<html><head><meta name="color-scheme" content="light dark"></head><body><pre style="word-wrap: break-word; white-space: pre-wrap;">
Idea cywilizacji a wiara filozoficzna

1. Preludium epistemologiczne
2. Artykuły wiary filozoficznej w ujmowaniu cywilizacji
3. Ewolucjonizm
4. Informatyzm 
5. Infinityzm
=======================================================

1. Preludium epistemologiczne

{\k Ach ty bez wiary byłbyś niewidomy}. Tak Adam Mickiewicz zwraca się do
rozumu w utworze ,,Rozum i wiara''. Nie podzielając romantycznego fideizmu
Wieszcza, da się jednak dostrzec w tym powiedzeniu okruch prawdy, i to
okruch pożywny. O tym, jak rozum naukowy kieruje się wiarą filozoficzną,
poświadcza historia nauki (o czym dalej). Wiara filozoficzna jest to wizja
świata nie mająca pokrycia w aktualnym stanie nauki, lecz dająca nauce
impuls do przejścia ze stanu aktualnego w jakiś inny. Czasem ten inny to
jest krok do przodu, czasem regres, ale tak czy inaczej, wiara filozoficzna
wskazuje (dobrze lub źle) naukowemu rozumowi kierunek marszu. W tym sensie
Mickiewicz trafnie porównuje wiarę do wzroku, któremu zawdzięcza się
wskazanie kierunku. Takie źródło wskazań czy impulsów trzeba nazwać wiarą,
bo nie da się jej uzasadnić naukowo, a jest ona filozoficzna w odróżnieniu
od religijnej; ta druga wiąże się z rozwojem duchowym jednostki, pierwsza z
rozwojem nauki.

Co się tyczy obecności filozofii wewnątrz nauki, obecności inspirującej
kierunek rozwoju, to jest to historia w wielu rozdziałach. Poprzestańmy na
jednym przykładzie z początków nowożytności, szczególnie dobrze
potwierdzonym, oraz jednym z początków 20 wieku.

Można rzec, że nauka nowożytna narodziła się z osobliwego mezaliansu
materializmu i teologii. Materializm zawierał się atomizmie Demokryta i
Epikura, odkrytym od nowa na fali odradzania się (renesansu) antyku. Był to
genialny w swej prostocie pomysł, żeby wszystkie zjawiska w przyrodzie, a
także w umyśle i w życiu społecznym, tłumaczyć konfiguracjami będących w
wiecznym ruchu materialnych atomów jako ostatecznych elementów
rzeczywistości. Pomysł ten owładnął umysłami największych myślicieli tamtej
epoki. Moc tę zawdzięczał jednak nie samej adaptacji Demokryta, lecz
płodnemu połączeniu jej z ideą rządzących zjawiskami regularności, której
nie było w oryginalnym atomizmie. Tamten próbował tłumaczyć wszystko przez
przypadkowe zderzenia atomów; miało to dawać w sposób kombinatoryczny
wszystkie możliwe konfiguracje atomów pojawiające się w nieskończenie długim
przeciągu czasu. Idea regularności czyli rządzących światem praw miała z
jednej strony pochodzenie pitagorejsko-platońskie (świat rządzony przez
prawa matematyczne), z drugiej zaś silnie chrześcijańskie. Człowiek
średniowieczny, nawet gdy nie wiedział o Platonie (wiedziała o nim tylko
elita), był głęboko przekonany, że światem rządzą prawa nadane przez
Stwórcę. Brało się to z urabiania definicji Stwórcy na wzór władcy
kreującego swe królestwo przez stanowienie praw, odzwierciedliło się zaś
dobrze w tomistycznym terminie {\k lex aeterna}. Teologia odwiecznego prawa
była więc drugim elementem tego stadła, z którego narodził się nowożytny
paradygmat nauki, mianowicie {\k mechanicyzm}.

Mechanika, zważmy, ma do czynienia tylko z elementami materialnymi; stąd w
mechanicyzmie rys materialistyczny. Elementy te jednak, miast hasać
chaotycznie w próżni, poddane są prawom określającym interakcje za sprawą
różnorakich sił. Podobnie, funkcjonowanie maszyny jest określone prawami,
którym poddane są jej elementy; ten rys to ślad teologicznej wizji kosmosu,
sterowanego odwiecznym prawem. Wielka płodność i żywotność mechanicyzmu,
który przetrwał aż po wiek 20 jako filozoficzny fundament nauki,
tłumaczyłaby się po części faktem, że myśl europejska w swym rozwoju była
tyleż pod wpływem materializmu, co pod wpływem teologii, powstałej z syntezy
myśli platońskiej i biblijnej (spekulując dalej, można by brak owego
twórczego napięcia uznać za jeden z czynników opóźnienia, w stosunku do
Europy, myśli naukowej chińskiej czy hinduskiej).

Faktem, który szczególnie wiele daje do myślenia, gdy idzie o wzajemne
oddziaływania filozofii i nauki, jest słynna pomyłka Einsteina jako twórcy
ogólnej teorii względności.  

 





</pre></body></html>