%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12.5pt   \magnification1200
\hsize14cm \vsize20.5cm %\nopagenumbers
\vglue-10mm
\advance\hoffset6mm
 \def\d{\vskip3.5mm\noindent}

\headline={\ifnum\pageno>1 \ifodd\pageno \rightheadline\else
\leftheadline\fi\else\hfil\fi}
\def\rightheadline{\vbox{\line{\hfill
{\Blue{\helhes Kazus logiczny >>La Mettrie<<}}
\hfill\st\folio}%
\vskip4pt\hrule}}
\def\leftheadline{\vbox{\line{\st\folio \hfil\Blue{{\helhes
Kazus logiczny >>La Mettrie<<}}
\hfil}\vskip5pt\hrule}}

\m\bsn 
\cl{\q ROZDZIA� PIERWSZY}\b
\cl{\bbg Scenariusze cywilizacji, w kt�rych brak idei mocy obliczeniowej}\m
\cl{\bbg Marx, Wells, Znaniecki, Huntington etc.}
\m\bsn
Czytaj�c ksi��k�, dobrze jest wiedzie�, o czym ona traktuje. To zwykle
zapowiada tytu�. Co si� tyczy tytu�u obecnej ksi��ki, ka�dy wie, a
przynajmniej s�dzi, �e wie, co to jest przysz�o��. Podobnie ma si� rzecz z
poj�ciem cywilizacji. 

Nie ka�dy jednak wie, czym jest �w czynnik nazwany w tytule moc�
obliczeniow�. Jest to bowiem poj�cie tak nowe, jak nowa jest ga��� nauki
okre�lana mianem informatyki. Za dat� jej narodzin (z �ona logiki
matematycznej) trzeba uzna� rok 1936 (dok�adniejszy opis tego zdarzenia
nast�pi p�niej); data za� ochrzczenia imieniem ,,informatyka'' jest jeszcze
p�niejsza. 

Okres to zbyt kr�tki, �eby nowe poj�cie wesz�o w krwiobieg my�lenia
aktualnej generacji. Wprawdzie w szko�ach uczy si� przedmiotu pod t� nazw�,
ale jest to zwykle praktyczne zaznajomienie si� z komputerem i z jednym
tylko pakietem program�w, oczywi�cie Microsoftu. Nie jest to jednak
wprowadzenie w te g��bokie idee, dzi�ki kt�rym informatyka, wesp� z
matematyk�, zas�uguje na tytu� kr�lewski w �wiecie nauk. Okazuj� si� to by�
idee tak uniwersalne, �e w gestii informatyki znajduje si� dzi� nie tylko
technologia komputerowa lecz tak�e ca�e po�acie przyrodoznawstwa oraz nauk
spo�ecznych i humanistycznych; st�d te� jej znaczenie w zagadnieniach
cywilizacji.

Tre�� poj�cia mocy obliczeniowej b�dzie si� wyja�nia� sukcesywnie, w miar�
podejmowania kolejnych zagadnie�. Pierwszy szczebel tego wtajemniczenia
stanowi rozdzia� obecny. Najpierw przyjdzie wst�pne okre�lenie mocy
obliczeniowej -- na tyle, �eby m�c �ledzi� dalszy ci�g rozdzia�u. 

Ci�g dalszy to pewien kontekst historyczny, w kt�rym atrubut mocy
obliczeniowej, cechuj�cy nie tylko komputery, lecz tak�e organizmy, umys�y i
struktury spo�eczne, na przyk�adzie tych ostatnich b�dzie si� stawa� coraz
zrozumialszy. Jest to ten rodzaj wk�adu do rozumienia, kt�ry si� bierze
z rozpatrywania przypadk�w negatywnych, czyli takich, gdzie dana cecha nie
wyst�puje. Od nich warto zacz��, �eby si� przekona�, czym skutkuje jej
brak lub ignorowanie.%
 \note{\n S�owo ,,ignorowanie'' oznacza tu brak uwzgl�dnienia, nie za�
skutek ignorancji. Trudno zarzuca� ignorancj� autorom, kt�rzy tworzyli w
epoce przedinformatycznej, jak Marx, Wells czy Znaniecki. Tote� wymienia si�
ich tutaj nie w celu krytyki, lecz w celu egzemplifikacji, jakimi
ograniczeniami skutkuje brak problematyki dotycz�cej obliczania. Dodajmy
jednak, �e od my�licieli najbardziej ambitnych, kt�rzy zmierzali do
okre�lenia prawid�owo�ci biegu cywilizacji, nie od rzeczy by�oby oczekiwa�
jakiego� rodzaju prekursorstwa. Pojawia si� ono u przedstawicieli filozofii
idealistycznej 19 wieku (jak Schelling), a w innych aspektach u niekt�rych
ekonomist�w i my�licieli spo�ecznych 20 wieku, jak Max Weber czy
przedstawiciele Austriackiej Szko�y Ekonomicznej -- Ludwig von Mises,
Friedrich Hayek i inni. Nie ma natomiast jakiegokolwiek antycypowania idei
mocy obliczeniowej u autor�w wymienionych w tytule rozdzia�u.}
 
\s\bsn
{\bf 1. Pierwsze wtajemniczenie w poj�cie mocy obliczeniowej}
\bsn 
Przeb�ysk tego poj�cia ma zapewne ka�dy, w miar� refleksyjny, posiadacz
komputera, gdy wymienia dawny procesor na szybszy lub dokupuje ko�ci
pami�ci operacyjnej (RAM); czyni to bowiem w celu zwi�kszenia mocy
obliczeniowej swego sprz�tu. Jest to jednak tylko niewielki u�amek wiedzy
potrzebnej w tych rozwa�aniach, a gdyby na nim poprzesta�, nie uwzgl�dniaj�c
ca�o�ci zagadnienia, niewiele by�oby z tego po�ytku.

Dlatego we�miemy za punkt wyj�cia co�, co otwiera szerszy horyzont, odwo�uje
si� za� do do�wiadcze� danych wszystkim, nie tylko tym, co maj� do czynienia
z warsztatem komputerowym. Takim punktem wyj�cia jest doskonale ka�demu
znany proces rozwi�zywania problem�w. Trudno o co� bardziej swojskiego. Ju�
po przebudzeniu miewa si� do rozwi�zania problem, czy wsta� odrazu, czy
jeszcze pole�e�. Potem dzie� niesie dziesi�tki i setki kwestii do
rozwi�zania: w kuchni w trakcie robienia i spo�ywania posi�k�w (,,kawa czy
herbata'' etc.), w pracy zawodowej, w stosunkach z lud�mi, za kierownic�, w
pisaniu tekstu, w uczeniu sie czego� i w uczeniu kogo�. Jest ich wi�c
bezmiar problem�w ma�ych lub wr�cz mikroskopijnych, jak i wielkich a�
po wybory najbardziej dramatyczne ({\k to be or not to be}).

�atwo te� zauwa�y�, �e ludzie r�ni� si� zdolno�ciami rozwi�zywania
problem�w. Jedni rozwi�zuj� z miejsca np.\ zadania matematyczne, kt�re dla
innych s� nie do pokonania, nawet przy najwi�kszym wk�adzie dobrej woli,
czasu i wysi�ku. Jedni maj�, inni za� nie, powiedzmy, �atwo�� wymowy, co
polega na b�yskawicznym rozwi�zywaniu, cz�sto intuicyjnie i pod�wiadomie,
zagadnie� natury gramatycznej, leksykalnej (dob�r s��w), stylistycznej w
tworzeniu i w rozumieniu tekst�w, w przek�adach na inne j�zyki itp. 

Zdolno�� rozwi�zywania problem�w to nic innego, jak to, co okre�lamy mianem
{\k inteligencji}. Odpowiednio do r�nych odmian tej zdolno�ci m�wimy o
inteligencji matematycznej, j�zykowej, technicznej itd. Gdy kto� ma
szcz�cie by� dobry w ka�dym rodzaju zagadnie�, powiadamy, �e ma
inteligencj� og�ln�.

Jeszcze tylko krok dzieli nas od wprowadzenia poj�cia mocy obliczeniowej.
Krok ten na tyle prze�amuje zaskurupia�e schematy my�lenia, �e trzeba si�
do� przygotowa� przez pewien trening. Niech do tego celu pos�u�y zdanie,
ktore zarazem nada si� na inspiruj�ce motto dalszych rozwa�a�.

Bior� je z Pisma �wi�tego. Nie �eby od�wie�a� poniechany ju� zwyczaj
argumentowania z tekst�w �wi�tych, lecz dlatego, �e cytat �w wyra�a m�dro��
tego w�tku cywilizacji, kt�ry nawi�zuje do my�li Pitagorejczyk�w i Platona.
Jest on wzi�ty z {\k Ksi�gi M�dro�ci} powsta�ej w Aleksandrii, a wi�c w
centrum kultury helleniestycznej; jest wi�c jednym z jej dokument�w.
Znajdujemy w tej ksi�dze adresowane do Stw�rcy zdanie: {\k Wszystko
ustanowi�e� pod liczb�, miar� i wag�}.

Znaj�c konwencj� retoryczn� tej i innych ksi�g biblijnych, mianowicie
powracanie tej samej my�li pod r�nymi s�owami, mo�emy nasz werset upro�ci�
do zdania: {\k Wszystko uczyni�e� pod liczb�.} Miara bowiem i waga
symbolizuj� wszelkie procesy pomiaru, a wi�c wyra�ania za pomoc� naszych
skal tego, co w naturze rzeczy zosta�o okre�lone liczbowo. Z kontekstu tej
maksymy dowiadujemy si�, �e odnosi si� ona nie tylko do porz�dku przyrody,
kt�ry jest w ca�o�ci matematyczny, lecz tak�e do porz�dku moralnego, a wi�c
tego, kt�rym zajmuj� si� humani�ci. Mianowicie, jest to w intencji autora
przes�anka dla wniosku, �e kara wymierzana Izraelowi przez Boga jest {\k
wymierzana} w sensie dos�ownym, to znaczy, �ci�le odmierzana w proporcji do
winy. Ma to wi�c by� pocieszenie dla n�kanego plagami ludu Izraela. Skoro
do�wiadczy� ju� ich tak wiele, musz� si� mie� ku ko�cowi; wszak jego winy
nie s� niesko�czonie wielkie.

Je�li wzi�� na serio i w ca�ej rozci�g�o�ci obecne w tej maksymie s�owo
,,wszystko'', to ka�de rozwi�zywanie problemu polega na dokonywaniu
oblicze�. Nie tylko w dziedzinie przyrodniczej, lecz i w ka�dej innej. A
wtedy moc rozwi�zywania problem�w, czyli inteligencj�, da si� zasadnie
nazwa� moc� obliczeniow�. Ale czy, istotnie, nale�y bra� to s�owo na serio i
w ca�ej rozci�g�o�ci? Teza tej ksi��ki brzmi: TAK. Odpowied� ta nie dla
wszystkich b�dzie oczywista. Dla niekt�rych mo�e nawet przeciwna ich
oczywisto�ciom. Trzeba wi�c b�dzie doprowadza� do niej stopniowo, usuwaj�c
obiekcje i rozbudowuj�c w kolejnych rozdzia�ach potencja� argumentacji.

Najbardziej schematyczny szkielet argumentacji za owym TAK zawiera si� w
nast�puj�cym sylogizmie.
\pn
1. Ka�dy proces rozwi�zywania problemu jest rozumowaniem. \pn
2. Ka�de rozumowanie jest procesem obliczeniowym.\pn
A zatem \pn
3. Ka�dy proces rozwi�zywania problemu jest procesem obliczeniowym. 
\msn
Pe�na definicja procesu obliczeniowego jest dopiero przed nami, jako �e
wymaga starannych przygotowa�. W tym punkcie wystarczy wyja�nienie cz�stkowe
przez odwo�anie si� do przyk�ad�w. A przyk�adem jest ka�de rachowanie
wykonywane w spos�b mechaniczny. Nie ma znaczenia, jaka jest natura uk�adu
wykonuj�cego rachunek, czy b�dzie to komputer, kalkulator elektroniczny,
kalkulator mechaniczny, czy cz�owiek obliczajacy mechanicznie sum�, iloczyn,
r�nic� itd.\ pod dyktando algorytm�w (kt�re w szkole nazywa si� 
,,dodawaniem w s�upkach'' itp.). Przez {\k algorytm} rozumiemy {\k ci�g
instrukcji prowadz�cych w sko�czonej liczbie krok�w do rozwi�zania problemu,
czyli uzyskania wyniku, przy czym istotne jest to, �e zawarty w instrukcjach
opis przekszta�cania ci�g�w symboli uwzgl�dnia jedynie kszta�t i po�o�enie
symboli bez brania pod uwag� ich sensu.} Kszta�t i po�o�enie oraz ich
przekszta�cenia nale�� do spraw, kt�rymi zajmuje si� mechanika, co wyja�nia
nazywanie mechanicznymi czynno�ci dyktowanych przez algorytm. 

Ci, co maj� za kurs logiki, mieli okazj� zapozna� si� z koronnym, by tak
rzec, przyk�adem algorytmu. Mianowicie, z przynajmniej jedn� procedur�,
kt�ra w sko�czonej liczbie krok�w rozstrzyga, czy formu�a zapisana w j�zyku
logiki zda� jest prawem tej logiki (procedur takich jest kilka, ale w
kursach elementarnych poprzestaje sie zwykle na jednej). Tego rodzaju
badanie statusu formu� jest typowym procesem obliczeniowym, mimo �e nie
nale�y do arytmetyki.

Maj�c takie, cho�by cz�stkowe, rozumienie terminu ,,proces obliczeniowy'', a
kr�cej ,,obliczanie'', potrafimy okre�li� wst�pnie, co to znaczy, �e jaki�
uk�ad ($x$), jak komputer, cz�owiek, grupa spo�eczna, organizacja itp.,
dysponuje wi�ksz� ni� inny uk�ad ($y$) moc� obliczeniow�. Podaj�c poni�szy
warunek wystarczaj�cy, by przypisa� jednemu z nich wi�ksza moc ni� drugiemu,
pomijamy zagadnienie, czy jest to zarazem warunek konieczny; jest ono bowiem
trudniejsze, a w tym miejscu wystarczy okre�lenie cz�stkowe czyli przez
jeden z warunk�w (etykieta ,,MO.1'' wskazuje, �e jest to w tych
rozwa�aniach pierwsze, lecz nie ostatnie, podej�cie do okre�lenia Mocy
Obliczeniowej).
%\ssn
\ramka
[MO.1] \ Je�li uk�ady $x$ i $y$ dysponuj� t� sam� wiedz�, to jest, klas�
przes�anek (danych) niezb�dnych do rozwi�zania problemu, a w tym samym czasie
$x$ trafnie rozwi�zuje wi�cej problem�w ni� $y$, to w zakresie danej
problematyki (klasy problem�w) $x$ ma wi�ksz� moc obliczeniow� ni� $y$.   

\ssn Z tej samej przewagi w mocy obliczeniowej bra� si� b�dzie tak�e to, �e
gdy por�wnujemy czas rozwi�zywania jednego i tego samego problemu, to b�d�
przypadki, w kt�rych problem ten zostanie szybciej rozwi�zany przez $x$ ni�
przez $y$. I tak, gdy mamy dw�ch rachmistrz�w, z kt�rej jeden szybciej ni�
drugi dokona mechanicznych oblicze� na papierze przy wype�nianiu jakiego�
PIT-u, temu pierwszemu nale�y przypisa� wi�ksz� moc obliczeniow�.
\m
{\ls \n Powy�sze wyja�nienia terminu ,,proces obliczeniowy'', cho�
niekompletne, pomog� ustosunkowa� si� wst�pnie do przes�anek 1 i 2 w podanym
wy�ej sylogizmie. Poprzestan� na argumentacji cz�stkowej, kt�ra zapobiegnie
ca�kowitemu niezrozumieniu czy te� zdecydowanemu odrzuceniu tych przes�anek.
Pe�niejsze za� wyja�nienie i argumenty bardziej konkluzywne wypada od�o�y�
na moment, kt�ry nast�pi po odpowiednich przygotowaniach.\m}
\pn
�eby ograniczy� ewentualne obiekcje przeciw przes�ance 1 (,,Ka�dy proces
rozwi�zywania problemu jest rozumowaniem.''), rozwa�my kazus czyli
przypadek, kt�ry nazw� {\k kazusem przechodnia}. 

Ka�dy, kto przechodzi� poza �wiat�ami przez jezdni�, na kt�rej zachodzi
intensywny ruch pojazd�w, a nie uleg� dot�d wypadkowi, zawdzi�cza to
umiej�tnej kalkulacji. Mianowicie, nim si� taki przechodzie� zdecyduje
przekroczy� jezdni�, ocenia pr�dko�� i odleg�o�� najbli�szego zbli�aj�cego
si� pojazdu, bior�c zarazem pod uwag� w�asne tempo poruszania si� i d�ugo��
drogi przez jezdni� b�d�c� do przebycia. Kalkulacja dokonana na tych
wielko�ciach daje w wyniku rozwi�zanie problemu: przej�� w danej chwili, czy
odczeka�? Analogiczny jest dylemat kierowcy: wyprzedza�, czy nie wyprzedza�
pojazd przede mn�, gdy nadje�d�a pojazd z przeciwka? Ten drugi kazus, jako
nieco trudniejszy, przyczynia si� do ilustracji poj�cia mocy obliczeniowej:
jest tu dobrze uchwytne, co to znaczy, �e wprawny kierowca ma wi�ksz� moc
obliczeniow� od debiutanta.

Kazus przechodnia mo�e nasun�� obiekcj� przeciw przes�ance 1 u kogo�, kto
do�wiadczaj�c opisanej sytuacji, nie dostrzeg�, �eby zachodzi�o w jego
umy�le jakie� rozumowanie -- w sensie u�wiadomienia sobie tre�ci i iczby
przes�anek oraz tre�ci wniosku. Przechodzie� po prostu oszacowuje wzrokiem
odleg�o�ci, pr�dko�ci, i w tym samym momencie podejmuje decyzj�. Je�li mamy
usun�� rzeczon� w�tpliwo��, trzeba rozumowanie pojmowa� na tyle szeroko,
�eby nie ogranicza� tego poj�cia do sytuacji, w kt�rych przes�anki i wniosek
s� wyodr�bnione jako osobne i w spos�b wyra�ny u�wiadamione s�dy. Gdyby kto�
upiera� si� przy tak ograniczonym poj�ciu rozumowania, odmiawia�by tego
miana rozumowaniom, kt�re dzi�ki automatyzacji, powoduj�cej ich
nieuzawa�alno��, dokonuj� si� w czasie minimalnym, bliskim zera. Ta w�a�nie
szybko�� czyni rozumuj�cy uk�ad silniejszym obliczeniowo od uk�adu, kt�ry
musia�by dopiero sformu�owa� przes�anki zawieraj�ce wyniki pomiar�w, a
nast�pnie przeprowadza� �wiadomie obliczenia. �wiadomo��, kt�ra w innych
przypadkach jest �r�d�em wielkich sukces�w rozumowania, w przypadkach takich
jak kazus przechodnia by�aby obci��eniem zmniejszaj�cym efektywno��
wnioskowania.

Takim ustaleniem co do zakresu poj�cia rozumowania uchyla si� ewnetualne
wykorzystanie kazusu przechodnia w roli kontrprzyk�adu do przes�anki 1.
Kontrprzyk�ad polega�by na wskazaniu czynno�ci, kt�ra by�aby rozwi�zaniem
pewnego problemu (czy przechodzi� przez jezdni�), nie b�d�c rozumowaniem.
Nie zadzia�a on jednak po takim usuni�ciu ogranicze� poj�cia rozumowania,
jakiego zosta�o wy�ej przeprowadzone, jako �e nie b�dzie s�uszne obecne w
domniemanym kontrprzyk�adzie stwierdzenie, i� dana czynno�� nie jest
rozumowaniem. 

R�wnie� przes�anka 2 (,,Ka�de rozumowanie jest procesem obliczeniowym.'')
mo�e si� spotka� z obiekcj� maj�c� charakter kontrprzyk�adu. Tym razem
polega�by on na wskazaniu przypadku, kiedy jaki� proces rozwi�zywania jest
rozumowaniem, a nie jest obliczaniem. Niech tym kontrprzyk�adem b�dzie {\k
kazus t�umacza}.

Kto�, kto t�umaczy jaki� tekst na inny j�zyk wykonuje szereg rozumowa�.
\m
{\ls \n Na przyk�ad, t�umacz�c z polskiego na �acin� konstrukcj� ze zdaniem
zale�nym, staje si� przed pytaniem czy u�y� konstrukcji z ,,quod''
(odpowiednik ,,�e''), jak to cz�sto czyniono w �acinie �redniowiecznej, czy
wybra� konstrukcj� bardziej klasyczn� konstrukcj� biernika z
bezokolicznikiem {\k accusativus cum infinitivo}. W pierwszym wariancie
zdanie
\ssn
Kto� s�dzi, �e moc obliczeniowa przystoi umys�owi ludzkiemu.
\ssn 
uzyska posta�: 
\ssn
A. Aliquis putat quod vis calculativa convenit menti humanae, 
\ssn
a w drugim wariancie:
\ssn
B. Aliquis putat vim calculativam menti humanae convenire. 
\ssn
Przypu��my, �e nasz t�umacz kieruje si� kryterium zwi�z�o�ci. Stanowi ono
przes�ank� w formie zdania og�lnego, z kt�rej w po��czeniu z definicj� bycia
bardziej zwi�z�ym oraz ze stwierdzeniem, ze dany wariant definicj� t�
spe�nia, wynika zdanie wyra�aj�ce dokonany wyb�r. Jest to wi�c pewne
rozumowanie. �eby odparowa� wysuwany kontrprzyk�ad, trzeba wykaza�, �e ten
sam proces rozumowania ma cechy obliczania. Nie jest to w tym przypadku
zaskakuj�ce, gdy zwi�z�o�� mierzy� liczb� u�ytych s��w (mo�na te� mierzy�
zwarto�ci� konstrukcji, w czym B ma przewag� nad A, ale to cecha trudniejsza
do zdefiniowania). Kto� mo�e powiedzie�, ze nie ka�de kryterium spo�r�d tak
wielu wchodz�cych w gr� przy t�umaczeniu ma charakter tak wyra�nie
ilo�ciowy. To prawda, ale decyduj�ca dla naszej argumentacji jest ta
wiadomo�� natury og�lnej, �e przek�ady tego rodzaju jak w omawianym kazusie,
jak te� inne o wiele trudniejsze s� wykonywane przez komputery. A wiadomo,
�e komputer niczego nie potrafi poza liczeniem. Taka ju� jego
nieprzezwyci�alna natura. A zatem cokolwiek robi, tak�e gdy t�umaczy tekst,
musi to by� to czynno�� sprowadzona w jaki� spos�b do czystego liczenia --
operacji na liczbach zapisanych w kodzie binarnym.

\end


\m
Pewn� og�ln� ide� takiego kodowania mo�e da� nasz prosty przyk�ad z
przek�adem na �acin�. Liczby naturalne nadaj� si� do tego, �eby za ich
pomoc� kodowa� wszelkie relacje jednoznaczne czyli funkcje.  


              Czy z tego wynika, �e r�wnie� u cz�owieka proces przek�adu, cho� w jego
�wiadomo�ci tak r�ny od liczenia, to jednak obiektywnie, w warstwie
operacji m�zgowych, jest procesem obliczeniowym? Za wcze�nie, �eby
odpowiedzie� na to zdecydowania twierdz�co, bo za ma�o jeszcze wiemy o
ludzkim m�zgu, a fakt �e komputer uzyskuje taki sam produkt w spos�b
rachunkowy nie wystarcza jako decyduj�cy argument.



\s\bsn
{\bf 2. Sk�d si� bierze warto�� dodana? Moc obliczeniowa a moc fizyczna.}
\bsn 
Og� p�atnik�w podatku VAT nie zdaje sobie sprawy, jaka idea filozoficzna
kryje si� za tym skr�tem od frazy {\k Value Added Tax} -- podatek od
warto�ci dodanej. Jest to my�l, �e pewnego rodzaju przetworzenie surowca lub
kolejne (po jakich� wcze�niejszych) przetworzenie produktu zwi�ksza jego
warto��. To poj�cie warto�ci, nale��ce do filozoficznych podstaw ekonomii,
zas�uguje na wnikliwy namys�.

Zacznijmy od zauwa�enia, jak istotne jest zastrze�enie ,,pewnego rodzaju'';
bez niego by�oby �miesznie �atwo o przyk�ady obalaj�ce ide� przyrostu
warto�ci. Wszak przetwarzaniem produktu jest tak�e jego destrukcja, niekiedy
wielce pracoch�onna, jak rozbijanie z zemsty kilofem domu s�siada; nikt nie
powie, �e od tego przybywa domostwu warto�ci. Niekiedy jednak destrukcja
rzeczywi�cie pomna�a warto��; dlatego p�aci si� od dni�wki czy od s�ga
r�baczowi, kt�ry niszczy pi�kne pnie drzewne, �eby je przerobi� na opa� do
pieca. Wida� z tego por�wnania, �e chodzi nie o jakiekolwiek przetworzenie,
lecz takie, kt�re prowadzi do wyniku komu� tak potrzebnego, �e got�w jest
p�aci� okre�lon� cen� za jego uzyskanie. Jest wi�c raczej tak, �e to czyja�
potrzeba wyra�ona w oferowanej cenie jest �r�d�em warto�ci produktu ani�eli
tak, �e warto�� jest �r�d�em ceny.

Je�li jednak potrafimy dobrze okre�li�, jaki rodzaj przetwarzania wchodzi w
gr� w typowych relacjach rynkowych, przyk�ady takie jak powy�sze trac� swe
krytyczne ostrze. Za��my, �e to potrafimy; unikniemy w ten spos�b dyskusji
(kt�ra oddali�aby nas od g��wnego tematu) z oficjaln� ekonomi�.





  




\end
