ich wszechobecność w różnych dyscyplinach. Struktura jest to zawsze jakiś zbiór, uporządkowany za pomocą relacji zachodzących czy to między jego elementami, czy podzbiorami elementów. Pojęcie struktury kulturowej pomyślane jest tak szeroko, żeby w majacych nastąpić rozważaniach mogły nim zostać objete zarówno kultury prymitywne, pozbawione cech tego, co nazywamy cywilizacją, jak i kultury z kręgu cywilizacji. Oto odpowiednie określenia.

G. Na strukturę kulturową społeczności składa się: (1) zbiór reguł działania, mianowicie reguł rozwiązywania przez daną społeczność jej problemów przetrwania, wolności, rozwoju i ekspansji, a ponadto: (2) zbiór instytucji powstałych za sprawą tych reguł i pomocnych w ich stosowaniu, (3) zbiór narzędzi (środki techniczne itp.) niezbędnych do stosowania reguł, (4) dorobek materialny i duchowy danej społeczności powstały dzięki właściwym dla niej regułom działania.

H: Istnieją dwa rodzaje struktur kulturowych: struktura prymitywna cechująca społeczeństwa prymitywne, czyli pierwotne, czyli archaiczne, mająca za główny cel przetrwanie społeczeństwa, oraz struktura cywilizowana, która służy także rozwojowi i ekspansji posiadającej ją społeczności, przy czym istnieją takie dziedziny, w których rozwój odbywa się z przyspieszeniem (dynamika z gruntu obca społeczeństwom prymitywnym).

Przykładem wykładniczy wzrost zasobów wiedzy, wykładniczy wzrost mocy obliczeniowej procesorów.

J: Odpowiednio, istnieją dwa rodzaje SDS: jeden właściwy strukturom kulturowym prymitywnym, drugi właściwy strukturom kulturowym cywilizowanym. Tylko w odniesieniu do drugiego, określając stopień SDS należy brać pod uwagę zdolność do rozwiązywania problemów rozwoju i ekspansji.

K: Oprócz ekspansji dokonywanej przez określone społeczeństwo dzięki wysokiemu poziomowi SDS, zachodzi też zjawisko eskpansywności cywilizacji, które polega na tym, że społeczeństwa nie posiadające jeszcze danej cywilizacji mają silną tendencję do jej przyswojenia.

L: Siłę cywilizacji ujmujemy w dwóch aspektach. (1) X jest cywilizacją silniejszą od cywilizacji Y, gdy X posiadającemu ją społeczeństwu zapewnia większą SDS niż cywilizacja Y. (2) X ma większą niż Y expansywność jako wzorzec SDS.

1d. Jak mają się do siebie wzajem czasoprzestrzenne i merytoryczne charakte-

rystyki cywilizacji • Droga do uporządkowania pojęć prowadzi przez zdanie sobie sprawy z roli przydawek łączonych z nazwą „cywilizacja”. Tworzą one pewne klasyfikacje, a wiadomo z logiki, że klasyfikacja miewa pokaźną moc definicyjną, przynoszącą wyklarowanie pojęć. Jedne z tych określeń są geograficzne lub historyczne, inne są merytoryczne, to jest, wiążące się z metodami, jakimi dana cywilizacja rozwiązuje swoje problemy.

Jest jeszcze jedno kryterium podziału, dosyć obecnie modne, znów za sprawą Huntingtona, który zapożyczył je od Toynbee’go. Nie da się jednak nie zauważyć, że jakość intelektualna tego kryterium okazuje się mierna już po pierwszych pytaniach testujących; niczego ono nie wnosi do poszukiwanych odpowiedzi, a nawet utrudnia ich znalezienie przez pomieszanie pojęć. Jest to kryterium religijne, wedle którego istnieją np. cywilizacje chrześcijańska i prawosławna; mamy tu błąd klasyfikacji – brak rozłączności między klasami jednych i drugich wyznawców (wszak prawosławni to też chrześcijanie). O osobnej cywilizacji hinduistycznej raczej się nie mówi, ale musi ona istnieć, skoro wedle tej teorii każda znaczniejsza religia generuje jakąś cywilizację; znalazła się więc na liście Toynbee’go. Dlaczego jednak brakuje na niej cywilizacji taoistycznej? Trudno powiedzieć. Można dłużej ciągnąć tę krytykę, w której siłą rzeczy (bez intencji krytyka) pobrzmiewają tony satyryczne. Trzeba to będzie uczynić w innym miejscu książki, teoria ta bowiem ma zbyt duży wpływ na opinię publiczną, żeby poprzestać na jednej wzmiance; teraz niech wystarczy te kilka zdań, żeby uzasadnić, dlaczego nie będziemy łączyć z pojęciem cywilizacji przydawek wyznaniowych.

I tak, pozostajemy przy charakterystykach z jednej strony historyczno-geograficznych czyli, krócej, czasoprzestrzennych, z drugiej zaś strony, merytorycznych. Czasoprzestrzenne określenia cywilizacji to takie, jak: egipska, babilońska, kreteńska, Azteków, europejska, amerykańska, zachodnia itd. Nazwy te wskazują na miejsce w przestrzeni, a w domyśle, dzięki posiadanej przez nas wiedzy historycznej, jest zawsze jakiś rejon czasowy. Np. pojęcia cywilizacji europejskiej nie odnosimy do epoki paleolitu, lecz datujemy ją od okresu, z grubsza biorąc, Złotego Wieku Aten do czasów dzisiejszych. Określenie czasoprzestrzenne nic nie mówi o treści cywilizacji czyli o tym, na czym polegają metody rozwiązywania przez społeczności danego czasu i regionu ich problemów przetrwania, rozwoju i ekspansji. Przykładem określenia merytorycznego może być określenie „patriarchalna”. Wskazuje ono bowiem na fundamentalną rolę rodziny, co w znaczący sposób determinuje rozwiązywanie zagadnienia demograficznego, jako istotnej części problemów przetrwania i ekspansji danej zbiorowości.

Charakterystyki czasoprzestrzenne stają się płodne poznawczo w połączeniu z merytorycznymi, o ile się wykaże, iż jakiś rys metody stanowiącej o danej cywilizacji cechuje w pewnym czasie społeczności pewnego regionu. Religia może w niektórych przypadkach służyć pośrednio do zdefiniowania regionu, wyróżniając np. obszary zamieszkałe przez wyznawców Islamu. Jeśli stwierdzimy, że na tych obszarach dominuje cywilizacja patriarchalna, uzyskujemy przesłanki do prognozy, że jest to strefa o dużych szansach ekspansji demograficznej, jako że patriachalizm implikuje wielodzietność (z racji biologicznopsychologicznych, w które nie będziemy tu wchodzić). Jeśli stwierdzimy ponadto, że słabo jest tam zawansowana cywilizacja liberalna, a więc taka, która maksymalnie sprzyja rozwojowi ekonomicznemu, to nie trudno przewidzieć intensywne migracje ze stref prężnych demograficznie i słabych ekonomicznie do stref słabych demograficznie a prężnych ekonomicznie.^{2}

Wyodrębnienie cywilizacji patriarchalnej posłużyło nam za prosty przykład, na czym polega charakterystyka merytoryczna. Przy tej obfitości materiału, jakiej dostarcza wiedza historyczna, można ułożyć sporą listę formacji cywilizacyjnych. Bardziej jednak niż kompletność historyczna będzie nas interesować polityczna i ekonomiczna aktualność. Toteż skoncentrujemy się na trzech formacjach, które nazwiemy modelami, mając na uwadze, że w treści słowa „model” zawiera się też pojęcie wzorca; każda zaś z formacji, którymi się zajmiemy jest zalecana jako wzorzec do realizacji przez któryś z głównych kierunków filozofii politycznej i gospodarczej czasów najnowszych. Model liberalny przez liberalizm, socjalny przez socjaldemokrację, a totalitarny zarówno przez nazizm jak i przez komunizm.

Wróćmy do pytania, co znaczy wyjść zwycięsko ze starcia, jeśli takie by nastąpiło, antagonistycznych cywilizacji? Historia, czasem naprawdę mądra nauczycielka życia, podsuwa nam lekcję wypraw krzyżowych. Była w nich taka faza, gdy strona zachodnia, zdobywszy Jerozolimę, odniosła zwycięstwo militarne; wprawdzie nie było ono trwałe, ale dla naszej lekcji porównawczej nie ma to znaczenia. Wystarczy, że zatrzymamy ów obraz w polu widzenia i porównamy go z drugim, w którym mamy widok cywilizowania się barbarzyńców z Zachodu w kontakcie z zaawansowaną cywilizacją hellenistyczną przejętą i rozwijaną przez Arabów. Dotyczyło to wszelkich nauk i filozofii, a także techniki, budownictwa, metod handlu i bankowości, nie wyłączając wygód i ułatwień codziennego życia. Co to znaczy? To, że gdyby nawet Arabowie nie odzyskali przewagi militarnej, cywilizacja arabska (w sensie czsoprzestrzennym, nie merytorycznym) zdominowałaby zachodnią jako przedmiot adaptacji i naśladownictwa. Odnieśmy teraz pytanie o naturę zwycięstwa do prognoz Huntingtona. Nie będąc ich zwolennikiem, nie mam powodu do wyręczania ich autora w precyzowaniu sensu, ale niech zwolennicy, gdy tacy się znajdą, potrudzą się nad odpowiedzią w świetle podanej wyżej eksplikacji.

Wypowiedziane dotąd uwagi wyjaśniają do pewnego stopnia pojęcie cywilizacji. Ale gdy wchodzi grę twór o tak wielkiej złożoności, jakiej nigdzie chyba poza nim nie znajdziemy, tych kilka uwag nie wypełnia zadania definicyjnego w sposób kompletny. Toteż zostanie ono podjęte w inny jeszcze sposób, na tym polegający, że definicja cywilizacji i mocy cywilizacyjnej będzie się wyłaniać z przestworu materii historycznej. A historia to nie byle jaka, bo zaczyna się jeszcze wcześniej niż od Adama i Ewy.

2 Mogłoby się zdawać, że w tym przykładzie rysuje się argument za tezą Huntingtona, skoro wiadomo, że patriarchalizm tak bardzo przenika życie wyznawców Islamu. Trzeba jednak odróżniać korelacje będące wynikiem historycznego zbiegu okoliczności od korelacji biorących się z treści danej religii. Populacje chrześcijańskie w czasach feudalnych były nie mniej patriarchalne niż obecny Islam, ale nie wynikało to, jak widać, z treści chrześcijaństwa, skoro dzisiaj chrześcijanie akceptują inne modele rodziny. Podobnie, obecny patriarchalizm wyznawców Mahometa nie musi wynikać z treści Koranu, lecz między innymi z faktu, że wyzwalanie się kobiet od męskiej dominacji jest bardzo powolnym procesem historycznym, który jeszcze nie dotarł do niektórych społeczności.

2. Od Wielkiego Wybuchu do ery globalizacji Definicja cywilizacji w formie opowieści historycznej

2a. Kosmiczny rodowód cywilizacji i eksplozja złożoności • Opowieść wprowa-

dzająca w pojęcie cywilizacji zaczyna się, dosłownie, od początku świata. To jest, od chwili zwanej Big Bangiem czyli Wielkim Wybuchem. Nie było jeszcze w kosmosie istot mających się stać autorami cywilizacji. Ale już od pierwszych ułamków sekundy zawiązywał się kosmiczny dramat Ewolucji godny dantejskiego tytułu „Boska Komedia”. Dramat w trzech aktach, z których pierwszy ma za kulminację powstanie życia, drugi powstanie umysłu czyli inteligencji, a trzeci – narodziny cywilizacji.

Reguły klasycznej dramaturgii domagają się jedności miejsca, czasu i akcji. I tak, mamy tu jeden czas kosmiczny i jedno miejsce akcji – kosmiczną przestrzeń. Przekonująco spełnia się też warunek jedności akcji: przez wszystkie akty rozwija się jeden wątek – imponujący wzrost złożoności struktur, coraz to wyżej zorganizowanych.

Ewolucja w kierunku coraz wyższej organizacji zaczyna się od pierwotnej niezróżnicowanej plazmy cząstek elementarnych, gdzie jest zero organizacji. Potem następuje formowanie się struktur, jakimi są w makroświecie gwiazdy, galaktyki czy układy planetarne, a w mikroświecie, cząstki elementarne, atomy i molekuły, i dalej (już znów w makroświecie) żywe komórki, wirusy, bakterie i inne, coraz bardziej złożone, coraz wyżej zorganizowane, indywidua biologiczne.

To jednak nie koniec ewolucji ukierunkowanej kompasem złożoności. Mózgi najwyżej zorganizowane, mianowicie ludzkie, wytwarzają struktury o jeszcze wyższym stopniu zorganizowanej złożoności. Są to społeczeństwa. W nich coraz bardziej i bardziej rozwija się i zagęszcza sieć relacji i wzajemnych oddziaływań, powstają coraz bardziej zaawansowane pod względem złożoności systemy reguł życia zbiorowego i powiązane z nimi instytucje. Tak powstają cywilizacje.

Ten rys ewolucji kosmicznej określa się jako zgodność kierunku czasu, czyli strzały czasu, ze strzałą wzrostu złożoności: im bardziej posuwa się kosmos w czasie, tym bardziej złożone wydaje z siebie układy. Coraz większej złożoności układów odpowiada przyrost zdolności do rozwiązywania coraz bardziej złożonych problemów. Uderzającym przykładem są dzieje gatunku ludzkiego, który zdominował inne gatunki dzięki większej złożoności mózgu. Czyni ona człowieka zdolnym do rozwiązywania problemów nierozwiązywalnych dla much, myszy, słoni czy szympansów.

Wirus ma do rozwiązania tylko problem reprodukcji: jak wytworzyć własną kopię w białku zaanektowanej do tego celu komórki. Bakteria rozwiązuje ponadto problemy przemiany materii, a nieco wyżej zorganizowane jestestwa, jak pierwotniaki, mają już dodatkowe dwa problemy: jak znaleźć pożywienie i jak samemu nie stać się pożywieniem. Między pierwotniakiem i Sokratesem jest rozległa skala złożoności problemów, z jakimi dołają się organizmy na różnych szczeblach złożoności czyli szczeblach ewolucji (zważmy na głęboki sens tego „czyli”: postęp ewolucji mierzy się wzrostem złożoności). Sokrates będzie się głęboko zastanawiał, czym jest czas i wieczność, czym sprawiedliwość, jaka jest natura państwa itd., a więc nad kwestiami, które pierwotniakowi w ogóle nie przychodzą (jeśli tak się można wyrazić) do głowy. Podobna rozpiętość w złożoności problemów rozpościera się między zbiorowymi podmiotami podejmowania decyzji z różnych szczebli ewolucji; powiedzmy, jakimś stadem szympansów, rozwiązującym swe problemy wyżywienia, czy przewodnictwa w stadzie, a współczesnym państwem, które zmaga się z bezrobociem, inflacją, waśniami koterii politycznych itd.

Warto jeszcze popracować wyobraźnią, żeby sobie uzmysłowić wzrost złozoności problemów na przestrzeni ewolucji cywilizacyjnej naszego gatunku. Poświęćmy temu chwilę, nim przejdziemy do zastanowienia się nad mechanizmem przczynowym takiego tempa wzrostu.

Wyprawmy się imaginacją w odległy czas przeszły. Złóżmy wizytę praprzodkom, którzy zaludniali ziemię kilkadziesiąt tysięcy lat temu. Dysponowali już oni wspaniałym darem mowy, jak i darem wytwarzania narzędzi, ale daleko im jeszcze było do posiadania pisma. Nie posiedli też sztuki produkowania żywności, musieli więc wciąż uganiać się wędrownymi hordami po lasach, polach i wodach, żeby wyszarpnąć od przyrody, co dałoby się włożyć do ust. Te dwie nieobecne wtedy umiejętności, pismo i uprawa roli, choć tak odmiennej natury, stworzyły potem łącznie, każda wnosząc swój wkład swoisty, niezbędny dla cywilizacji punkt startu.

A teraz, żeby ogarnąć myślą rozmiar ewolucyjnych zmian, rozegrajmy w wyobraźni taki na przykład scenariusz. Oto wehikułem czasu dowożę którąś z moich paleolitycznych pra-prababek na ulicę Warszawy. Żeby uzupełnić gotówkę w celu zaproszenia gościa do kawiarni, pobieram parę banknotów z bankomatu, poczem próbuję zaspokoić inteligentną ciekawość owej niewiasty, wyjaśniając jej, po co i jakim cudem wyskoczyły ze ściany takie jakby liście. Nie powinienem przy tym pomijać roli kodu binarnego, bez czego nie dałoby się wytłumaczyć operacji na koncie i komunikacji automatu z bankiem. Takie jednak wyjaśnienia niczego mojej rozmówczyni nie wyjasniają. Nie chcąc jednak rezygnowaś z jakiejś minimalnej dozy porozumienia, próbuję przetłumaczyć opis bankomatu na jej świat pojęć. Nie pozostaje mi nic innego, jak odwołac się do „faktu”, że za pomocą uderzeń w klawisze powstaje zaklęcie, które oddziałujące na ukrytego w skrzynce dobrego ducha, darzącego ludzi dostatkiem. Może być inna wersja, że jest tam zły duch strzegący skarbów, którego zmuszam mocnym zaklęciem zmuszam, by wbrew swej woli podzielił się ze mną swym skarbem. W każdym razie, każda z tych wersji będzie zrozumialsza dla mojej rozmówczyni i bardziej porzekonująca niż wywód o przenoszeniu sygnałów w kodzie binarnym za pomocą elekryczności.

Dodajmy jeszcze i taką historyjkę, że odwiedza nasze czasy Rada Starszych plemienia z czasów paleolitu i probuje zrozumieć obecne mechanizmy zarządzania społecznością w sferze gospodarczej. Tłumaczę im na język paleolityczny podany właśnie przez radio komunikat, że Rada Polityki Pieniężnej obniżyła stopy procentowe. To dałoby się może przybliżyć, jeśli w ich plemieniu był zwyczaj pożyczania czegoś sąsiadowi i odwdzięczania się przezeń za pożyczkę. Ale gdy dojdzie do wyjaśnienia przesłanek tej decyzji, to trzeba będzie poprzestać na powiedzeniu, ze czarownicy w RPP posiedli sekret wróżenia o przyszłości z lotu ptaków i temu podobnych oznak losu.

Elektroniczne finanse czy decyzje makroekonomiczne to dobry materiał do takich eksperymentów myślowych. Pozwalają one uprzytomnić, jak niezmierzony jest dystans intelektualny między człowiekiem pierwotnym i człowiekem cywilizacji tak zaawansowanej, jak nasza. Widać wtedy naocznie, jak kolosalną ma dzisiejszy człowiek wiedzę o finansach, operacjach matematycznych, elektryczności, komputerach, algorytmach komputerowych etc. oraz jakimi dysponuje umiejętnościami w posługiwaniu się wielorakim sprzętem.

2b. Zagadka powstania cywilizacji • Wyniki powyższego eksperymentu w imaginacji połączmy z ugruntowaną empirycznie wiedzą antropologiczną, a powstanie pasjonująca zagadka. Szczęśliwie, nie jest ona z gatunku nierozwiązywalnych, a proces jej rozwiązywania pogłębi nasz wgląd w dynamikę cywilizacji.

Zagadka na tym polega, że anagdota o trudnościach komunikacji z gościem paleolitycznym da się odtworzyć prawie bez zmian, gdy podmienimy jej bohatera na osobnika z naszych czasów. Tyle, że trzeba będzie zaprosić z wizytą do sfery cywilizacji członka któregoś z dziś żyjących plemion pierwotnych, powiedzmy, Papuasów z Nowej Gwinei. Może w wieku 21 byłoby to trudniejsze, ale nie bądźmy drobiazgowi. Nasza zagadka nie straci na tajemniczości ani na wartości dydaktycznej, jeśli cofniemy się o wiek, w heroiczny okres antropologii, gdy zdobywali laury za swe idee i obserwacje klasycy tej nauki, jak James Frazer (wybitny badacz magii), Emil Durkheim, Bronisław Malinowski czy Lucien Lévy-Bruhl.

Członkowie badanych przez nich społeczności są prawie tak odlegli od współczesnej cywilizacji, jak nasi przodkowie z epok prehistorycznych. Jak to się stało, że gdy jedne społeczności w ciągu paru tysięcy lat dorobiły się pisma, matematyki, organizacji państwowej, świadomości historycznej, zaawansowanej techniki itd., inne nie doszły do żadnej z tych rzeczy? Jak wytłumaczyć tak wielką różnicę między dynamiką jednych i stagnacją drugich? Czyżby jakiś determinizm genetyczny? Hipotezę o istnieniu takiego determinizmu każe odrzucić aktualny stan genetyki, jak i pewne doświadczenia historyczne. Ale nim to uczynimy, rozważmy hipotezę niezbyt od tamtej odległą, a tak sformułowaną, że jej analiza wiele da do myślenia.

Lévy-Bruhl ogłosił (1910) swą słynną teorię, że społeczności prymitywne, określane też jako archaiczne, różnią się od cywilizowanych brakiem dyspozycji do myślenia logicznego; cechę tę nazwał umysłowością prelogiczną.^{3} Tego rodzaju umysłowość, według Bruhla, cechuje społeczności prymitywne, będąc ich rysem istotnym, różniącym je zasadniczo od społeczności cywilizowanych. Jest ona obojętna na logiczną zasadę sprzeczności, a w rozwiązywaniu problemów niesionych przez życie nie grają żadnej roli prawidła rozumowania. To, że umysłowość ta radzi sobie jakoś z problemami tłumaczy Lévy-Bruhl przez zdolności pamięciowe, które są rozwinięte do granic niewyobrażalnych dla ludzi z naszej kultury. Czytamy w przytoczonej książce, co następuje.

Dla umysłowości prelogicznej wspomnienia są bardzo złożonymi wyobrażeniami, na których niezwykle trudno byłoby dokonywać najelementarniejszych operacji logicznych, jako że język raczej się do tego nie nadaje.” S. 146n w polskim przekładzie.

Tak twierdząc, uczony ten nie odwoływał się w tym do determinacji genetycznej (o które wiedziano wtedy niewiele) ani do innych założeń biologicznych. Zawarł jednak w swej teorii przekonanie o pewnym determinizmie, którego mechanizmu nie próbował odcyfrować, przyjmując jego istnienie za punkt wyjścia. Jednocześnie odżegnywał się od ujęć ewolucjonistycznych, czym różnił się od angielskiej szkoły Frazera, jak i od bliskiej mu skądinąd szkoły francuskiej inspirowanej przez myśl Durkheima.^{4}

3 Lucien Lévy-Bruhl, Les fonctions mentales dans les sociétés inférieures, w ramach związanej z Emilem Durkheimem serii Travaux de l’Année Sociologique, 1910. Wersja polska w przekładzie i opracowaniu Elżbiety Tarkowskiej: Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1992.

Mentalności prelogicznej, z charakterystycznym jej znamieniem, którym jest brak liczenia się z zasadą niesprzeczności, nie uważa Lévy-Bruhl za jakiś etep ewolucyjny, który z czasem ustępowałby miejsca większej wrażliwości na prawa logiczne. Postrzega ją jako trwałą cechę pewnej klasy społeczeństw, przy czym nie traktuje jej jako gorszej od mentalności logicznej, lecz jako odmienność na równych prawach.^{5}

Żeby teorii tej oddać należną sprawiedliwość, trzeba odróżnić w niej dwie podstawowe tezy i do każdej odnieść się osobno; oznaczmy je etykietami α i β. W celu doprowadzenia do wniosku, że w społecznościach archaicznych nie może zaistnieć cywilizacja, Lévy-Bruhl przyjmuje następujące przesłanki.

α) Warunkiem koniecznym zaistnienia cywilizacji jest umysłowość logiczna.

β) Społeczności archaiczne są pozbawione umysłowości logicznej.

Zdanie α mówi o pewnym warunku koniecznym cywilizacji; nie ujawnia jednak, czy jest to jedyny warunek konieczny i czy jest on również wystarczający. Przy takiej wyważonej interpretacji trzeba się ze zdaniem α zgodzić; jasne bowiem, że bez logicznego myślenia nie powstanie nauka, technika, ani kodeksy prawa, a więc nie ma szans na cywilizację. Dostrzeżenie tej zależności stanowi godny uwagi wkład Lévy-Bruhla do koncepcji cywilizacji; przybliża więc do uchwycenia natury cywilizacji, jak to zapowiada tytuł obecnego rozdziału.

Trudno natomiast uznać za przekonujący pogląd β. Jego obecny zwięzły zapis uzupełnijmy o rozwinięcie w formie streszczenia stanowiska Lévy-Bruhla, jakie dał, nie bez krytycznego podtekstu, Bronisław Malinowski w studium Magic, Science and Religion (1926).

»Profesor Lévy-Bruhl poucza nas, że człowiek dziki w ogóle nigdy nie myśli trzeźwo, lecz umysł jego jest beznadziejnie i całkowicie pogrążony w mistycyzmie. Niezdolny do spokojnej i konsekwentnej obserwacji, pozbawiony zdolności abstrakcyjnego myślenia, krępowany „zdecydowaną awersją do rozumowania”, człowiek pierwotny nie potrafi wyciągać jakichkolwiek korzyści z doświadczenia, formułować czy też pojmować nawet najbardziej elementarnych praw przyrody. [...] Nie istnieje dla niego jakiekolwiek wyraźne pojęcie substancji i właściwości, przyczyny i skutku, identyczności i przeciwieństwa.« (s.399 w polskim przekładzie).

Własne stanowisko Malinowskiego, uformowane na podstawie wieloletnich osobistych obserwacji plemion melanezyjskich i papuo-melanezyjskich stanowi zaprzeczenia poglądu Bruhla. Uwzględniając należycie rolę elementów magicznych w myśleniu pierwotnym, Malinowski daleki jest od przypisywania im wyłączności; koncentruje się natomiast na badaniu wspóistnienia i interakcji miedzy myśleniem magicznym i racjonalnym, w tym drugim dostrzegając logikę nie inną niż ta, która jest obecna w myśleniu człowieka cywilizowanego.

4 Georges Gurvitch nazywa Lévy-Bruhla przysięgłym antyewolucjonistą, wskazując, że „badał on system wiedzy pierwotnej jako autonomiczną, odrębną całość, nie szukając w niej żadnych początków wiedzy filozoficznej czy wiedzy naukowej właściwej społeczeństwom cywilizowanym.” (s.17).

5 W tym punkcie Lévy-Bruhl przypomina dzisiejszych postmodernistów, choć bez ich zapału w perswadowaniu, że nauka nie jest niczym lepszym od wierzeń magicznych. A perswadują tak nie dlatego, iżby wierzyli w magię na równi z nauką, ale dlatego, że w obie nie wierzą, uważając je za kulturowo uwarunkowany rodzaj konfabulacji. Jedyne w co wierzą to zasada, że niczego nie należy wartościować, narusza to bowiem podstawową wartość, jaką jest (postmodernistycznie pojęta) tolerancja.

Co więcej, nastawienie naukowe, w formie zalążkowej dopiero lecz nieodłącznej od funkcjonowania społeczności, przypisuje on wszystkim zbiorowościom archaicznym, gdy pisze, co następuje.

»Gdyby choć w jednym pokoleniu prymitywnego społeczeństwa zamarły postawa naukowa i uznanie dla niej, to takie społeczeństwo albo spadłoby do stanu zwierzęcego, albo, co jest bardziej prawdopodobne, zginęłoby. Człowiek pierwotny, postępując naukowo, oddzielał z gąszczu zjawisk przypadkowych istotne, determinujące czynniki i łączył je w system relacji wzajemnych. [...] Cała produkcyjno-techniczna działalność [płomień, kamienne narzędzia, maty] była oparta na teorii, w której istotne czynniki były wyodrębnione, a przezorność w działaniu opierała się na starannie sformułowanym doświadczeniu przeszłości.« S.8n.

Jakże to inny obraz niż u Lévy-Bruhla! Który przyjąć za przesłankę dalszych rozumowań? Za wersją Malinowskiego przemawia nie tylko to, że dokonywal on swych wieloletnich obserwacji osobiście, podczas gdy Lévy-Bruhl teoretyzował na podstawie danych z literatury. Przemawia także logika ewolucji (dziś znacznie lepiej rozpoznana niż przed stu laty). Ów fakt, że wszelkie społeczeństwa cywilizowane wywodzą się ewolucyjnie z archaicznych, nie da się uzgodnić z poglądem Lévy-Bruhla, że między mentalnością prelogiczną ludów prymitywnych i mentalnością logiczną cywilizowanych istnieje nieprzekraczalna granica. Innymi słowy, że zachodzi zasadnicza odmienność jakosciowa, nie zaś tego rodzaju róznica stopnia, jaką kreśli Malinowski w swym opisie zalążków myślenia naukowego populacji prymitywnych.

Takim postawieniem sprawy chronimy się przed sprzecznością, ale jeszcze nie rozwiązujemy zagadki. Pozostaje pytanie: jak to się dzieje, że choć wszystkie społeczności prymitywne dzięki zalązkom myślenia logicznego i naukowego mają szansę na stworzenie cywilizacji, szansę tę realizują tylko niektóre? A co dziwniejsze, nie jest tak, że istnieje w tym względzie spektrum stopni cywilizacji, powstałe z różnic w tempie rozwoju, ale tak, że między cywilizacją i stanem pierwotnym rozwiera się przepaść kilku czy kilkunastu tysiącleci. Faktem jest przecież, że niektóre społeczności archaiczne nie przeszły żadnej ewolucji od stanu pierwotnego do cywilizacji, zachowując przez tysiące lat wciąż taką samą pre-cywilizacyjną modłę życia. Dlaczego nie dochodzą one do cywilizacji o własnych siłach lecz dopiero za sprawą oddziaływań zewnętrznych, jeśli się takie przytrafią? Zdaje się to naruszać kanony ewolucji. Toteż w tym punkcie powstaje zagadka.

2c. Rozwiązanie zagadki cywilizacji: przełomowa rola wynalezienia pisma •

2. b. Trajektoria cywilizacji jako funkcja aktywności informacyjnej: od powstania mowy do sieciowej noosfery i algorytmiczej kreacji • W dziejach po-

tencjału informatycznego, a więc w tym, co współwyznacza bieg cywilizacji, okresy wzrostu ewolucyjnego przeplatają się z dramatycznymi momentami rewolucji. Każda z nich lokalizuje się w którymś z czterech aspektów potencjału informatycznego, którymi są – przypomnijmy – wytwarzanie informacji, jej przetwarzanie, przechowywanie i przekazywanie.

Powstanie mowy było rewolucją największą, fundamentalną, obejmującą wszystkie cztery człony. Dzięki językowi poznawanie świata, ekspresja przeżyć i stanowienie norm, a więc wielkie działy produkowania informacji weszły w fazę absolutnie górującą nad tym, do czego jest zdolna reszta świata zwierzęcego. Wraz z tym wzrosły niewyobrażalnie możliwości przetwarzania informacji i jej komunikowania, a także jej gromadzenia w pamięciach indywidualnych i pamięci zbiorowej (powstajacej z interakcji między indywidualnymi). Powstanie mowy to jeszcze nie jest warunek wystarczający, żeby dać rozpęd cywilizacji, ale warunek najkonieczniejszy z koniecznych.

Warunkiem wystarczającym okazało się połączenie życia osiadłego z wynalezieniem pisma. Życie osiadłe, które stało się możliwe dzięki wynalazkom uprawy roli i hodowli, odmieniło niepewny los wędrownych hord zbieraczy pokarmu w ustabilizowany rytm prac i pór czasu, w ramy bardziej rozwiniętej organizacji społecznej. Stało się dzięki temu możliwe kumulowanie informacji w trwałych wzorcach wyrobów, jak chaty czy narzędzia, oraz w zbiorowej pamięci przekazywanej z pokolenia na pokolenie. Pismo niepomiernie zwielokrotniło potencjał informacyjny nie tylko w aspektach przechowywania i przekazywania informacji, lecz także jako czynnik wielce sprzyjający jej wytwarzaniu i przetwarzaniu; także przetwarzaniu rachunkowemu, gdy pismo objęło notację arytmetyczną. Była to więc rewolucja prawie tak wielka, jak powstanie mowy.

W dziejach przechodzenia na tryb życia osiadły trzeba wyróżnić fazę urbanizacji; nowa, zwielokrotniona skala budownictwa, wymagająca nowego poziomu wiedzy rzemieślniczej, jak i dalece bardziej skomplikowana struktura społeczna, a więc i struktura komunikacji, wpłynęły decydująco na wzrost potencjału informatycznego w czterech rozważanych aspektach. Krok następny to rozrastanie się terytorialne początkowych miast-państ aż po wielkie imperia; działo się to kosztem krwawych podbojów, poszerzało jednak wydatnie infrastrukturę cywilizacji.

Odpowiedź znajdziemy śledząc naturę procesów wytwarzania, przetwarzania, gromadzenia i przekazywania informacji. Te cztery funkcjonują w gatunku ludzkim odwiecznie i tłumaczą dotychczasową trajektorię cywilizacji. Jest jeszcze czynnik piąty, czynnik obecny w cywilizacji dopiero od paru dziesiątków lat, a polegający na tym, że informacja steruje procesami tworzenia nowej rzeczywistości fizycznej, umysłowej czy społecznej. Będzie to więc na wskroś informatyczne podejście do zagadki cywilizacji.

W odniesieniu do cywilizacji dynamizm ten dochodzi znacząco do głosu dopiero wtedy, gdy pojawia się umiejętność pisemnego utrwalania nabywanej przez społeczność informacji czyli, mówiąc potoczniej – wiedzy. Dlaczego? Zauważmy, po pierwsze, że do rozwoju cywilizacyjnego konieczna jest intensywna kumulacja, to jest narastanie zasobów, wiedzy uzyskiwanej w kolejnych pokoleniach. Nie wystarczy do tej kumulacji przekaz ustny utrwalający wiedzę w pamięci indywidualnych członków społeczności. Utrwalenie zaś za pomocą znaków na jakimś nośniku, niezależnym od przemijalności pokoleń, to nic innego jak zapis pisemny.

Po drugie, rozwój informacji, jak wzrost wiedzy naukowej, wymaga przetwarzania jej kolosalnych zbiorów, a te się nie mieszczą w pamięciach osób fizycznych; żaden geniusz pamięci nie utrzyma w głowie całości nauki. Trzeba więc zapisu na nośniku mogącym zmieścić dowolnie wiele danych i dostępnym dla dowolnie wielu podmiotów zdolnych do przetwarzania informacji w drodze obliczeń, wnioskowania, streszczania itd. Warunek ten spełnia technika pisarska.

Po trzecie, ekspansja przestrzenna wiedzy wymaga, żeby jej przekazywanie dokonywało się nie tylko w drodze osobistych kontaktów, siłą rzeczy ograniczonych terytorialnie, lecz także za pomocą nośnika trwałego, o niezbyt wielkich rozmiarach i dzięki temu dającego się dostarczać na dowolne odległości; tak dokonuje się wymiana informacji przez wędrówki ksiąg i korespondencję. Znowu więc niezbędny okazuje się jakiś alfabet, nośniki pisma i sztuka pisarska.

Jak widać, rozwój umysłowy i społeczny możliwy jest bez pisma tylko do pewnego progu. Gdy się doń dochodzi, rozwój ustaje przez niemożliwość szerszego przekazu w czasie następnym generacjom, które rozwijałyby spuściznę, jak i przekazu w przestrzeni, do innych społeczności, z którymi nawiązałoby się współpracę w mnożeniu i przetwarzaniu zasobów informacji. Wiadomo, jak żywotnym impulsem dla cywilizacji są kontakty i wzajemne oddziaływania, co widać choćby we wspaniałym rozwoju cywilizacji powstałej na szlakach śródziemnomorskich; kontakty te jednak nie przekroczą bardzo niskiego progu, dopóki nie dysponują medium w postaci pisma. Nie pojawi się więc ta nieustanna i wciąż rosnąca dynamika będąca definicyjną cechą cywilizacji. Dlatego początki cywilizacji datujemy na czas powstania pisma.

Zapoznamy się z tą prawidłowością bliżej, przyglądając się (w następnym fragmencie), jak kształtuje się aktywność informacyjna czyli wytwarzanie, gromadzenie, przetwarzanie i przekaz informacji w społecznościach prymitywnych. Obraz takiego stanu negatywnego, to jest, stanu braku cywilizacji, pozwoli głębiej wniknąć w jej złożoną naturę. Następnie wykonany przeskok na antypody czasu, do obecnej epoki informatycznej. Zestawienie tych dwóch biegunów da nam ideę, czym jest to, co decyduje o dynamice cywilizacji, mianowicie potencjał informatyczny.

W poszukiwaniu odpowiedzi trzeba uwzględnić kategorię, którą w braku lepszego słowa określa się jako „przypadek”. Chodzi o przypadek pomocny w rozwiązywaniu problem, a więc czynności w pełni świadomej i celowej. Rzecz w tym jednak, że przy większej złożoności problemu nie wszystkie czynniki dadzą się ogarnąć i kontrolować. Wtedy sukces jest wynikiem swoistej interakcji inteligentnego działania z okolicznościami nieprzewidzianymi, które nie były uwzględnione w planie postępowania, i w tym sensie są przypadkowe. Historia nauki dostarcza obfitej kolekcji takich zdarzeń. Do koronnych przykładów należy wykrycie przyczyny śmiertelności pacjentek w pewnym szpitalu położniczym w Wiedniu w połowie 19 wieku, kiedy dopiero przypadkowe zakażenie się lekarza w toku czynności w prosektorium naprowadziło na trop rzeczywistej przyczyny, po paru wcześniejszych hipotezach, które nie wytrzymały testów obserwacyjnych. Żeby przypadek taki był pomocny, musi on spleść się z uprzednim inteligentnym dociekaniem i z bystrością umiejącą ów przypadek wykorzystać. Dotyczy to problemów w badaniu naukowym, lecz także rozwiązań decyzyjnych na polu bitwy czy w interesach. Stąd, szczęśliwe przypadki sprzyjają tylko tym badaczom, przedsiębiorcom czy generałom, którzy są dostatecznie inteligentni, żeby najpierw dać przypadkowi szansę, a potem skorzystać z szansy, jaką daje przypadek.

Nasuwa się więc nieodparcie następujący wniosek. Gdy rozwiązują ten sam problem dwa zespoły równie kompetentne i równie się nad tym trudzące, może się zdarzyć, że uda się tylko jednemu, bo tylko jednemu zdarzy się szczęśliwy traf pomocny w rozwiązaniu. Po tego rodzaju sukcesie zwykło włączać się do akcji dodatnie sprzężenie zwrotne, co dobrze oddaje ewangeliczna maksyma, że kto już coś ma, temu będzie jeszcze więcej dane. Uzyskany bowiem wynik wchodzi w interakcję z innymi, wcześniej posiadanymi; to prowadzi do nowych rezultatów, które znów sprzęgają swój potencjał z wcześniejszymi, i tak dalej. Kto zdobył, powiedzmy kapitał na loterii, ten może go zainwestować, inwestycja przyniesie nowy kapitał, a ten znów kolejne inwestycje i zyski.

Wyobraźmy sobie, że w dwóch społecznościach narodzili się geniusze będący potencjalnymi wynalazcami pisma. W jednej wrogi nowościom tyran oddawał nowatorów katu; w drugim zaś panowało przypadkiem bezkrólewie, dzięki czemu wynalazca mógł zyskiwać zwolenników i wraz z nimi pomysł swój rozwijać. Wyobraźmy sobie inny traf. Jakaś grupa wędrując w poszukiwaniu siedzib napotkała przypadkiem spławną rzekę i nad nią się osiedliła, a inna założyła osadę w odciętej od świata głuszy. Ta pierwsza, wykorzystując rzekę do handlu i innych kontaktów, ma rosnącą potrzebę środków porozumiewania się z innymi grupami, co ukierunkowuje myśl i motywację na rozwiązania, wśród których znajdzie się z czasem wynalazek pisma.

Konkludując te uwagi o społecznościach pierwotnych, sięgnijmy po listę czterech procesów składających się na powstawanie potencjału informacyjnego, które wymienione są w tytule obecnego odcinka. Każdy z punktów tej listy streszcza w sobie pytanie, odpowiedzmy więc pokrótce na te pytania w odniesieniu do społeczności prymitywnych.