<html><head><meta name="color-scheme" content="light dark"></head><body><pre style="word-wrap: break-word; white-space: pre-wrap;">%&amp; --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12.5pt   \magnification1200
\hsize13cm \vsize20cm %\nopagenumbers
\vglue-10mm
\advance\hoffset6mm

\headline={\ifnum\pageno&gt;1 \ifodd\pageno \rightheadline\else
\leftheadline\fi\else\hfil\fi}
\def\rightheadline{\vbox{\line{\hfill
{\Blue{\helhes Kazus logiczny &gt;&gt;La Mettrie&lt;&lt;}}
\hfill\st\folio}%
\vskip4pt\hrule}}
\def\leftheadline{\vbox{\line{\st\folio \hfil\Blue{{\helhes
Kazus logiczny &gt;&gt;La Mettrie&lt;&lt;}}
\hfil}\vskip5pt\hrule}}


\cl{\bbf INFORMATYCZNA DEFINICJA POSTĘPU CYWILIZACJI}\m
\cl{\bbf NA TLE UTOPII POZYTYWISTYCZNEJ}  
\m\bsn
Gdy ma się mówić o rzeczy nowej, dobrze jest ją ukazać na jakimś znanym już
tle. Im bardziej znanym, tym lepiej dla skutecznego zasymilowania nowości.
Informatyczne podejście do nauk społecznych, jak socjologia, ekonomia,
politologia, odmieniające podstawy tych nauk, jest czymś z gruntu nowym. Nim
więc poświęcimy mu całą uwagę, postarajmy się o stosowne tło. Najlepiej
nadaje się do tego pozytywizm.

Słyszeli o nim wszyscy. Jedni zawdzięczają to wysiłkom szkolnych polonistów,
którzy akcesem do idei pozytywizmu objaśniali twórczość takich luminarzy jak
Prus czy Orzeszkowa. Inni zetknęli się może z programem politycznego
pozytywizmu, wskrzeszanym w czasach najnowszych (żeby móc jakoś przetrwać
noc realnego socjalizmu) przez Stefana Kisielewskiego i Stanisława Stommę w
{\k Tygodniku Powszechnym} i jego okolicach. Ci zaś, co przeszli kursy
filozofii, jak te prowadzone dla ogółu słuchaczy w szkołach wyższych, mieli
szansę wtajemniczenia nieco głębszego, z odróżnieniem głównych faz
pozytywizmu: tej początkowej z czasów Comte'a i Spencera, i tej odnowionej
pod nazwą neopozytywizmu lub logicznego empiryzmu lub, z odniesieniem
geograficznym, pod szyldem Koła Wiedeńskiego.

Jeszcze inną drogą dociera pozytywizm do adeptów socjologii, ponieważ jego
twórca Comte zwany jest zarazem ojcem socjologii -- jako autor samej nazwy
oraz, co ważniejsze, autor pierwszego metodologicznego projektu uprawiania
socjologii. A najbardziej może znaczące zetknięcie się pozytywizmu ze
współczesną inteligencją polską polega na wiązaniu go z ideałem ścisłości w
naukach społecznych. Ideał ten, jeśli brać go tak jak był naprawdę snuty
przez ponad półwiekiem (w fazie neopozytywizmu) niewiele ma wspólnego z
praktyką nauk, ani z gruntowną analizą teoretyczną metod badawczych. Jeśli
krąży on pośród ludzi, to raczej na prawach mitu, w którym pomija się
konkretne tezy, dawno już przezwyciężone, a zachowuje jakby ogólny ton. Ale
właśnie mity mają szczególną siłę oddziaływania, nie omijając środowisk
akademickich.

Mówiąc żargonem lat obecnych, pozytywizm jest {\k trendy}, a jest tak od
półtora wieku, niezależnie od tego, jak konkluzywna jest jego krytyka
uprawiana przez specjalistów. Bierze się to pewnie stąd, że termin
,,pozytywizm'' kojarzy się ogółowi z trzeźwością myślenia, opieraniem się na
faktach, postulowaniem ścisłości itp. Zważmy jednak, że te piękne cechy,
choć może nie częste, nie są aż tak rzadkie. żeby przysługiwały jedynie
pozytywistom. Są to właściwości uczonych jako takich, niezależnie od tego,
pod jaką się podpisują filozofią nauki. Cechują one także każdego, u kogo
pewien etos intelektualny idzie w parze z wyszkolonym intelektem. Wie przeto
każdy, kto ma się w tej materii wiedzę historyczną, że nie są one
specyficzne dla pozytywizmu.

Dlaczego odniesienie do pozytywizmu (tego rzeczywistego, a nie z potocznych
wyobrażeń) tak bardzo się przydaje w roli tła dla obecnych rozważań? Otóż
tytuł tej książki {\k Postęp Cywilizacji -- w Świetle Informatyki} w każdym
z dwóch członów (oddzielonych tu kreską) ma odniesienie do innego z nurtów
pierwszego pozytywizmu. Był on u Comte'a probą syntezy ogarniającej teorię
rozwoju społecznego, pojmowanego jako postęp cywilizacyjny, oraz teorię
nauki z akcentem na maksymalną ścisłość. Informatyka teoretyczna, w tym jej
stadium, które datuje się od roku około 1970, dorobiła się takiej koncepcji
złożoności, orzekanej o problemach, algorytmach, programach komputerowych
itd., że można je odnosić także do układów społecznych jako systemów
rozwiązujących swe problemy na drodze przetwarzania informacji, czyli na
drodze obliczeniowej.

Mówiąc najkrócej (choć za cenę dokładności), jest to tak, że każdy problem
ma pewną {\k złożoność obliczeniową}, do której pokonania, a więc do
rozwiązania problemu, niezbędna jest określona {\k moc obliczeniowa}.
Prowadzi to do kluczowego pytania, czy układ rozwiązujący problem, a więc
komputer, organizm, umysł, grupa społeczna, instytucja, dysponuje
odpowiednią do złożoności danego problemu mocą obliczeniową.

Klasyczny przykład takiego pytania, który jak refren będzie powracać w
obecnej książce, znajdujemy w wieloletniej debacie polskiego obrońcy
ekonomii socjalizmu Oskara Langego z luminarzami liberalnej szkoły tzw.\
austriackiej (historycznie wywodzącej się z Wiednia). Problem uzyskania
równowagi między podażą i popytem w skali jakiegoś kraju ma tak wielką
złożoność obliczeniową, że zdaniem szkoły austriackiej nie może być
rozwiązany przez jeden centralny organ planowania socjalistycznego, nawet
jeśliby dysponował komputerami o najwyższej dostępnej aktualnie mocy. Może
tego dokonać tylko wolny rynek, w którym ów jeden gigantyczny problem
rozdziela się na plejady podproblemów, a te rozwiązują odpowiednio
kompetentne (na skalę swych własnych podproblemów) wolne podmioty
gospodarcze. Daje to taki efekt jak obliczenia równoległe w sieci,
nieporównanie bardziej efektywne od sekwencyjnych. Lange nie kwestionował
zdolności obliczeniowych rynku, twierdził jednak, że większą odeń
efektywność ma system centralnego planowania. Lange umarł (1965) na kilka
lat przed powstaniem w informatyce teorii złożoności obliczeniowej; byłoby
niezwykle interesujące zobaczyć, na ile zmieniłby za jej sprawą swoje
stanowisko. My jesteśmy w lepszej od niego sytuacji, z czego będziemy robić
użytek w obecnych rozważaniach.

Wróćmy do kwestii postępu cywilizacji. Pozytywizm Comte'a głosił istnienie
tego postępu, a upatrywał go w ewolucji ku coraz większej sprawdzalności
obrazu świata. Jest to wątek godny podjęcia i dający się interpretować w
kategoriach informatycznych -- jako postęp polegający na wzroście mocy
obliczeniowej cechującej społeczność uczonych. Ten wątek wart jest
utrzymania, a w perspektywie informatycznej dojdą doń jeszcze inne, o
podobnej doniosłości. Nie tylko ewolucja obrazu świata, lecz także ewolucja
techniki, gospodarki, ustrojów politycznych daje się w sposób płodny
poznawczo, to znaczy, niosący wyjaśnienia i przewidywania, ujmować w
kategoriach informatycznych. Mianowicie, w kategoriach (a) rosnącej
złożoności życia społecznego oraz (b) wzrostu mocy obliczeniowych,
próbującego nadążyć w rozwiązywaniu coraz bardziej złożonych problemów.

Drugi człon tytułu, odwołujący się do oświecenia informatycznego,
koresponduje z pozytywistycznym postulatem ścisłości. Ten bowiem w naszych
czasach szczególnie godnie reprezentuje informatyka. Jest ona w osobliwie
dobrej sytuacji jako wzorzec metodologiczny, gdyż z dwóch wzorcowych dla
pozytywisty dyscyplin, obie wchodzą tu w grę. Część informatyki należy do
nauk matematycznych a inna część do fizyki; ta podwójna przynależność
odpowiada, oczywiście rozróżnieniu {\k software -- hardware}.

\end
</pre></body></html>