<html><head><meta name="color-scheme" content="light dark"></head><body><pre style="word-wrap: break-word; white-space: pre-wrap;">%&amp; --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12.5pt   \magnification1200
\hsize14cm \vsize20.5cm %\nopagenumbers
\vglue-10mm
\advance\hoffset6mm
 \def\d{\vskip3.5mm\noindent}

\headline={\ifnum\pageno&gt;1 \ifodd\pageno \rightheadline\else
\leftheadline\fi\else\hfil\fi}
\def\rightheadline{\vbox{\line{\hfill
{\Blue{\helhes Kazus logiczny &gt;&gt;La Mettrie&lt;&lt;}}
\hfill\st\folio}%
\vskip4pt\hrule}}
\def\leftheadline{\vbox{\line{\st\folio \hfil\Blue{{\helhes
Kazus logiczny &gt;&gt;La Mettrie&lt;&lt;}}
\hfil}\vskip5pt\hrule}}

\m\bsn 
\cl{\q ROZDZIAŁ ....}\b\s
\cl{\bbf POTENCJAŁ AKSJOLOGICZNY CYWILIZACJI}\m
%\cl{\bbf ICH HISTORYCZNE KORZENIE I PERSPEKTYWA INFORMATYCZNA}   
\b\b
\cl{\q 1. CO TO JEST AKSJOLOGIA}\s 
\cl {\q I JAK SIĘ MA DO PRZYSZŁOŚCI CYWILIZACJI}
\m\bsn
{\sb 1.1.} Przyglądając się cywilizacji w świetle informatyki, trzeba mieć
również na uwadze, jak jawi się ona w świetle aksjologii. I jak te dwa
oświetlenia wzajem się dopełniają. Wtedy mieć będziemy obraz pełnowymiarowy.

Zagadnienia aksjologii zajmują każdego z nas, nawet jeśli ktoś nie słyszał
słowa ,,aksjologia''. Obejmujemy nim rozważania o wartościach. Jedną z
prowincji tej rozległej dziedziny jest etyka jako nauka o wartościach moralnych, a
inną estetyka -- nauka o pięknie oraz o sztuce jako twórczyni lub
odtwórczyni piękna. Czy te dwie dyscypliny wyczerpują całość aksjologii? To
zależy od tego, jak szeroko pojmiemy jedną i drugą. Dla obecnych rozważań
nie jest konieczne wchodzić w tę kwestię, a wymienione dyscypliny, nawet
jeśli nie wyczerpują zakresu aksjologii, charakteryzują go dostatecznie na
prawach przykładu.

W poszukiwaniu natury świata wartości pomocne jest przysłuchać się głosom,
które bądź przeczą jego realności, bądź pomniejszają jego rangę
twierdzeniem, że nie należy się doń odwoływać w dyskursie naukowym. Z takich
przeciwników intelektualnych można mieć niemały pożytek. Także ten, że gdy
się uważnie i spokojnie wmyśleć się w ich racje, wyraźniej ujawniają się ich
słabości. 

Zacznijmy od wartości, którą określa się jako dobro moralne. Przyjęty
powszechnie sposób mówienia naprowadza na pojmowanie go jako własności,
która przysługuje pewnym aktom ludzkim, czy to czynom zewnętrznym, czy
wewnętrznym intencjom, a ponadto dyspozycjom do takich aktów; nazywamy owe
dyspozycje cnotami moralnymi. Rozważmy ten ostatni sposób orzekania dobra.
Gdy powiadam
\d
(1.1/1) \ Odwaga jest cnotą moralną.
\d
wyrażam sąd, że cecha odwagi (jak i powstałe z niej czyny) sama jest z kolei
podmiotem czyli nosicielem pewnej cechy, mianowicie cnotliwości moralnej. Z
kolei, cnota moralna ma tę cechę, że jest pewną wartością. Zaliczając cnotę
do cech, dokonaliśmy kroku, który polega na zaliczeniu do pewnej kategorii
ontologicznej. 

Pierwszym bowiem zajęciem w myślowym porządkowanu rzeczywistości jest
rejestr {\k kategorii ontologicznych}. Co to jest kategoria ontologiczna,
najlepiej będzie wyjaśnić podchodząc od strony dobrze każdemu znanej --
szkolnej gramatyki; istotnie, bez ontologii nie mielibyśmy gramatyki, ze
wszystkimi jej pożytkami. Gramatyka porządkuje zbiór wyrażeń języka dzieląc
go na podzbiory zwane częściami mowy lub {\k kategoriami gramatycznymi}.
Każdy zgodzi się z tą metaforą, że w języku jak w zwierciadle przegląda się
rzeczywistość. A dzieje się to w ten sposób, że w kategoriach gramatycznaych
mają swe odzwierciedlenia kategorie ontologiczne, takie, jak rzecz, cecha,
czynność etc. Termin ,,ontologia'' pochodzi z greckiego {\k to on} -- byt;
ta etymologia oddaje fakt, ze ontologia stanowi zbiór rozważań
najogólniejszych, odnoszących się do całokształtu bytu. A z jej stosunku do
gramatyki zdaje przykładowo sprawę następujące zestawienie.
\bsn \hsize8cm
\underbar{kategoria ontologiczna} \hfill \underbar{kategoria gramatyczna}
\msn 
rzecz  \hfill rzeczownik \pn 
cecha czyli przymiot \hfill przymiotnik\pn
czynność czyli coś zachodzące w czasie \hfill czasownik

\hsize14cm \msn
Gramatyka ma do spełnienia więcej zadań niż odzwierciedlanie kategorii
ontologicznych. Inne kategorie gramatyczne wyróżnia się w niej wedle roli
pełnionej przez dane słowo w konstrukcji wypowiedzi, to znaczy, wedle tego
jaki powstaje przez jego użycie stosunek między wyrażeniami. I tak,
przysłówek stoi przy słowie (czyli czasowniku), przyimek przy imieniu
(pewien rodzaj rzeczownika), zaimek zastępuje (stoi za) imię, spójnik spaja
zdania prostsze w bardziej złożone itd. Wystarczą jednak trzy kategorie
wymienione w tabelce, żeby naprowadzić na pojęcie kategorii ontologicznych
(ich wyliczenie jest tu tylko przykładowe, bo gramatyka jednego języka, jak
polski, nie oddaje oddaje całej ontologicznej panoramy kategorii). 

Niezbędną w uprawianiu nauki kategorię ontologiczną {\k zbioru} czyli {\k
klasy} odzwierciedla gramatyka logiki matematycznej, z czego w dalszych
rozważaniach będzie się robić znaczący użytek. W kategorii cech, z kolei,
należy odróżnić jej podkategorie, mianowicie cechy trwałe i nietrwałe, a w
tych drugich -- stany rzeczy, zdarzenia, procesy. W kategorii cech trzeba
też zwrócić uwagę na podkategorię cech relatywnych czyli relacji (inaczej,
stosunków), to jest cech przysługujących parze rzeczy (np.\ 1 jest większe
niż 0) lub trójce trójce (np.\ leżenie między) lub czwórce itd.

Kategoria cech ma jeszcze tę osobliwość, doniosłą dla obecnych rozważań, że
tworzy piętrową hierarchię: pierwsze piętro stanowią cechy rzeczy, np.\ brąz
pnia sosny, piętro wyżej są cechy cech rzeczy, np.\ określony odcień
cechujący dany brąz. Teoretycznie jest to hierarchia nie mająca od góry
żadnych ograniczeń, ale nie ma praktycznej potrzeby wspinać się po niej
bardzo wysoko.

\s\bsn
{\sb 1.2.} Dysponując rozległą panoramą ontologiczną, umieścimy w niej
kategorię wartości. Niektóre wartości są to cechy pewnych cech, jak w
podanym wyżej przykładzie: cnotliwość moralna jest cechą odwagi będącej
cechą jakiegoś człowieka -- obiektu z kategorii rzeczy. W ten sposób
nadaliśmy wartościom, by tak rzec, prawo obywatelstwa w tym kraju, którego
konstytucję stanowi powyższa kategoryzacja ontologiczna. To, że dla
kategorii wartości da się zaprojektować określony przedział w kategoryzacji
ontologicznej, jeszcze nie przesądza o tym, czy nie jest to przedział pusty.
To jednak się wyjaśni. gdy wprowadzimy do gry pojęcie prawdy. Zastosujemy je,
stawiając pytanie, czy prawdziwe jest zdanie następujące.
\d
(1.2/1) \  Dla każdej normy zakazującej istnieje wartość, która ma być przez
tę normę chroniona. 
\d
Czy zdanie to jest prawdziwe? Istotnie, prawdą jest, że norma ,,nie
zabijaj'' ma chronić wartość jako cechę charakteryzującą życie ludzkie;
norma zaś ,,nie kradnij'' służy ochronie wartości, jaką jest własność. I tak
dalej. Prawdziwość zdania polega na tym, że gdy mówi ono o rzeczach, jak
mają się one do siebie wzajem, rzeczy te istotnie tak się mają. Zdanie,
powiedzmy ,,Warszawa leży między Berlinem a Moskwą mówi o trzech miastach,
że są względem siebie położone tak a tak. Jest ono prawdziwe, ponieważ
istotnie tak są położone, jak mówi to zdanie. Stąd zaś też wynika, że miasta
te istnieją; wszak gdyby nie istniały, nie byłoby prawdą, że są położone tak
a tak.

Analogicznie, zdanie 1.2/1, skoro jest prawdą, bo istotnie, każda norma
czegoś zakazująca ma chronić pewną wartość to trzeba w konsekwencji uznać,
że istnieją wartości. Pogląd, że wartości istnieją obiektywnie -- w sposób,
można rzec, porównywalny z istnieniem liczb naturalnych -- określa się jako
{\k obiektywizm aksjologiczny} lub {\k realizm aksjologiczny}. Pogląd ten,
mieszczący się w odwiecznym nurcie platońskim, a współcześnie w
fenomenologicznym (Max Scheler i in.) miał w polskiej filozofii znakomitych
rzeczników. Byli to Tadeusz Czeżowski, Roman Ingarden, Władysław
Tatarkiewicz, a w szczególności Henryk Elzenberg. który poświęcił temu
zagadnieniu lwią część swej twórczości, badając wnikliwie świat wartości
etycznych i wartości estetycznych.

Spór o realność świata wartości należy do najgorętszych debat
filozoficznych. Prowadzą go filozofowie (ci z dyplomami i bez), publicyści,
politycy, kaznodzieje etc. Realizm aksjologiczny jest przez niektórych tak
mocno odrzucany, że jego negację uznaja oni wręcz za oczywistą, nie
wymagajacą nawet dyskusji, a jego aprobatę za przejaw, w najlepszym razie,
skłonności mistycznych. Tak ostro realizm aksjologiczny jest atakowany przez
reizm i fizykalizm, a także emotywizm, subiektywizm, relatywizm,
postmodernizm.

{\k Dla zagadnienia przyszłości cywilizacji ów spór o obiektywność wartości
ma znaczenie fundamentalne} (nie bez powodu poświęca się mu tutaj cały
rozdział pierwszy). Każda bowiem cywilizacja jest ufundowana na wierze w
jakieś wartości. Sądy o wartościach będące u podstaw różnych cywilizacji
bywają między sobą sprzeczne. A zatem, o ile można mówić z sensem o
prawdziwości ich lub fałszywości, to z takiej pary sądów wzajem sprzecznych
jeden musi być prawdziwy, drugi fałszywy. Wyraźna sprzeczność zachodzi np.\
między cywilizacją liberalną i komunistyczną, gdy pierwsza zalicza do
wartości cechę indywidualnej przedsiębiorczości ekonomicznej, druga zaś temu
przeczy, a nawet uważa tę cechę za niemoralną. Jeśli przyjąć, że jednostki i
społeczności ludzkie mają zdolność uczenia się na błędach, a jest to jedno z
założeń tej książki, to wolno prognozować, że błędy aksjologiczne u podstaw
określonej cywilizacji będą się w umysłach jej uczestników dyskwalifikować
poprzez szkodliwe konsekwencje. W ten sposób poszerzać się będzie zasięg tej
cywilizacji, która buduje się na przekonaniach aksjologicznych prawdziwych.

Pogląd przeciwstawny, że nie istnieje cywilizacja mająca obiektywnie rację w
swych wartościowaniach, gdyż nie ma tu sensu mówienie o racjach
obiektywnych, jest określany jako {\k multikulturalizm} (przy zamiennym
używaniu terminów ,,kultura'' i ,,cywilizacja''). Oto jego definicja,
przytoczona z jednym ze słowników.
\m
  {\ls \n &gt;&gt;Multikulturalizm jest to pogląd, że wszystkie kultury, od
takiej, jaka cechuje plemiona praktykujące kult duchów aż po zaawansowaną
cywilizację przemysłową, są pod względem wartości równorzędne.&lt;&lt; W
oryginale: \nit Multiculturalism is the view that all cultures, from that of
a spirits-worshiping tribe to that of an advanced industrial civilization,
are equal in value. \n Dokument pt.\ "Culture and Multiculturalism" w
witrynie "The Ayn Rand Institute -- The Center for the Advancement of
Objectivism".
www.aynrand.org/site/PageServer?pagename=media\_topic\_multiculturalism.

Równorzędność rozumie się tutaj nie tak, że każda kultura ma jakąś wartość
obiektywną i wszystkie te wartości są jednakowe, lecz tak, że są one po
równi pozbawione wartości obiektywnej. Wartość zaś subiektywną mają taką w
jaką wierzą uczestnicy danej cywilizacji, przy czym nie należy różnicować
tych wiar pod względem słuszności. Tak pojęty multikulturalizm jest istotnym
składnikiem modengo dziś postmodernizmu. W innym sensie multikulturalizm
pojmuje się jako pewien sposób współżycia w zbiowości wielokulturowej, co
jest jednak odrębnym zagadnieniem, nie wchodzącym w zakres obecnych rozważań.
\m}
\pn 
Żeby oszacować jakość intelektualną jakość multikulturalizmu, trzeba mieć do
dyspozycji odpowiedni warsztat logiczny argumentacji. U zwolenników
multikulturalizmu raczej nie znajdziemy takiego warsztatu. Żeby więc móc
wejść w dyskusję rokującą jakieś rozjaśnienie problemu, a może i jakieś
konkluzje, trzeba wpierw warsztat taki ukazać. Jest to zadaniem pozostałych
ustępów obecnego odcinka.

\s\bsn
{\sb 1.3.} Zaczniemy od przyjrzenia się, jak się przedstawia najbardziej
radykalne odrzucenie realizmu aksjologicznego. Termin ,,radykalizm'' oznacza
tu wyrwanie aż z korzeniem (łac.\ {\k radix}). Pogląd bowiem, którym się
teraz zajmiemy nie tylko odrzuca istnienie wartości, lecz likwiduje do
gruntu kategorię ontologiczną (por.\ wyżej 1.1), w której wartości, jeśliby
były czymś realnym, byłyby zlokalizowane. Ów skrajny pogląd uznaje rację
bytu jednej tylko kategorii ontologicznej, mówienie zaś o istnieniu
czegokolwiek z innych kategorii traktuje jako nonsens. Tą jedyną akceptowaną
jest kategoria rzeczy, tak zarazem ograniczona, że do rzeczy zalicza się
tylko obiekty materialne i to nie wszystkie, lecz tylko trójwymiarowe czyli,
mówiąc najkrócej, bryły. Istnieje więc budynek, lecz nie istnieje elewacja
budynku, gdy ją pojąć jako przednią powierzchnię w sensie geometrycznym (a
nie jakąś trójwymiarową, choćby cienką, warstwę muru).

Nie istnieją też ludzkie przeżycia, skoro nie są bryłami; nie istnieją
cechy, relacje, stany rzeczy, zdarzenia, procesy, ani takie obiekty
abstrakcyjne, jak zbiory czy liczby. Oczywiście, przy tak daleko posuniętej
negacji świata pozabrylastego, nia ma miejsca na istnienie wartości; są one
istotnie usunięte z korzeniami, skoro korzenie tkwią w kategorii cech.
Pogląd ten otrzymał od swego autora Tadeusza Kotarbińskiego trzy nazwy:
reizm (łac.\ {\k res} -- rzecz), konkretyzm (gdy konkret przeciwstawia się
abstraktowi), somatyzm (gr.\ {\k soma} -- ciało). 

Żeby się do jakiegoś poglądu ustosunkować, czy będzie to stosunek akceptacji
czy odrzucenia, trzeba go wpierw jak najlepiej zrozumieć.
\m
{\ls \n Dla piszącego te słowa nie jest to zadanie łatwe, choć obracał się w
środowisku Tadeusza Kotarbińskiego i jego wiernych uczniów, a nawet przez
czas pewien obowiązany był jako asystent w Katedrze Logiki UW wykładać
logikę sposobem reistycznym. Traktowanie logiki na sposób reistyczny wymaga
pominięcia logiki predykatów, której nie da się uprawiać bez mówienia o
zbiorach, które wedle reizmu jest bezsensowne. W miejsce logiki predykatów
Kotarbiński dawał zastępczo średniowieczną sylogistykę lub też pewną teorię
logiczną, która miała spełniać wymogi reizmu, lecz była raczej projektem na
przyszłość niż gotowym do zastosowań produktem. Teoria ta, pochodząca od
Stanisława Leśniewskiego, jest sama w sobie wysoce interesująca jako
alternatywny nurt logiki; budzi ona zainteresowanie w różnych środowiskach
na świecie, może też mieć obiecujące zastosowania. Nie te jednak
zastosowania, jakich oczekuje się obecnie (tj.\ od stu przeszło lat) od
logiki: dostarczyć języka, w którym da się wyrazić całą matematykę, a z nią
resztę nauki, oraz skodyfikować występujące w nauce i w codziennej praktyce
sposoby rozumowania. \m}
\pn
Próbując zrozumieć reizm, trzeba powiązać stanowisko materialistyczne,
którego Kotarbiński był rzecznikiem wymownym i zdecydowanym, ze sławetną
zasadą metodologiczną -- {\k brzytwą Ockhama} (wybitnego logika
średniowiecznego), która głosi: {\k nie należy mnożyć bytów bez
konieczności} (w oryginale: {\k entia non sunt multiplicanda praeter
necessitatem}). Rozsądna ta zasada nie może nie budzić uznania i chęci
wprowadzania jej w życie, nie da się jednak stosować bez uprzedniego
określenia, co to znaczy ,,bez konieczności''. 

Inaczej będzie się aplikować brzytwę Ockhama, gdy na pierwszy plan wysunie
się potrzebę stworzenia operatywnego języka nauk, w szczególności nauki
podstawowej, jaką jest matematyka. Niech z tą koniecznością połączy się
pogląd, że matematyka dostarcza nam prawd, a nie tylko mechanizmów
przekształcania jednych ciągów symboli w inne. 
\m
 {\ls \n Pogląd ten jest przez niektórych filozofów podważany, w pełniejszym
więc traktowaniu obecnego problemu należałoby przeanalizować ich argumenty.
Ale wymagałoby to napisania osobnej rozprawy, pozostaje więc odwołać się do
decyzji, jaką każdy czytelnik podejmie na własną odpowiedzialność. Jeśli
zgodzi się, że matematyka prowadzi do jakiejś prawdy, będzie mógł się
solidaryzować z dalszym ciągiem tych wywodów; jeśli nie, to niech z nimi
polemizuje. \m}
\pn
Materiałem pomocnym do urobienia sobie poglądu na to, czy zdaniom języka
matematycznego przysługuje prawdziwość lub fałszywość, niech będzie
następująca para zdań dotycząca liczb całkowitych.
\d
(1.3/1) \ Dla każdej liczby istnieje liczba od niej większa.
\vskip1mm\pn
(1.3/2) \ Istnieje liczba większa od każdej liczby.
\d
Spróbujmy, po odpowiednim namyśle, powiedzieć o każdym z tej pary zdań, czy
jest prawdziwe czy fałszywe. A gdy zgodzimy się, że pierwsze jest prawdą,
drugie zaś nie, to poświęćmy jeszcze chwilę namysłu pytaniu, czy
podtrzymujemy gotowość mówienia w przypadku takich zdań o prawdzie lub
fałszu. Czy też może uznamy, że pojęcie prawdy nie powinno mieć zastosowania
do zdań arytmetycznych, a jedynie -- jak postuluje reizm -- do zdań o
bryłach.

Jeśli zgodzimy się, że istnieją prawdziwe zdania arytmetyki, to trzeba
będzie się zgodzić, że istnieją liczby. Mianowicie istnieją te, o których
istnieniu mówią prawdziwe zdania arytmetyczne, jak 1.3/1. Gdyby liczby 
te nie istniały, zdania takie, jako oznajmiające ich istnienie, musiałyby
być bądź fałszywe, bądź w ogóle nie być zdaniami oznajmującymi (wbrew ich
oficjalnej przynależności gramatycznej).

\s\msn
{\sb 1.4.} Po takim zastanowieniu pora na podobną refleksję nad istnieniem
wartości. Do formuły 1.3/1 mówiącej o liczbach okazuje się być podobne
zdanie o normach 1.2/1 jako podpadające ono pod ten sam schemat logiczny:
\d
dla każdego ... istnieje taki ...
\d
mianowicie (przypomnijmy): dla każdej normy zakazującej istnieje wartość,
która ma być przez tę normę chroniona.

Zapis w języku logicznym wzmacnia argumentację na rzecz istnienia
wymienionych w zdaniu obiektów, ponieważ sens symboli logicznych służących
do stwierdzania istnienia jest w tym języku określony z precyzją, jakiej nie
dostaje językowi naturalnemu. I tak, zdanie 1.2/1 otrzymuje w języku logiki
predykatów następujacą postać, gdzie litery {\nit N, W, C} są, odpowiednio,
skrótami predykatów ,,jest normą'', ,,jest wartością'', ,,chroni''.
\d
(1.4/1) \ $\A_x\E_y (N(x)\i W(y)\i C(x,y))$. 
\d
Gdy zdanie stwierdzające w ten sposób istnienie jest prawdziwe, to wyraża
ono sąd, że istnieją obiekty oznaczone w nim symbolami $x, \ y$ etc.

Reista jednak, żeby nie dać za wygraną, może uciec się do strategii
redukcjonistycznej. Mianem {\k redukcjonizmu} obejmuje się w filozofii nauki
postulaty będące różnymi konkretyzacjami brzytwy Ockhama. Redukcjonista,
chcąc pozbyć się pojęć, które uważa za pozbawione odpowiedników w
rzeczywistości, i w tym sensie niepotrzebnych, stosuje następujący zabieg
językowy. Określa klasę pojęć {\k poprawnych ontologicznie}, to jest takich,
ża mają one (jego zdaniem) odpowiedniki w rzeczywistości, dzięki czemu są
także {\k poprawne metodologicznie}.

Poprawność ontologiczna jest tytułem do poprawności metodologicznej
podstawowym, ale nie jedynym możliwym. Inny tytuł jest następujący. Pewne
pojęcia nie mające odpowiedników w rzeczywistości mogą okazać się wysoce
pożyteczne w roli skrótów, które w razie potrzeby rozwiniemy, wracając do
sformułowania podstawowego, które skrótów już nie zawiera (jest natomiast z
racji długości mało przejrzyste, co utrudnia operacje myślowe). Takie
przejście od wyrażenia skrótowego na wyrażenia w formie podstawowej jest
rodzajem {\k redukcji}, jako że redukuje do formy podstawowej wyrażenie
pełniące rolę skrótu. A tym samym eliminuje, w myśl brzytwy Ockhama, owe
byty pozorne, które ktoś mało -- zdaniem reisty -- krytyczny mógłby wziąć za
realne desygnaty wyrażeń skrótowych. Reista za takie skróty, które moga byc
pozyteczne, lecz nie powinny nas łudzić pozorem, że kryje sie na nimi jakas
kategoria rzeczywistych obiektów, są nazwy abstrakcyjne urabiane od nazw
konkretnych, jak rzeczownik ,,czerwień'' utworzony od przymiotnika
,,czerwony''. Do tej kategorii nazw abstrakcyjnych, a tym samym pozornych,
należą wyrażenia stosowane jako nazwy wartości, jak ,,dobro'', ,,piękno'',
,,sprawiedliwość'' etc. 

Przykładem zalecanej przez reistę metody eliminacji takich abstraktów może
być zastąpienie zdania ,,Miałem przyjemną podróż'' (gdzie abstraktem jest
,,podróż'') przez zdanie ,,Podróżowało mi się przyjemnie.'' A jak sobie
poradzić ze zdaniem ,,Podróże kształcą.''? Może kandydowałoby do tej roli
zdanie ,,Jeśli ktoś podróżuje, to się przez to kształci.'' Bardziej w tego
rodzaju przykłady nie warto się zagłębiać, bo najpoważniejsza batalia
dotyczy pojęcia liczby, które znajduje się na wysokim stopniu abstrakcji;
można je w pewien sposób sprowadzić do pojęcia zbioru, ale i to jest
na tyle abstrakcyjne, że redukcja taka nie kontentuje reisty. Musi on więc
szukać innej drogi. 

Przykład tego rodzaju próby daje Tadeusz Kotarbiński. Uważał pojęcie
liczby za przeciwnika numer jeden reizmu, bo co jak co, ale liczby nie da
się uznać za bryłę. Wykorzystał więc pewną technikę redukcji liczebników do
pokazania, jak można się ich pozbywać. Weźmy zdanie, w którym orzeka się o
pewnej klasie, że ma ona dokładnie dwa elementy; niech będzie to klasa
twórców analizy (matematycznej, tj.\ rachunku różniczkowego i całkowego).
\d
(1.4/2) \ Dwóch ludzi stworzyło analizę.
\d
Ponieważ znamy ich nazwiska, potrafimy pozbyć się słowa ,,dwa'' wymieniając
te nazwiska w następującym kontekście.
\d
(1.4/3) \ Leibniz stworzył analizę, Newton stworzył analizę, i nikt poza
nimi.
\d
Zwrot ,,i nikt poza nimi'' można też oddać powiedzeniem: każdy kto stworzył
analizę jest Leibnizem lub Newtonem. To drugie wysłowienie stanowi wzorzec
dla zapisu symbolicznego w języku logiki predykatów; zapis taki uwalnia od
konieczności przytaczania przykładowych imion własnych, w całej więc
ogólności eliminuje termin ,,dwa''. Jest to formuła następująca (kto nie 
jest wtajemniczony w logikę predykatów może poprzestać na powyższym
przykładzie z historii matematyki).
\d
(1.4/4) \ $\E_x\E_y(Q(x)\i Q(y)\i \A_z(Q(z)\to (z=x\v z=y))).$ 
\d
Podobnie można w tego rodzaju kontekstach się pozbyć każdego innego
liczebnika, trzeba tylko dysponować odpowiednim zasobem symboli zmiennych,
jak $x, y, z$ etc., które reista w formule takiej jak 1.4/4 odnosiłby do
brył (wszak Newton i Leibniz to dwie bryły). Łatwo zauważyć, jak niewygodna
staje się ta technika redukcji, gdy będą wchodzić w grę coraz większe
liczby, powiedzmy, miliard, do czego trzeba by dysponować miliardem liter.
Żeby zapobiec takim niewygodom, nasz redukcjonista dopuści posługiwanie się
w celach praktycznych słowem ,,liczba''. Przyzna mu więc, dzięki takiemu
praktycznemu usprawiedliwieniu, poprawność metodologiczną. Ze względu jednak
na to, że w zasadzie (gdy abstrahować od trudności technicznych) da się ono
wyeliminować przez redukcję do wyrażeń, które o liczbach już nie mówią,
reista uzbrojony w brzytwę Ockhama odmówi mu odpowiednika w rzeczywistości
pozajęzykowej, a tym samym -- poprawności ontologicznej.

Sytuacja staje się jednak dla reisty bardziej skomplikowana, gdy nazwa
liczby występuje w takim oto kontekście. 
\d
(1.4/5) \ Dwa jest liczbą parzystą.
\d
W poprzednim przykładzie orzekało się o czymś, że jest dwoiste (mianowicie
układ złożony z twórców analizy), a zatem pojęcie liczby występowało w
orzeczeniu; tu zaś występuje w miejscu podmiotu, co zmienia istotnie
sytuację. Dla takich przypadków reiści nie dostarczają metody eliminacji. 
Tadeusz Kotarbiński dawał jednak wyraz przekonaniu, że kiedyś metody takie
zostaną znalezione.



\end

Niektórych uczonych piękno pewnej teorii skłania do uznania jej za
prawdziwą.

muszę przyznać, że
wielka siła przekonania bierze się we mnie z prostoty i piękna tej
matematycznej struktury, którą przyroda nam podpowiada.
Werner Heisenberg, {\it Der Teil und das
Ganze. Gespr\"ache im Umkreis der Atomphysik}, Piper \&amp; Co., M\"unchen 1969.
(przekład {\it ad hoc -- WM), s.\ 85n. \s}


Wartość moralna czynu zależy od intencji jego sprawcy.


\end











</pre></body></html>