%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12.8pt   \magnification1200
\hsize13cm \vsize20cm \nopagenumbers
\vglue10mm
\advance\hoffset6mm
\def\d{\vskip4.8mm\noindent} \def\qi{\st} \def\ki{\qit} 
\def\h{\helb}

\headline={\ifnum\pageno>1 \ifodd\pageno \rightheadline\else
\leftheadline\fi\else\hfil\fi}
\def\rightheadline{\vbox{\line{\hfill
{\Blue{\helhes Rozdzia� 1: Nowoczesne my�lenie o cywilizacji}}
\hfill\st\folio}%
\vskip4pt\hrule}}
\def\leftheadline{\vbox{\line{\st\folio \hfil\Blue{{\helhes
Rozdzia� 1: Nowoczesne my�lenie o cywilizacji}}
\hfil}\vskip5pt\hrule}}

\m\bsn 
\cl{\q ROZDZIA� PIERWSZY}\b
\cl{\tbf Wst�pne poj�cie o naturze cywilizacji}
%\vskip1.5mm
%\cl{\tbf maksymalizacja potencja�u informatycznego}
%\vskip1.5mm
%\cl{\tbf w obliczu z�o�ono�ci �ycia spo�ecznego}
\vskip7mm\hrule
\vskip10mm
\cl{\bbf 1. Na czym polega si�a cywilizacji i jakie mamy rodzaje cywilizacji} 
\bsn
{\bf 1a. O poj�ciach, kt�re trzeba wy�wietli� $\u$} \ Zagadnienie si�y
cywilizacji stan�o na porz�dku dnia, zajmuj�c uwag� �wiatowej opinii
publicznej, gdy od przesz�o dekady zacz�o kr��y� po �wiecie widmo starcia
si� cywilizacji -- {\k clash of civilizations} -- jak to uj�� Samuel
Huntington. Nieodparcie wi�c nasuwa si� pytanie: czy nasza cywilizacja ma
do�� si�y, �eby z takiego starcia, je�li do� dojdzie, wyj�� zwyci�sko?

C� to jednak znaczy ,,nasza''? Niejasno�� cechuj�ca w tym kontek�cie �w
zaimek dzier�awczy jest �r�d�em popl�tania my�lowego, z kt�rego trudno si�
pozbiera�. Czy� nie s� nasze, Europejczyk�w i Zachodu, fundamentalne
zdobycze cywilizacji, kt�re Europa przej�a w �redniowieczu od arabskich
wyznawc�w Islamu? Ci za� od cywilizacji greckiej, egipskiej, hinduskiej i
innych? A je�li s� one nasze, to jaki ma sens przeciwstawianie cywilizacji
Zachodu tym innym, po kt�rych ona tak wiele dziedziczy? 

W szczeg�lno�ci, funkcjonuje obiegowe przeciwstawienie cywilizacji Zachodu i
Islamu bior�ce si� z faktu, �e du�e i wp�ywowe grupy wyznac�w Islamu g�osz�
sw� wrogo�� wobec Zachodu. Ale dlaczego w powa�nych rozwa�aniach naukowych
mieliby�my imitowa� spos�b my�lenia niedokszta�conych fanatyk�w?  Mo�e,
wbrew temu, co oni twierdz�, to nie cywilizacja Islamu odpowiada za wrogo��
i krwawe starcia, lecz interesy pewnych grup islamist�w? Przecie� o wojnie w
Irlandii P�nocnej nie my�limy, �e jest ona starciem cywilizacji
protestanckiej z katolick�, lecz wa�ni� pewnej grupy protestant�w z pewn�
grup� katolik�w.

Cisn� si� dalsze pytania pod adresem owego zaimka. Je�li nasza znaczy
europejska, to jak ma si� ona do ameryka�skiej? A jak do zachodniej? Rzesze
politolog�w i publicyst�w debatuj�ce o tych sprawach nie zwyk�y stawia�
takich prostych pyta�. A przecie� nie wystarczy je postawi�. Trzeba na
nie odpowiedzie�, �eby si� wydoby� z poj�ciowego zam�tu, kt�ry psuje nie
tylko my�li w g�owach, ale i wa�kie decyzje polityczne.

Drugie poj�cie do wy�wietlenia to {\ki moc cywilizacji}. Mylne jest
wprawdzie wi�zanie konflikt�w cywilizacji z kontrastami religijnymi, ale
zmagania si� antagonistycznych cywilizacji realnie istniej�. Chcia�oby si�
wiedzie�, kt�ra ze �cieraj�cych si� stron ma wi�ksze szanse, to znaczy,
kt�ra jest silniejsza. Oto, na przyk�ad Chiny Ludowe, cho� poczyni�y w
pewnych punktach ust�pstwa na rzecz cywilizacji liberalnej, w innych twardo,
a nawet brutalnie, broni� modelu cywilizacji totalitarnej. Czy uda si� im go
obroni�? A mo�e totalitaryzm odniesie nawet wi�kszy sukces i rozprzestrzeni
si�, powiedzmy, na Rosj�, b�d�c� ju� teraz w odwrocie od liberalizacji
wszcz�tej przez Gorbaczowa i Jelcyna? 

Aby na takie kwestie odpowiedzie�, trzeba zapu�ci� si� my�lami w g��b tej
niezwykle z�o�onej struktury, jak� stanowi cywilizacja. W nast�pnych
rozdzia�ach zaanga�ujemy do tego celu arsena� poj�� informatycznych, ale
�eby m�c nimi operowa� na konkretach, obecny rozdzia� przeznacza si� na
wielostronne wprowadzenie poj�ciowe i historyczne.

\d
{\bf 1b. Podstawowy rynsztunek my�lowy -- cz�� pierwsza $\u$} \ Zacznijmy
od przyj�cia najszerszej kanwy zar�wno dla narracji historycznych jak
i refleksji teoretycznych, a jest ni� maksyma:
\m{\lsg
$A.$ \ �ycie polega na rozwi�zywaniu problem�w. \m}
\pn
Brzmi ona mo�e banalnie, ale je�li nawet, to jest to bana� p�odny w
konsekwencje. A na punkt wyj�cia nadaje si� r�wnie� dlatego, �e ka�dy z nas
mo�e j� z w�asnego do�wiadczenia potwierdzi�. Spr�bujmy pomy�le�, czy mia�
kto� w �yciu cho� jeden dzie� bez dokonywania wybor�w; z ka�dym za� wyborem
sprz�one jest pytanie o jego s�uszno��, a wi�c pewien problem do
rozwi�zania. A oto nast�pne maksymy, zbogacaj�ce nasz rynsztunek my�lowy o
poj�cia trafno�ci, ekonomiczno�ci i efektywno�ci rozwi�zania problemu.%
\note{\n Okre�lam te sformu�owania w nieobowi�zujacy spos�b jako ,,maksymy'',
unikaj�c w ten spos�b technicznych wyja�nie�, czy maj� to by� aksjomaty czy
definicje, czy jeszcze co� innego. Na obecnym etapie rozwa�a� nie ma
potrzeby zaprz�tania uwagi tego rodzaju ustaleniami metodologicznymi.}
\m{\lsg
$B.$ \ Rozwi�zania problem�w bywaj� trafne w r�nym stopniu; rozwi�zanie
jest tym bardziej {\ki trafne}, im bardziej jest prawdopodone i dok�adne.
\msn
$C.$ \ Rozwi�zania problem�w bywaj� ekonomiczne w r�nym stopniu;
rozwi�zanie jest tym bardziej ekonomiczne, im mniej proces uzyskiwania go
wymaga �rodk�w, jak czas, energia, ilo�� miejsca w pami�ci etc.
\msn 
$D.$ \ Rozwi�zanie problemu jest tym bardziej {\ki efektywne}, im
bardziej jest ono trafne i ekonomiczne. \m}
\pn
Ka�da z maksym $B, C, D$ nastr�cza pewien k�opot w jej stosowaniu,
uzale�niaj�c posiadanie definiowanej cechy (wskazanej kursyw�) od conajmniej
dw�ch warunk�w, kt�re s� mi�dzy sob� trudno por�wnywalne. W $B$ s� nimi
prawdopodobie�stwo przys�uguj�ce rozwi�zaniu problemu i dok�adno��
rozwi�zania. Trudno�� wy�ania si� wtedy, gdy mamy dwa r�ne rozwi�zania $x$
i $y$ problemu $p$, takie, �e $x$ jest, powiedzmy, wynikiem pomiaru bardziej
prawdopodobnym ni� $y$, a zarazem mniej dok�adnym ni� $y$. Kt�re rozwi�zanie
nale�y wtedy uzna� za trafniejsze? Tego nie da si� ustali� w spos�b og�lny. W
przypadku gdy, powiedzmy, odchylenie od pewno�ci b�dzie minimalne, za�
odchylenie od dok�adno�ci bardzo znacz�ce, a na dok�adno�ci mniej nam
zale�y, rozwi�zanie bli�sze pewno�ci uznamy za trafniejsze. W innej sytuacji
trzeba b�dzie rozstrzygn�� inaczej.  Takie praktyczne trudno�ci nie
umniejszaj� jednak zas�ug maksymy $B$ dla sprecyzowania sensu zwrotu
,,trafno�� rozwi�zania problemu''.

Podobnego komentarza wymaga maksyma $C$, kt�ra wymienia trudno por�wnywalne
koszty czasu, energii i pami�ci, od ich minimalizacji uzale�niaj�c
ekonomiczno�� rozwi�zania. Analogicznie, $D$ okre�laj�c efektywno�� przez
trafno�� i ekonomiczno��, nie przes�dza np.\ jak du�a nadwy�ka
ekonomiczno�ci mo�e zrekompensowa� taki to a taki niedostatek trafno�ci. 
Pomimo takich niedookre�le�, maksymy te razem wzi�te pozwalaj� wprowadzi�
jako stosunkowo dobrze zrozumia�e kolejne poj�cie -- sprawno�ci decyzyjnej,
kt�re b�dzie wa�nym krokiem ku zdefiniowaniu si�y cywilizacji. 
\m{\lsg 
$E.$ \ {\ki Sprawno�� decyzyjna} (SD) uk�adu jest tym wi�ksza, im wi�kszy
w�r�d uzyskiwanych przeze� rozwi�za� jest zbi�r rozwi�za� efektywnych oraz
na im wy�szym s� one stopniu efektywno�ci..\m}
\pn
Sprawno�� decyzyjna to tyle, co sprawno�� w rozwi�zywaniu problem�w. Je�li
pozwoli� sobie na przyd�ugi neologizm, to mo�na by j� okre�li� jako
,,sprawno�� rozwi�zaniow�''. Ale termin ,,decyzyjna'', kr�tszy i lepiej
utarty, nie jest od rzeczy, skoro trafne rozwi�zanie problemu jest zwykle
wyborem spo�r�d ilu� kandyduj�cych do rozwi�zania opcji; jest wi�c rodzajem
decyzji. 

,,Uk�ad'' to termin ciesz�cy si� wzi�ciem w�r�d uczonych wielu bran�,
zw�aszcza tych interdyscyplinarnych. Nale�y do nich dyscyplina zwana {\ki
teori� dynamicznych uk�ad�w z�o�onych} ( takich b�dzie tu mowa w dalszym
ciagu). Dynamiczne, to znaczy zmieniaj�ce si� w czasie i wchodz�ce w
interakcje z otoczeniem. Teoria ta ma w swym polu badawczym zar�wno uk�ady
meteorologiczne i wiry na wodzie, jak i wirusy, bakterie, organizmy ze
wszystkich pi�ter ewolucji, nisze ekologiczne, mrowiska, klucze �urawi,
umys�y ludzkie, komputery, wreszcie spo�ecze�stwa o r�nych stopniach
z�o�ono�ci, od pary partner�w szachowych, rodziny, dru�yny sportowej, a� po
narody, pa�stwa, wielkie korporacje, organizacje mi�dzynarodowe. Na ka�dym
szczeblu, gdzie walczy o przetrwanie, rozw�j i dominacj� jaka� �ywa istota
lub ich zbiorowo��, mamy do czynienia z dynamik� rozwi�zywania problem�w
czyli podejmowania decyzji.

Zajmiemy si� rozwi�zaniami uzyskiwanymi przez uk�ady spo�eczne, a wi�c
obdarzone jak�� struktur� zbiorowo�ci. Rozwi�zanie uzyskane przez uk�ad
spo�eczny to nie to samo, co rozwi�zanie, do kt�rego dochodz� wszystkie jego
elementy. Gdy uczniowie z tej samej klasy rozwi�zuj� zadania na egzaminie z
matematyki, mo�e si� zdarzy�, �e ka�dy sam z siebie dojdzie do tego samego
rozwi�zania. Ale nie powiemy, �e dosz�a do niego klasa jako zbiorowo��,
czyli klasa jako ca�o��. Bardziej by�my byli uprawienieni do takiej
konstatacji, gdyby wysz�o na jaw dostarczanie przez prymusa �ci�gaczek
kolegom o mniejszej sprawno�ci By�aby to jaka�, minimalna wprawdzie, lecz
interakcja, daj�ca pewien tytu� do traktowania grupy jako podmiotu procesu
rozwi�zywania. Wyrazisty przypadek zbiorowego rozwi�zywania problemu, a
zarazem klasyczny przypadek zbiorowego podejmowania deczyzji stanowi
g�osowanie, w kt�rym decyzja zapada wi�kszo�ci� g�os�w. Jest to rozwi�zanie,
kt�rego niew�tpliwym podmiotem jest grupa, nie za� jej elementy. Nazywamy to
rozwi�zywaniem problemu przez grup� jako ca�o��. Uwagi te podsumowuje
nastepuj�ca maksyma.    
 \m{\lsg
$F.$ \ {\ki Sprawno�� decyzyjna spo�ecze�stwa} (SDS) jest to sprawno��
decyzyjna w roz\-wi�zywaniu przez dane spo�ecze�stwo jako ca�o�� jego
problem�w przetrwania, wolno�ci, rozwoju i ekspansji.\m}
\pn
Te cztery wyzwania, jak przetrwa�, jak osi�ga� wy�szy stopie� rozwoju, jak
chroni� si� przed popadni�ciem w zale�no�ci i jak rozszerza� sw�j w�asny
zakres posiadania, wp�ywu etc., dotycz� organizm�w spo�ecznych tak samo jak
organizm�w biologicznych. Organizmom biologicznym wiele rozwi�za� dyktuje z
g�ry przyroda w postaci dziedziczonych instynkt�w, organizmy spo�eczne
natomiast musz� si� same stara� o maksymalizacj�, czyli jak najwy�szy
stopie� swojej SDS. A repertuar test�w na t� sprawno�� jest, jak wida�
niema�y. Zwr��my zw�aszcza uwag� na ostatni punkt, trend do ekpansji, kt�ry
tak wielk� odgrywa rol� w dynamice historycznej. Mo�e to by� ekspansja
demograficzna, terytorialna, mo�e to by� montowanie sfery wp�yw�w. Mo�e te�
by�, co wa�ne dla problematyki globalizaji, przekazywanie innym
spo�ecze�stwom wzorc�w cywilizacyjnych, czy to b�d�ce planow� akcj� (np.\
systematyczne lansowanie kultury francuskiej) czy procesem
bardziej �ywio�owym (jak �wiatowa recepcja kultury ameryka�skiej w postaci
western�w, hamburger�w itp.).

Zmierzaj�c do okre�lenia, czym jest si�a cywilizacji, uzyskany w powy�szych
maksymach plon definicyjny trzeba b�dzie z��czy� z innym, bior�cym si� z
penetrowania fenomenu struktur kulturowych. B�dzie to druga cz��
,,kompletowania rynsztunku''.

\d
{\bf 1c. Podstawowy rynsztunek my�lowy -- cz�� druga $\u$} \ Poj�cie
struktury, podobnie jak stosowane wy�ej poj�cie uk�adu dynamicznego nale��
do najog�lniejszych kategorii filozoficznych; st�d ich wszechobecno�� w
r�nych dyscyplinach. Struktura jest to zawsze jaki� zbi�r, uporz�dkowany za
pomoc� relacji zachodz�cych czy to mi�dzy jego elementami, czy podzbiorami
element�w. Poj�cie struktury kulturowej pomy�lane jest tak szeroko, �eby w
majacych nast�pi� rozwa�aniach mog�y nim zosta� objete zar�wno kultury
prymitywne, pozbawione cech tego, co nazywamy cywilizacj�, jak i kultury z
kr�gu cywilizacji. Oto odpowiednie okre�lenia.

 \m{\lsg
$G.$ \ Na struktur� kulturow� spo�eczno�ci sk�ada si�: (1) zbi�r regu�
dzia�ania, mianowicie regu� rozwi�zywania przez dan� spo�eczno�� jej
problem�w przetrwania, wolno�ci, rozwoju i ekspansji, a ponadto: (2) zbi�r
instytucji powsta�ych za spraw� tych regu� i pomocnych w ich stosowaniu, (3)
zbi�r narz�dzi (�rodki techniczne itp.) niezb�dnych do stosowania regu�, (4)
dorobek materialny i duchowy danej spo�eczno�ci powsta�y dzi�ki w�a�ciwym
dla niej regu�om dzia�ania.\m}

\b\b
H: Istniej� dwa rodzaje struktur kulturowych: struktura prymitywna cechuj�ca
spo�ecze�stwa prymitywne, czyli pierwotne, czyli archaiczne, maj�ca za g��wny
cel przetrwanie spo�ecze�stwa, oraz struktura cywilizowana, kt�ra s�u�y
tak�e rozwojowi i ekspansji posiadaj�cej j� spo�eczno�ci, przy czym istniej�
takie dziedziny, w kt�rych rozw�j odbywa si� z przyspieszeniem (dynamika z
gruntu obca spo�ecze�stwom prymitywnym).

Przyk�adem wyk�adniczy wzrost zasob�w wiedzy, wyk�adniczy wzrost mocy
obliczeniowej procesor�w.

J: Odpowiednio, istniej� dwa rodzaje SDS: jeden w�a�ciwy strukturom
kulturowym prymitywnym, drugi w�a�ciwy strukturom kulturowym cywilizowanym.
Tylko w odniesieniu do drugiego, okre�laj�c stopie� SDS nale�y bra� pod uwag�
zdolno�� do rozwi�zywania problem�w rozwoju i ekspansji.
  
K: Opr�cz ekspansji dokonywanej przez okre�lone spo�ecze�stwo dzi�ki
wysokiemu poziomowi SDS, zachodzi te� zjawisko eskpansywno�ci cywilizacji,
kt�re polega na tym, �e spo�ecze�stwa nie posiadaj�ce jeszcze danej
cywilizacji maj� siln� tendencj� do jej przyswojenia.

L: Si�� cywilizacji ujmujemy w dw�ch aspektach. (1) X jest cywilizacj�
silniejsz� od cywilizacji Y, gdy X posiadaj�cemu j� spo�ecze�stwu zapewnia
wi�ksz� SDS ni� cywilizacja Y. (2) X ma wi�ksz� ni� Y expansywno�� jako
wzorzec SDS. 



\b\b



%----------------------
\d
{\bf 1d. Jak maj� si� do siebie wzajem czasoprzestrzenne i merytoryczne
charakterystyki cywilizacji $\u$} \ Droga do uporz�dkowania poj�� prowadzi
przez zdanie sobie sprawy z roli przydawek ��czonych z nazw�
,,cywilizacja''. Tworz� one pewne klasyfikacje, a wiadomo z logiki, �e
klasyfikacja miewa poka�n� moc definicyjn�, przynosz�c� wyklarowanie poj��.
Jedne z tych okre�le� s� geograficzne lub historyczne, inne s� merytoryczne,
to jest, wi���ce si� z metodami, jakimi dana cywilizacja rozwi�zuje swoje
problemy.

Jest jeszcze jedno kryterium podzia�u, dosy� obecnie modne, zn�w za spraw�
Huntingtona, kt�ry zapo�yczy� je od Toynbee'go. Nie da si� jednak nie
zauwa�y�, �e jako�� intelektualna tego kryterium okazuje si� mierna ju� po
pierwszych pytaniach testuj�cych; niczego ono nie wnosi do poszukiwanych
odpowiedzi, a nawet utrudnia ich znalezienie przez pomieszanie poj��. Jest
to kryterium religijne, wedle kt�rego istniej� np.\ cywilizacje
chrze�cija�ska i prawos�awna; mamy tu b��d klasyfikacji -- brak roz��czno�ci
mi�dzy klasami jednych i drugich wyznawc�w (wszak prawos�awni to te�
chrze�cijanie). O osobnej cywilizacji hinduistycznej raczej si� nie m�wi,
ale musi ona istnie�, skoro wedle tej teorii ka�da znaczniejsza religia
generuje jak�� cywilizacj�; znalaz�a si� wi�c na li�cie Toynbee'go. Dlaczego
jednak brakuje na niej cywilizacji taoistycznej? Trudno powiedzie�. Mo�na
d�u�ej ci�gn�� t� krytyk�, w kt�rej si�� rzeczy (bez intencji krytyka)
pobrzmiewaj� tony satyryczne. Trzeba to b�dzie uczyni� w innym miejscu
ksi��ki, teoria ta bowiem ma zbyt du�y wp�yw na opini� publiczn�, �eby
poprzesta� na jednej wzmiance; teraz niech wystarczy te kilka zda�, �eby
uzasadni�, dlaczego nie b�dziemy ��czy� z poj�ciem cywilizacji przydawek
wyznaniowych.

I tak, pozostajemy przy charakterystykach z jednej strony
historyczno-geograficznych czyli, kr�cej, czasoprzestrzennych, z drugiej za�
strony, merytorycznych. Czasoprzestrzenne okre�lenia cywilizacji to takie,
jak: egipska, babilo�ska, krete�ska, Aztek�w, europejska, ameryka�ska,
zachodnia itd.  Nazwy te wskazuj� na miejsce w przestrzeni, a w domy�le,
dzi�ki posiadanej przez nas wiedzy historycznej, jest zawsze jaki� rejon
czasowy. Np.\ poj�cia cywilizacji europejskiej nie odnosimy do epoki
paleolitu, lecz datujemy j� od okresu, z grubsza bior�c, Z�otego Wieku Aten
do czas�w dzisiejszych. Okre�lenie czasoprzestrzenne nic nie m�wi o tre�ci
cywilizacji czyli o tym, na czym polegaj� metody rozwi�zywania przez
spo�eczno�ci danego czasu i regionu ich problem�w przetrwania, rozwoju i
ekspansji. Przyk�adem okre�lenia merytorycznego mo�e by� okre�lenie
,,patriarchalna''. Wskazuje ono bowiem na fundamentaln� rol� rodziny, co w
znacz�cy spos�b determinuje rozwi�zywanie zagadnienia demograficznego, jako
istotnej cz�ci problem�w przetrwania i ekspansji danej zbiorowo�ci.

Charakterystyki czasoprzestrzenne staj� si� p�odne poznawczo w po��czeniu z
merytorycznymi, o ile si� wyka�e, i� jaki� rys metody stanowi�cej o danej
cywilizacji cechuje w pewnym czasie spo�eczno�ci pewnego regionu. Religia
mo�e w niekt�rych przypadkach s�u�y� po�rednio do zdefiniowania regionu,
wyr�niaj�c np. obszary zamieszka�e przez wyznawc�w Islamu. Je�li
stwierdzimy, �e na tych obszarach dominuje cywilizacja patriarchalna,
uzyskujemy przes�anki do prognozy, �e jest to strefa o du�ych szansach
ekspansji demograficznej, jako �e patriachalizm implikuje wielodzietno�� (z
racji biologiczno-psychologicznych, w kt�re nie b�dziemy tu wchodzi�). Je�li
stwierdzimy ponadto, �e s�abo jest tam zawansowana cywilizacja liberalna, a
wi�c taka, kt�ra maksymalnie sprzyja rozwojowi ekonomicznemu, to nie trudno
przewidzie� intensywne migracje ze stref pr�nych demograficznie i s�abych
ekonomicznie do stref s�abych demograficznie a pr�nych ekonomicznie.%
\note{\n
Mog�oby si� zdawa�, �e w tym przyk�adzie rysuje si� argument za tez�
Huntingtona, skoro wiadomo, �e patriarchalizm tak bardzo przenika �ycie
wyznawc�w Islamu. Trzeba jednak odr�nia� korelacje b�d�ce wynikiem
historycznego zbiegu okoliczno�ci od korelacji bior�cych si� z tre�ci danej
religii. Populacje chrze�cija�skie w czasach feudalnych by�y nie mniej
patriarchalne ni� obecny Islam, ale nie wynika�o to, jak wida�, z tre�ci
chrze�cija�stwa, skoro dzisiaj chrze�cijanie akceptuj� inne modele rodziny.
Podobnie, obecny patriarchalizm wyznawc�w Mahometa nie musi wynika� z tre�ci
Koranu, lecz mi�dzy innymi z faktu, �e wyzwalanie si� kobiet od m�skiej
dominacji jest bardzo powolnym procesem historycznym, kt�ry jeszcze nie
dotar� do niekt�rych spo�eczno�ci.}

Wyodr�bnienie cywilizacji patriarchalnej pos�u�y�o nam za prosty przyk�ad,
na czym polega charakterystyka merytoryczna. Przy tej obfito�ci materia�u,
jakiej dostarcza wiedza historyczna, mo�na u�o�y� spor� list� formacji
cywilizacyjnych. Bardziej jednak ni� kompletno�� historyczna b�dzie nas
interesowa� polityczna i ekonomiczna aktualno��. Tote� skoncentrujemy si� na
trzech formacjach, kt�re nazwiemy modelami, maj�c na uwadze, �e w tre�ci
s�owa ,,model'' zawiera si� te� poj�cie wzorca; ka�da za� z formacji,
kt�rymi si� zajmiemy jest zalecana jako wzorzec do realizacji przez kt�ry� z
g��wnych kierunk�w filozofii politycznej i gospodarczej czas�w najnowszych.
Model liberalny przez liberalizm, socjalny przez socjaldemokracj�, a
totalitarny zar�wno przez nazizm jak i przez komunizm.

Wr��my do pytania, co znaczy wyj�� zwyci�sko ze starcia, je�li takie by
nast�pi�o, antagonistycznych cywilizacji? Historia, czasem naprawd� m�dra
nauczycielka �ycia, podsuwa nam lekcj� wypraw krzy�owych. By�a w nich taka
faza, gdy strona zachodnia, zdobywszy Jerozolim�, odnios�a zwyci�stwo
militarne; wprawdzie nie by�o ono trwa�e, ale dla naszej lekcji por�wnawczej
nie ma to znaczenia. Wystarczy, �e zatrzymamy �w obraz w polu widzenia i
por�wnamy go z drugim, w kt�rym mamy widok cywilizowania si� barbarzy�c�w z
Zachodu w kontakcie z zaawansowan� cywilizacj� hellenistyczn� przej�t� i
rozwijan� przez Arab�w. Dotyczy�o to wszelkich nauk i filozofii, a tak�e
techniki, budownictwa, metod handlu i bankowo�ci, nie wy��czaj�c wyg�d i
u�atwie� codziennego �ycia. Co to znaczy? To, �e gdyby nawet Arabowie nie
odzyskali przewagi militarnej, cywilizacja arabska (w sensie
czsoprzestrzennym, nie merytorycznym) zdominowa�aby zachodni� jako przedmiot
adaptacji i na�ladownictwa. Odnie�my teraz pytanie o natur� zwyci�stwa do
prognoz Huntingtona. Nie b�d�c ich zwolennikiem, nie mam powodu do
wyr�czania ich autora w precyzowaniu sensu, ale niech zwolennicy, gdy tacy
si� znajd�, potrudz� si� nad odpowiedzi� w �wietle podanej wy�ej eksplikacji.

Wypowiedziane dot�d uwagi wyja�niaj� do pewnego stopnia poj�cie cywilizacji.
Ale gdy wchodzi gr� tw�r o tak wielkiej z�o�ono�ci, jakiej nigdzie chyba
poza nim nie znajdziemy, tych kilka uwag nie wype�nia zadania definicyjnego
w spos�b kompletny. Tote� zostanie ono podj�te w inny jeszcze spos�b, na
tym polegaj�cy, �e definicja cywilizacji i mocy cywilizacyjnej b�dzie si�
wy�ania� z przestworu materii historycznej. A historia to nie byle jaka, bo
zaczyna si� jeszcze wcze�niej ni� od Adama i Ewy.

%=======================================================
\m\d
\cl{\bbf 2. Od Wielkiego Wybuchu do ery globalizacji}
\vskip1mm
\cl{\bbf Definicja cywilizacji w formie opowie�ci historycznej}
\bsn
{\bf 2a. Kosmiczny rodow�d cywilizacji i eksplozja z�o�ono�ci $\u$}
\ Opowie�� wprowadzaj�ca w poj�cie cywilizacji zaczyna si�, dos�ownie, od
pocz�tku �wiata. To jest, od chwili zwanej Big Bangiem czyli Wielkim
Wybuchem. Nie by�o jeszcze w kosmosie istot maj�cych si� sta� autorami
cywilizacji. Ale ju� od pierwszych u�amk�w sekundy zawi�zywa� si� kosmiczny
dramat Ewolucji godny dantejskiego tytu�u ,,Boska Komedia''. Dramat w trzech
aktach, z kt�rych pierwszy ma za kulminacj� powstanie �ycia, drugi powstanie
umys�u czyli inteligencji, a trzeci -- narodziny cywilizacji.

Regu�y klasycznej dramaturgii domagaj� si� jedno�ci miejsca, czasu i akcji.
I tak, mamy tu jeden czas kosmiczny i jedno miejsce akcji -- kosmiczn�
przestrze�. Przekonuj�co spe�nia si� te� warunek jedno�ci akcji: przez
wszystkie akty rozwija si� jeden w�tek -- imponuj�cy wzrost z�o�ono�ci
struktur, coraz to wy�ej zorganizowanych.

Ewolucja w kierunku coraz wy�szej organizacji zaczyna si� od pierwotnej
niezr�nico\-wa\-nej plazmy cz�stek elementarnych, gdzie jest zero
organizacji. Potem nast�puje formowanie si� struktur, jakimi s� w
makro�wiecie gwiazdy, galaktyki czy uk�ady planetarne, a w mikro�wiecie,
cz�stki elementarne, atomy i moleku�y, i dalej (ju� zn�w w makro�wiecie)
�ywe kom�rki, wirusy, bakterie i inne, coraz bardziej z�o�one, coraz wy�ej
zorganizowane, indywidua biologiczne.

To jednak nie koniec ewolucji ukierunkowanej kompasem z�o�ono�ci. M�zgi
najwy�ej zorganizowane, mianowicie ludzkie, wytwarzaj� struktury o jeszcze
wy�szym stopniu zorganizowanej z�o�ono�ci. S� to spo�ecze�stwa. W nich coraz
bardziej i bardziej rozwija si� i zag�szcza sie� relacji i wzajemnych
oddzia�ywa�, powstaj� coraz bardziej zaawansowane pod wzgl�dem z�o�ono�ci
systemy regu� �ycia zbiorowego i powi�zane z nimi instytucje. Tak powstaj�
cywilizacje.

Ten rys ewolucji kosmicznej okre�la si� jako zgodno�� kierunku czasu, czyli
strza�y czasu, ze strza�� {\ki wzrostu z�o�ono�ci}: im bardziej posuwa si�
kosmos w czasie, tym bardziej z�o�one wydaje z siebie uk�ady. Coraz wi�kszej
z�o�ono�ci uk�ad�w odpowiada przyrost zdolno�ci do rozwi�zywania coraz
bardziej z�o�onych problem�w. Uderzaj�cym przyk�adem s� dzieje gatunku
ludzkiego, kt�ry zdominowa� inne gatunki dzi�ki wi�kszej z�o�ono�ci m�zgu.
Czyni ona cz�owieka zdolnym do rozwi�zywania problem�w nierozwi�zywalnych
dla much, myszy, s�oni czy szympans�w.

Wirus ma do rozwi�zania tylko problem reprodukcji: jak wytworzy� w�asn�
kopi� w bia�ku zaanektowanej do tego celu kom�rki. Bakteria rozwi�zuje
ponadto problemy przemiany materii, a nieco wy�ej zorganizowane jestestwa,
jak pierwotniaki, maj� ju� dodatkowe dwa problemy: jak znale�� po�ywienie i
jak samemu nie sta� si� po�ywieniem. Mi�dzy pierwotniakiem i Sokratesem jest
rozleg�a skala z�o�ono�ci problem�w, z jakimi do�aj� si� organizmy na
r�nych szczeblach z�o�ono�ci czyli szczeblach ewolucji (zwa�my na g��boki
sens tego ,,czyli'': post�p ewolucji mierzy si� wzrostem z�o�ono�ci).
Sokrates b�dzie si� g��boko zastanawia�, czym jest czas i wieczno��, czym
sprawiedliwo��, jaka jest natura pa�stwa itd., a wi�c nad kwestiami, kt�re
pierwotniakowi w og�le nie przychodz� (je�li tak si� mo�na wyrazi�) do
g�owy. Podobna rozpi�to�� w z�o�ono�ci problem�w rozpo�ciera si� mi�dzy
zbiorowymi podmiotami podejmowania decyzji z r�nych szczebli ewolucji;
powiedzmy, jakim� stadem szympans�w, rozwi�zuj�cym swe problemy wy�ywienia,
czy przewodnictwa w stadzie, a wsp�czesnym pa�stwem, kt�re zmaga si� z
bezrobociem, inflacj�, wa�niami koterii politycznych itd.

Warto jeszcze popracowa� wyobra�ni�, �eby sobie uzmys�owi� wzrost z�ozono�ci
problem�w na przestrzeni ewolucji cywilizacyjnej naszego gatunku. Po�wi��my
temu chwil�, nim przejdziemy do zastanowienia si� nad mechanizmem
przczynowym takiego tempa wzrostu. 

Wyprawmy si� imaginacj� w odleg�y czas przesz�y. Z��my wizyt� praprzodkom,
kt�rzy zaludniali ziemi� kilkadziesi�t tysi�cy lat temu. Dysponowali ju� oni
wspania�ym darem mowy, jak i darem wytwarzania narz�dzi, ale daleko im
jeszcze by�o do posiadania pisma. Nie posiedli te� sztuki produkowania
�ywno�ci, musieli wi�c wci�� ugania� si� w�drownymi hordami po lasach,
polach i wodach, �eby wyszarpn�� od przyrody, co da�oby si� w�o�y� do ust.
Te dwie nieobecne wtedy umiej�tno�ci, pismo i uprawa roli, cho� tak
odmiennej natury, stworzy�y potem ��cznie, ka�da wnosz�c sw�j wk�ad swoisty,
niezb�dny dla cywilizacji punkt startu.

A teraz, �eby ogarn�� my�l� rozmiar ewolucyjnych zmian, rozegrajmy w
wyobra�ni taki na przyk�ad scenariusz.  Oto wehiku�em czasu dowo�� kt�r�� z
moich paleolitycznych pra-prababek na ulic� Warszawy. �eby uzupe�ni� got�wk�
w celu zaproszenia go�cia do kawiarni, pobieram par� banknot�w z bankomatu,
poczem pr�buj� zaspokoi� inteligentn� ciekawo�� owej niewiasty, wyja�niaj�c
jej, po co i jakim cudem wyskoczy�y ze �ciany takie jakby li�cie. Nie
powinienem przy tym pomija� roli kodu binarnego, bez czego nie da�oby si�
wyt�umaczy� operacji na koncie i komunikacji automatu z bankiem. Takie
jednak wyja�nienia niczego mojej rozm�wczyni nie wyjasniaj�. Nie chc�c
jednak rezygnowa� z jakiej� minimalnej dozy porozumienia, pr�buj�
przet�umaczy� opis bankomatu na jej �wiat poj��. Nie pozostaje mi nic
innego, jak odwo�ac si� do ,,faktu'', �e za pomoc� uderze� w klawisze
powstaje zakl�cie, kt�re oddzia�uj�ce na ukrytego w skrzynce dobrego ducha,
darz�cego ludzi dostatkiem. Mo�e by� inna wersja, �e jest tam z�y duch
strzeg�cy skarb�w, kt�rego zmuszam mocnym zakl�ciem zmuszam, by wbrew swej
woli podzieli� si� ze mn� swym skarbem. W ka�dym razie, ka�da z tych wersji
b�dzie zrozumialsza dla mojej rozm�wczyni i bardziej porzekonuj�ca ni� wyw�d
o przenoszeniu sygna��w w kodzie binarnym za pomoc� elekryczno�ci.  

Dodajmy jeszcze i tak� historyjk�, �e odwiedza nasze czasy Rada Starszych
plemienia z czas�w paleolitu i probuje zrozumie� obecne mechanizmy
zarz�dzania spo�eczno�ci� w sferze gospodarczej. T�umacz� im na j�zyk
paleolityczny podany w�a�nie przez radio komunikat, �e Rada Polityki
Pieni�nej obni�y�a stopy procentowe. To da�oby si� mo�e przybli�y�, je�li w
ich plemieniu by� zwyczaj po�yczania czego� s�siadowi i odwdzi�czania si�
przeze� za po�yczk�. Ale gdy dojdzie do wyja�nienia przes�anek tej decyzji,
to trzeba b�dzie poprzesta� na powiedzeniu, ze czarownicy w RPP posiedli
sekret wr�enia o przysz�o�ci z lotu ptak�w i temu podobnych oznak losu.

Elektroniczne finanse czy decyzje makroekonomiczne to dobry materia� do
takich eksperyment�w my�lowych. Pozwalaj� one uprzytomni�, jak niezmierzony
jest dystans intelektualny mi�dzy cz�owiekiem pierwotnym i cz�owiekem
cywilizacji tak zaawansowanej, jak nasza. Wida� wtedy naocznie, jak
kolosaln� ma dzisiejszy cz�owiek wiedz� o finansach, operacjach
matematycznych, elektryczno�ci, komputerach, algorytmach komputerowych etc.\
oraz jakimi dysponuje umiej�tno�ciami w pos�ugiwaniu si� wielorakim
sprz�tem.

%---------------------------
\d
{\bf 2b. Zagadka powstania cywilizacji $\u$} \ Wyniki powy�szego
eksperymentu w imaginacji po��czmy z ugruntowan� empirycznie wiedz�
antropologiczn�, a powstanie pasjonuj�ca zagadka. Szcz�liwie, nie jest ona
z gatunku nierozwi�zywalnych, a proces jej rozwi�zywania pog��bi nasz wgl�d
w dynamik� cywilizacji.

Zagadka na tym polega, �e anagdota o trudno�ciach komunikacji z go�ciem
paleolitycznym da si� odtworzy� prawie bez zmian, gdy podmienimy jej
bohatera na osobnika z naszych czas�w. Tyle, �e trzeba b�dzie zaprosi� z
wizyt� do sfery cywilizacji cz�onka kt�rego� z dzi� �yj�cych plemion
pierwotnych, powiedzmy, Papuas�w z Nowej Gwinei. Mo�e w wieku 21 by�oby to
trudniejsze, ale nie b�d�my drobiazgowi. Nasza zagadka nie straci na
tajemniczo�ci ani na warto�ci dydaktycznej, je�li cofniemy si� o wiek, w
heroiczny okres antropologii, gdy zdobywali laury za swe idee i obserwacje
klasycy tej nauki, jak James Frazer (wybitny badacz magii), Emil Durkheim,
Bronis�aw Malinowski czy Lucien L�vy-Bruhl.

Cz�onkowie badanych przez nich spo�eczno�ci s� prawie tak odlegli od
wsp�czesnej cywilizacji, jak nasi przodkowie z epok prehistorycznych. Jak
to si� sta�o, �e gdy jedne spo�eczno�ci w ci�gu paru tysi�cy lat dorobi�y
si� pisma, matematyki, organizacji pa�stwowej, �wiadomo�ci historycznej,
zaawansowanej techniki itd., inne nie dosz�y do �adnej z tych rzeczy? Jak
wyt�umaczy� tak wielk� r�nic� mi�dzy dynamik� jednych i stagnacj� drugich?
Czy�by jaki� determinizm genetyczny? Hipotez� o istnieniu takiego
determinizmu ka�e odrzuci� aktualny stan genetyki, jak i pewne do�wiadczenia
historyczne. Ale nim to uczynimy, rozwa�my hipotez� niezbyt od tamtej
odleg��, a tak sformu�owan�, �e jej analiza wiele da do my�lenia.

L�vy-Bruhl og�osi� (1910) sw� s�ynn� teori�, �e {\ki spo�eczno�ci
prymitywne}, okre�lane te� jako {\ki archaiczne}, r�ni� si� od
cywilizowanych brakiem dyspozycji do my�lenia logicznego; cech� t� nazwa�
{\ki umys�owo�ci� prelogiczn�}.%
 \note{\n 
  Lucien L�vy-Bruhl, {\nit Les fonctions mentales dans les soci�t�s 
inf�rieures}, w ramach zwi�zanej z Emilem Durkheimem serii {\nit Travaux de
l'Ann�e Sociologique}, 1910. Wersja polska w przek�adzie i opracowaniu
El�biety Tarkowskiej: {\nit Czynno�ci umys�owe w spo�ecze�stwach
pierwotnych}, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1992.} 
  Tego rodzaju umys�owo��, wed�ug Bruhla, cechuje spo�eczno�ci prymitywne,
b�d�c ich rysem istotnym, r�ni�cym je zasadniczo od spo�eczno�ci
cywilizowanych. Jest ona oboj�tna na logiczn� zasad� sprzeczno�ci, a w
rozwi�zywaniu problem�w niesionych przez �ycie nie graj� �adnej roli
prawid�a rozumowania. To, �e umys�owo�� ta radzi sobie jako� z problemami
t�umaczy L�vy-Bruhl przez zdolno�ci pami�ciowe, kt�re s� rozwini�te do
granic niewyobra�alnych dla ludzi z naszej kultury. Czytamy w przytoczonej
ksi��ce, co nast�puje.
\m
{\ls \n Dla umys�owo�ci prelogicznej wspomnienia s� bardzo z�o�onymi
wyobra�eniami, na kt�rych niezwykle trudno by�oby dokonywa�
najelementarniejszych operacji logicznych, jako �e j�zyk raczej si� do tego
nie nadaje.'' S.~146n w polskim przek�adzie. \m}

Tak twierdz�c, uczony ten nie odwo�ywa� si� w tym do determinacji
genetycznej (o kt�re wiedziano wtedy niewiele) ani do innych za�o�e�
biologicznych. Zawar� jednak w swej teorii przekonanie o pewnym
determinizmie, kt�rego mechanizmu nie pr�bowa� odcyfrowa�, przyjmuj�c jego
istnienie za punkt wyj�cia. Jednocze�nie od�egnywa� si� od uj��
ewolucjonistycznych, czym r�ni� si� od angielskiej szko�y Frazera, jak i od
bliskiej mu sk�din�d szko�y francuskiej inspirowanej przez my�l Durkheima.%
 \note{\n
   Georges Gurvitch nazywa L�vy-Bruhla przysi�g�ym antyewolucjonist�,
wskazuj�c, �e ,,bada� on system wiedzy pierwotnej jako autonomiczn�, odr�bn�
ca�o��, nie szukaj�c w niej �adnych pocz�tk�w wiedzy filozoficznej czy
wiedzy naukowej w�a�ciwej spo�ecze�stwom cywilizowanym.'' (s.17).} 

Mentalno�ci prelogicznej, z charakterystycznym jej znamieniem, kt�rym jest
brak liczenia si� z zasad� niesprzeczno�ci, nie uwa�a L�vy-Bruhl za jaki�
etep ewolucyjny, kt�ry z czasem ust�powa�by miejsca wi�kszej wra�liwo�ci na
prawa logiczne. Postrzega j� jako trwa�� cech� pewnej klasy spo�ecze�stw,
przy czym nie traktuje jej jako gorszej od mentalno�ci logicznej, lecz jako
odmienno�� na r�wnych prawach.%
 \note{\n
 W tym punkcie L�vy-Bruhl przypomina dzisiejszych postmodernist�w, cho� bez
ich zapa�u w perswadowaniu, �e nauka nie jest niczym lepszym od wierze�
magicznych. A perswaduj� tak nie dlatego, i�by wierzyli w magi� na r�wni z
nauk�, ale dlatego, �e w obie nie wierz�, uwa�aj�c je za kulturowo
uwarunkowany rodzaj konfabulacji. Jedyne w co wierz� to zasada, �e niczego
nie nale�y warto�ciowa�, narusza to bowiem podstawow� warto��, jak� jest
(postmodernistycznie poj�ta) tolerancja.}

�eby teorii tej odda� nale�n� sprawiedliwo��, trzeba odr�ni� w niej dwie
podstawowe tezy i do ka�dej odnie�� si� osobno; oznaczmy je etykietami 
$\alpha$ i $\beta$. W celu doprowadzenia do wniosku, �e w spo�eczno�ciach
archaicznych nie mo�e zaistnie� cywilizacja, L�vy-Bruhl przyjmuje
nast�puj�ce przes�anki.
\ssn
\qquad $\alpha$) \ Warunkiem koniecznym zaistnienia cywilizacji jest 
umys�owo�� logiczna. \pn 
\qquad $\beta$) \ Spo�eczno�ci archaiczne s� pozbawione umys�owo�ci logicznej.
\msn
Zdanie $\alpha$ m�wi o pewnym warunku koniecznym cywilizacji; nie ujawnia
jednak, czy jest to jedyny warunek konieczny i czy jest on r�wnie�
wystarczaj�cy. Przy takiej wywa�onej interpretacji trzeba si� ze zdaniem
$\alpha$ zgodzi�; jasne bowiem, �e bez logicznego my�lenia nie powstanie
nauka, technika, ani kodeksy prawa, a wi�c nie ma szans na cywilizacj�. 
Dostrze�enie tej zale�no�ci stanowi godny uwagi wk�ad L�vy-Bruhla do
koncepcji cywilizacji; przybli�a wi�c do uchwycenia natury cywilizacji, jak
to zapowiada tytu� obecnego rozdzia�u.

Trudno natomiast uzna� za przekonuj�cy pogl�d $\beta$. Jego obecny zwi�z�y
zapis uzupe�nijmy o rozwini�cie w formie streszczenia stanowiska
L�vy-Bruhla, jakie da�, nie bez krytycznego podtekstu, Bronis�aw Malinowski
w studium {\k Magic, Science and Religion} (1926).
\m
  {\ls \n >>Profesor L�vy-Bruhl poucza nas, �e cz�owiek dziki w og�le
nigdy nie my�li trze�wo, lecz umys� jego jest beznadziejnie i ca�kowicie
pogr��ony w mistycyzmie. Niezdolny do spokojnej i konsekwentnej obserwacji,
pozbawiony zdolno�ci abstrakcyjnego my�lenia, kr�powany ,,zdecydowan�
awersj� do rozumowania'', cz�owiek pierwotny nie potrafi wyci�ga�
jakichkolwiek korzy�ci z do�wiadczenia, formu�owa� czy te� pojmowa� nawet
najbardziej elementarnych praw przyrody. [...] Nie istnieje dla niego
jakiekolwiek wyra�ne poj�cie substancji i w�a�ciwo�ci, przyczyny i skutku,
identyczno�ci i przeciwie�stwa.<< (s.399 w polskim przek�adzie). \m}
\pn
W�asne stanowisko Malinowskiego, uformowane na podstawie wieloletnich
osobistych obserwacji plemion melanezyjskich i papuo-melanezyjskich stanowi
zaprzeczenia pogl�du Bruhla. Uwzgl�dniaj�c nale�ycie rol� element�w
magicznych w my�leniu pierwotnym, Malinowski daleki jest od przypisywania im
wy��czno�ci; koncentruje si� natomiast na badaniu wsp�istnienia i interakcji
miedzy my�leniem magicznym i racjonalnym, w tym drugim dostrzegaj�c logik�
nie inn� ni� ta, kt�ra jest obecna w my�leniu cz�owieka cywilizowanego.
Co wi�cej, nastawienie naukowe, w formie zal��kowej dopiero lecz
nieod��cznej od funkcjonowania spo�eczno�ci, przypisuje on wszystkim
zbiorowo�ciom archaicznym, gdy pisze, co nast�puje.
\m
 {\ls \n >>Gdyby cho� w jednym pokoleniu prymitywnego spo�ecze�stwa zamar�y
postawa naukowa i uznanie dla niej, to takie spo�ecze�stwo albo spad�oby do
stanu zwierz�cego, albo, co jest bardziej prawdopodobne, zgin�oby.
Cz�owiek pierwotny, post�puj�c naukowo, oddziela� z g�szczu zjawisk
przypadkowych istotne, determinuj�ce czynniki i ��czy� je w system relacji
wzajemnych. [...] Ca�a produkcyjno-techniczna dzia�alno�� [p�omie�, kamienne
narz�dzia, maty] by�a oparta na teorii, w kt�rej istotne czynniki by�y
wyodr�bnione, a przezorno�� w dzia�aniu opiera�a si� na starannie
sformu�owanym do�wiadczeniu przesz�o�ci.<< S.8n. \m}
\pn
Jak�e to inny obraz ni� u L�vy-Bruhla! Kt�ry przyj�� za przes�ank� dalszych
rozumowa�? Za wersj� Malinowskiego przemawia nie tylko to, �e dokonywal on
swych wieloletnich obserwacji osobi�cie, podczas gdy L�vy-Bruhl teoretyzowa�
na podstawie danych z literatury. Przemawia tak�e logika ewolucji (dzi�
znacznie lepiej rozpoznana ni� przed stu laty). �w fakt, �e wszelkie
spo�ecze�stwa cywilizowane wywodz� si� ewolucyjnie z archaicznych, nie da
si� uzgodni� z pogl�dem L�vy-Bruhla, �e mi�dzy mentalno�ci� prelogiczn�
lud�w prymitywnych i mentalno�ci� logiczn� cywilizowanych istnieje
nieprzekraczalna granica. Innymi s�owy, �e zachodzi zasadnicza odmienno��
jakosciowa, nie za� tego rodzaju r�znica stopnia, jak� kre�li Malinowski w
swym opisie zal��k�w my�lenia naukowego populacji prymitywnych.

Takim postawieniem sprawy chronimy si� przed sprzeczno�ci�, ale jeszcze nie
rozwi�zujemy zagadki. Pozostaje pytanie: jak to si� dzieje, �e cho�
wszystkie spo�eczno�ci prymitywne dzi�ki zal�zkom my�lenia logicznego i
naukowego maj� szans� na stworzenie cywilizacji, szans� t� realizuj� tylko
niekt�re? A co dziwniejsze, nie jest tak, �e istnieje w tym wzgl�dzie
spektrum stopni cywilizacji, powsta�e z r�nic w tempie rozwoju, ale tak, �e
mi�dzy cywilizacj� i stanem pierwotnym rozwiera si� przepa�� kilku czy
kilkunastu tysi�cleci. Faktem jest przecie�, �e niekt�re spo�eczno�ci
archaiczne nie przesz�y �adnej ewolucji od stanu pierwotnego do cywilizacji,
zachowuj�c przez tysi�ce lat wci�� tak� sam� pre-cywilizacyjn� mod�� �ycia.
Dlaczego nie dochodz� one do cywilizacji o w�asnych si�ach lecz dopiero za
spraw� oddzia�ywa� zewn�trznych, je�li si� takie przytrafi�? Zdaje si� to
narusza� kanony ewolucji. Tote� w tym punkcie powstaje zagadka.

%----------------------------------
\d
{\bf 2c. Rozwi�zanie zagadki cywilizacji: prze�omowa rola wynalezienia pisma
$\u$} \


{\bf 2.\ b. \ Trajektoria cywilizacji jako funkcja aktywno�ci informacyjnej:
od powstania mowy do sieciowej noosfery i algorytmiczej kreacji
$\u$} \ W dziejach potencja�u informatycznego, a wi�c w tym, co
wsp�wyznacza bieg cywilizacji, okresy wzrostu ewolucyjnego przeplataj� si�
z dramatycznymi momentami rewolucji. Ka�da z nich lokalizuje si� w kt�rym� z
czterech aspekt�w potencja�u informatycznego, kt�rymi s� -- przypomnijmy --
wytwarzanie informacji, jej przetwarzanie, przechowywanie i przekazywanie.

Powstanie mowy by�o rewolucj� najwi�ksz�, fundamentaln�, obejmuj�c�
wszystkie cztery cz�ony. Dzi�ki j�zykowi poznawanie �wiata, ekspresja
prze�y� i stanowienie norm, a wi�c wielkie dzia�y produkowania informacji
wesz�y w faz� absolutnie g�ruj�c� nad tym, do czego jest zdolna reszta
�wiata zwierz�cego. Wraz z tym wzros�y niewyobra�alnie mo�liwo�ci
przetwarzania informacji i jej komunikowania, a tak�e jej gromadzenia w
pami�ciach indywidualnych i pami�ci zbiorowej (powstajacej z interakcji
mi�dzy indywidualnymi). Powstanie mowy to jeszcze nie jest warunek
wystarczaj�cy, �eby da� rozp�d cywilizacji, ale warunek najkonieczniejszy z
koniecznych.

Warunkiem wystarczaj�cym okaza�o si� po��czenie �ycia osiad�ego z
wynalezieniem pisma. �ycie osiad�e, kt�re sta�o si� mo�liwe dzi�ki
wynalazkom uprawy roli i hodowli, odmieni�o niepewny los w�drownych hord
zbieraczy pokarmu w ustabilizowany rytm prac i p�r czasu, w ramy bardziej
rozwini�tej organizacji spo�ecznej. Sta�o si� dzi�ki temu mo�liwe
kumulowanie informacji w trwa�ych wzorcach wyrob�w, jak chaty czy narz�dzia,
oraz w zbiorowej pami�ci przekazywanej z pokolenia na pokolenie. Pismo
niepomiernie zwielokrotni�o potencja� informacyjny nie tylko w aspektach
przechowywania i przekazywania informacji, lecz tak�e jako czynnik wielce
sprzyjaj�cy jej wytwarzaniu i przetwarzaniu; tak�e przetwarzaniu
rachunkowemu, gdy pismo obj�o notacj� arytmetyczn�. By�a to wi�c rewolucja
prawie tak wielka, jak powstanie mowy. 

W dziejach przechodzenia na tryb �ycia osiad�y trzeba wyr�ni� faz�
urbanizacji; nowa, zwielokrotniona skala budownictwa, wymagaj�ca nowego
poziomu wiedzy rzemie�lniczej, jak i dalece bardziej skomplikowana struktura
spo�eczna, a wi�c i struktura komunikacji, wp�yn�y decyduj�co na wzrost
potencja�u informatycznego w czterech rozwa�anych aspektach. Krok nast�pny
to rozrastanie si� terytorialne pocz�tkowych miast-pa�st a� po wielkie
imperia; dzia�o si� to kosztem krwawych podboj�w, poszerza�o jednak wydatnie
infrastruktur� cywilizacji.


Odpowied� znajdziemy �ledz�c natur� proces�w wytwarzania, przetwarzania,
gromadzenia i przekazywania informacji. Te cztery funkcjonuj� w gatunku
ludzkim odwiecznie i t�umacz� dotychczasow� trajektori� cywilizacji. Jest
jeszcze czynnik pi�ty, czynnik obecny w cywilizacji dopiero od paru
dziesi�tk�w lat, a polegaj�cy na tym, �e informacja steruje procesami
tworzenia nowej rzeczywisto�ci fizycznej, umys�owej czy spo�ecznej.
B�dzie to wi�c na wskro� informatyczne podej�cie do zagadki cywilizacji.

%==================================

W odniesieniu do cywilizacji dynamizm ten dochodzi znacz�co do g�osu dopiero
wtedy, gdy pojawia si� umiej�tno�� pisemnego utrwalania nabywanej przez
spo�eczno�� informacji czyli, m�wi�c potoczniej -- wiedzy. Dlaczego?
Zauwa�my, po pierwsze, �e do rozwoju cywilizacyjnego konieczna jest
intensywna kumulacja, to jest narastanie zasob�w, wiedzy uzyskiwanej w
kolejnych pokoleniach. Nie wystarczy do tej kumulacji przekaz ustny
utrwalaj�cy wiedz� w pami�ci indywidualnych cz�onk�w spo�eczno�ci.
Utrwalenie za� za pomoc� znak�w na jakim� no�niku, niezale�nym od
przemijalno�ci pokole�, to nic innego jak zapis pisemny.

Po drugie, rozw�j informacji, jak wzrost wiedzy naukowej, wymaga
przetwarzania jej kolosalnych zbior�w, a te si� nie mieszcz� w pami�ciach
os�b fizycznych; �aden geniusz pami�ci nie utrzyma w g�owie ca�o�ci nauki.
Trzeba wi�c zapisu na no�niku mog�cym zmie�ci� dowolnie wiele danych i
dost�pnym dla dowolnie wielu podmiot�w zdolnych do przetwarzania informacji
w drodze oblicze�, wnioskowania, streszczania itd. Warunek ten spe�nia
technika pisarska.

Po trzecie, ekspansja przestrzenna wiedzy wymaga, �eby jej przekazywanie
dokonywa�o si� nie tylko w drodze osobistych kontakt�w, si�� rzeczy
ograniczonych terytorialnie, lecz tak�e za pomoc� no�nika trwa�ego, o
niezbyt wielkich rozmiarach i dzi�ki temu daj�cego si� dostarcza� na dowolne
odleg�o�ci; tak dokonuje si� wymiana informacji przez w�dr�wki ksi�g i
korespondencj�. Znowu wi�c niezb�dny okazuje si� jaki� alfabet, no�niki
pisma i sztuka pisarska.

Jak wida�, rozw�j umys�owy i spo�eczny mo�liwy jest bez pisma tylko do
pewnego progu. Gdy si� do� dochodzi, rozw�j ustaje przez niemo�liwo��
szerszego przekazu w czasie nast�pnym generacjom, kt�re rozwija�yby
spu�cizn�, jak i przekazu w przestrzeni, do innych spo�eczno�ci, z kt�rymi
nawi�za�oby si� wsp�prac� w mno�eniu i przetwarzaniu zasob�w informacji.
Wiadomo, jak �ywotnym impulsem dla cywilizacji s� kontakty i wzajemne
oddzia�ywania, co wida� cho�by we wspania�ym rozwoju cywilizacji powsta�ej
na szlakach �r�dziemnomorskich; kontakty te jednak nie przekrocz� bardzo
niskiego progu, dop�ki nie dysponuj� medium w postaci pisma. Nie pojawi si�
wi�c ta nieustanna i wci�� rosn�ca dynamika b�d�ca definicyjn� cech�
cywilizacji. Dlatego pocz�tki cywilizacji datujemy na czas powstania pisma.

Zapoznamy si� z t� prawid�owo�ci� bli�ej, przygl�daj�c si� (w nast�pnym
fragmencie), jak kszta�tuje si� {\ki aktywno�� informacyjna} czyli
wytwarzanie, gromadzenie, przetwarzanie i przekaz informacji w
spo�eczno�ciach prymitywnych. Obraz takiego stanu negatywnego, to jest,
stanu braku cywilizacji, pozwoli g��biej wnikn�� w jej z�o�on� natur�.
Nast�pnie wykonany przeskok na antypody czasu, do obecnej epoki
informatycznej. Zestawienie tych dw�ch biegun�w da nam ide�, czym jest to,
co decyduje o dynamice cywilizacji, mianowicie potencja� informatyczny.


W poszukiwaniu odpowiedzi trzeba uwzgl�dni� kategori�, kt�r� w braku
lepszego s�owa okre�la si� jako ,,przypadek''. Chodzi o {\ki przypadek
pomocny w rozwi�zywaniu problem}, a wi�c czynno�ci w pe�ni �wiadomej i
celowej. Rzecz w tym jednak, �e przy wi�kszej z�o�ono�ci problemu nie
wszystkie czynniki dadz� si� ogarn�� i kontrolowa�. Wtedy sukces jest
wynikiem swoistej interakcji inteligentnego dzia�ania z okoliczno�ciami
nieprzewidzianymi, kt�re nie by�y uwzgl�dnione w planie post�powania, i w
tym sensie s� przypadkowe. Historia nauki dostarcza obfitej kolekcji takich
zdarze�. Do koronnych przyk�ad�w nale�y wykrycie przyczyny �miertelno�ci
pacjentek w pewnym szpitalu po�o�niczym w Wiedniu w po�owie 19 wieku, kiedy
dopiero przypadkowe zaka�enie si� lekarza w toku czynno�ci w prosektorium
naprowadzi�o na trop rzeczywistej przyczyny, po paru wcze�niejszych
hipotezach, kt�re nie wytrzyma�y test�w obserwacyjnych. �eby przypadek taki
by� pomocny, musi on sple�� si� z uprzednim inteligentnym dociekaniem i z
bystro�ci� umiej�c� �w przypadek wykorzysta�. Dotyczy to problem�w w badaniu
naukowym, lecz tak�e rozwi�za� decyzyjnych na polu bitwy czy w interesach.
St�d, szcz�liwe przypadki sprzyjaj� tylko tym badaczom, przedsi�biorcom czy
genera�om, kt�rzy s� dostatecznie inteligentni, �eby najpierw da�
przypadkowi szans�, a potem skorzysta� z szansy, jak� daje przypadek.

Nasuwa si� wi�c nieodparcie nast�puj�cy wniosek. Gdy rozwi�zuj� ten sam
problem dwa zespo�y r�wnie kompetentne i r�wnie si� nad tym trudz�ce, mo�e
si� zdarzy�, �e uda si� tylko jednemu, bo tylko jednemu zdarzy si�
szcz�liwy traf pomocny w rozwi�zaniu. Po tego rodzaju sukcesie zwyk�o
w��cza� si� do akcji dodatnie sprz�enie zwrotne, co dobrze oddaje
ewangeliczna maksyma, �e kto ju� co� ma, temu b�dzie jeszcze wi�cej dane.
Uzyskany bowiem wynik wchodzi w interakcj� z innymi, wcze�niej posiadanymi;
to prowadzi do nowych rezultat�w, kt�re zn�w sprz�gaj� sw�j potencja� z
wcze�niejszymi, i tak dalej. Kto zdoby�, powiedzmy kapita� na loterii,
ten mo�e go zainwestowa�, inwestycja przyniesie nowy kapita�, a ten zn�w
kolejne inwestycje i zyski.

Wyobra�my sobie, �e w dw�ch spo�eczno�ciach narodzili si� geniusze b�d�cy
potencjalnymi wynalazcami pisma. W jednej wrogi nowo�ciom tyran oddawa�
nowator�w katu; w drugim za� panowa�o przypadkiem bezkr�lewie, dzi�ki czemu
wynalazca m�g� zyskiwa� zwolennik�w i wraz z nimi pomys� sw�j rozwija�.
Wyobra�my sobie inny traf. Jaka� grupa w�druj�c w poszukiwaniu siedzib
napotka�a przypadkiem sp�awn� rzek� i nad ni� si� osiedli�a, a inna za�o�y�a
osad� w odci�tej od �wiata g�uszy. Ta pierwsza, wykorzystuj�c rzek� do
handlu i innych kontakt�w, ma rosn�c� potrzeb� �rodk�w porozumiewania si� z
innymi grupami, co ukierunkowuje my�l i motywacj� na rozwi�zania, w�r�d
kt�rych znajdzie si� z czasem wynalazek pisma. 

Konkluduj�c te uwagi o spo�eczno�ciach pierwotnych, si�gnijmy po list�
czterech proces�w sk�adaj�cych si� na powstawanie potencja�u informacyjnego,
kt�re wymienione s� w tytule obecnego odcinka. Ka�dy z punkt�w tej listy
streszcza w sobie pytanie, odpowiedzmy wi�c pokr�tce na te pytania w
odniesieniu do spo�eczno�ci prymitywnych.

\end







