%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12pt   \magnification1200
\hsize14cm \vsize21cm \nopagenumbers
\advance\hoffset6mm

\headline={\ifnum\pageno>1 \ifodd\pageno \rightheadline\else
\leftheadline\fi\else\hfil\fi}
\def\rightheadline{\vbox{\line{\hfill
{\Blue{\helhes Witold Marciszewski: Wolny rynek jako system 
przetwarzania informacji -- streszczenie}}
\hfill\st\folio}%
\vskip4pt\hrule}}
\def\leftheadline{\vbox{\line{\st\folio \hfil\Blue{{\helhes
Witold Marciszewski: Wolny rynek jako system przetwarzania informacji --
streszczenie}}
\hfil}\vskip5pt\hrule}}

\pn {\st Witold Marciszewski}
\bsn
{\bbf Wolny rynek jako system przetwarzania informacji \ssn
\bf Uwagi w nawi�zaniu do sporu Hayek-Lange \ssn
\st S t r e s z c z e n i e}
\bsn
{\bf 1.} Powszechne jest przekonanie, �e sp�r mi�dzy liberalizmem i
socjalizmem rozgrywa si� w sferze warto�ci: czy mamy bardziej ceni� wolmo��
czy bardziej r�wno�� po��czon� z bezpiecze�stwem socjalnym. To drugie
zapewnia�aby najskuteczniej, wed�ug doktryny socjalizmu, gospodarka
centralnie planowana. Dostrzega si� te� cz�sto i t� r�nic�, �e wedle opcji
liberalnej dobrobyt og�lny powstaje z d��e� jednostek do w�asnego zysku, a
wed�ug socjalistycznej -- z podporz�dkowania si� jednostek dyrektywom
pa�stwa.
\s
Istotnie, i jedno i drugie r�ni obie opcje, ale istnieje r�nica g��bsza,
nieobecna w publicznych debatach, cho� dostrzegana przez specjalist�w. Tej
zasadniczej przeciwstawno�ci po�wi�cony jest obecny odczyt. Staje si� ona
dostrzegalna dopiero z tego punktu, w kt�rym ekonomia spotyka si� z
informatyk�. Z tego punktu widzenia ujmuje si� liberalizm i socjalizm, jako
diametralnie odmienne rozwi�zania pewnego problemu optymalizacji, mianowicie
przetwarzania informacji niezb�dnej w dzia�aniach gospodarczych.

\bsn
{\bf 2.} Tematyka ta znajduje si� w centrum zainteresowa� austriackiej
szko�y ekonomii liberalnej, najdobitniej wyst�puj�c w tw�rczo�ci Ludviga von
Misesa i Friedricha Hayeka. Po stronie socjalistycznej r�wnie� informatyczny
punkt widzenia, po��czony jednak ze skrajnie odmienn� tre�ci� ekonomiczn�,
najpe�niej wyra�a� Oskar Lange, nawi�zuj�c do pewnych idei Szkoly
Loza�skiej. Dzi�ki wsp�lnej p�aszczy�nie informatycznaej, a przy tak
wielkiej odmienno�ci merytorycznej, dosz�o do p�odnej dyskusji mi�dzy
Hayekiem i Langem. Toczy�a si� ona przez trzy dekady; nim przerwa�a j�
�mier� Langego (1965), zd��y� on nawi�za� do kwestii mocy obliczeniowej
komputer�w.
\s
Nowe stadium tej polemiki ({\k socialist calculation debate}), rokuj�ce
wi�ksz� konkluzywno��, nastapi�o dzi�ki powstaniu informatycznej teorii
z�o�ono�ci obliczeniowej (TZO), wyros�ej z bada� logicznych nad
obliczalno�ci� funkcji. Bior�c pod uwag� zdefiniowan� w logice (za pomoc�
poj�cia maszyny Turinga) klas� procedur rozwi�zuj�cych problemy
obliczeniowe, TZO wyr�nia w niej podzbi�r procedur, kt�re cechuje {\k
obliczalno�� praktyczna}. Jest ona w�a�ciwo�ci� algorytm�w, kt�rych
z�o�ono�� nie przekracza tego progu, powy�ej kt�rego rozwi�zanie staje si�
nieosi�galne praktycznie; to znaczy, niedost�pne przy danych zasobach czasu
i pami�ci oraz przy danej szybko�ci procesor�w.

W zasi�gu obliczalno�ci praktycznej znajduj� si� algorytmy pracuj�ce w
czasie wielomianowym, a powy�ej tego progu -- algorytmy wyk�adnicze;
przyk�adem tych drugich jest algorytm zerojedynkowy algebry Boole'a. Gdy
znane s� typ algorytmu, liczba danych wej�ciowych oraz charakterystyki
procesora i pami�ci, da si� obliczy� czas rozwi�zywania danego problemu. Dla
algorytm�w wyk�adniczych mo�e on wynosi� miliardy lat nawet przy
najszybszych aktualnie dost�pnych procesorach.

\bsn 
{\bf 3.} W tej nowej sytuacji metodologicznej ekonomia socjalizmu wyrazi si�
w twierdzeniu, �e {\k procedury centralnego planowania cechuj� si�
obliczalno�ci� praktyczn�, a okres ich wykonywania nie przekracza czasu
niezb�dnego do podj�cia decyzji} (je�li obliczenia do planu pi�cioletniego
trwa�yby np.\ 10 lat, by�oby to wykonalne samo w sobie, ale nie ze wzgl�du
na wymogi decyzyjne). Jest to twierdzenie sprawdzalne matematycznie, a
obowi�zek dowodzenia spoczywa na tych, kt�rzy je g�osz�. Powinni oni
okre�li� typ nieodzownych do planowania i zarz�dzania algorytm�w oraz
liczebno�� zbioru danych wej�ciowych. Na przyklad, czy w problemie
r�wnowa�enia poda�y i popytu wchodzi w gr� wyk�adniczy algorytm
zerojedynkowy i czy liczba branych pod uwag� zmiennych, jak rodzaje
produkt�w, nie przekracza, powiedzmy, stu tysi�cy.
\s
Intuicyjne oszacowanie czasu niezb�dnego, by praktykowa� centralne
planowanie sk�oni�o von Misesa do kwestionowania ekonomii socjalizmu.
Szacowa� on liczb� danych wej�ciowych jako nie daj�c� si� opanowa�
obliczeniowo przy tradycyjnych technikach rachowania. Nie dysponowa� jednak
TZO, �eby m�c ��da� od rzecznik�w ekonomii socjalizmu wylicze� bior�cych pod
uwag� z�o�ono�� algorytm�w i mo�liwo�ci maszyn.
\s
Hayek, wykazuj�c przewagi obliczeniowe wolnego rynku. bra� za punkt wyj�cia
poj�cie ceny produktu. Jest to wska�nik niezb�dny do kalkulacji, a
nieosi�galny w systemie centralnego planowania. Cena bowiem produktu zale�y
od tego, ile kto� jest zdecydowany za� zap�aci� i od tego, ile kto� za niego
��da. Jedno i drugie wymaga zbioru wolnych decydent�w, kt�rego brakuje, gdy
jedynym decydentem jest pa�stwo.
\s
Cena jest, wed�ug Hayeka, syntetycznym wska�nikiem zast�puj�cym informacje o
niezliczonych czynnikach, kt�re doprowadzi�y do takiego a nie innego jej
ukszta�towania. Jest to zarazem wska�nik wystarczaj�cy do podj�cia decyzji o
kupnie lub sprzeda�y. Upraszcza to obliczenia w spos�b nieosi�galny dla
procedur centralnego planowania. Jest to bowiem kolosalne ograniczenie
liczby danych wej�ciowych; a to sprawia, �e zadania obliczeniowe staj� si�
wykonalne w realnym czasie, jaki ma si� na podj�cie decyzji.

\bsn
{\bf 4.} Ponadto, Hayek antycypowa� w nieformalny spos�b wiedz�
informatyczn� o efektywno�ci modeli obliczeniowych. W poj�ciu modelu
obliczeniowego uwzgl�dnia si� to, �e symulacja uk�ad�w dynamicznych wymaga
nie tylko modelu matematycznego dostarczaj�cego odpowiednich algorytm�w.
lecz tak�e maszyn realizuj�cych algorytmy. Mo�e to by� uniwersalna maszyna
Turinga, automat kom�rkowy, sie� neuronowa itd. Wszystkie one s�
teoretycznie r�wnowa�ne maszynie Turinga, ale r�ni� si� od niej co do
efektywno�ci obliczeniowej, w szczeg�lno�ci czasu pracy.
\s
Okre�lony typ maszyny nadaje si� na model obliczeniowy jakiego� uk�adu
dynamicznego (organizmu, instytucji, rynku itd.), gdy struktura i funkcje
danego uk�adu s� nale�ycie podobne do struktury i funkcji danego typu
maszyny. Chodzi o takie podobie�stwa, ze zachowania uk�adu mo�na wyja�nia� i
przewidywa� na podstawie wiedzy o zastosowanym do� modelu obliczeniowym.
\s 
Wypowiedzi Langego na temat komputer�w w planowaniu gospodarczym wskazuj� na
to, ze system centralnego planowania pojmowa� on wedle modelu uniwersalnej
maszyny Turinga. Hayek ze� uwa�a�, �e wolny rynek wymaga innych ni� maszyna
Turinga modeli obliczeniowych i �e te inne cechuje niepor�wnanie wy�sza
efektywno��. Z jego wypowiedzi da si� zrekonstruowa� trzy takie modele,
kt�re mog� by� realizowane ka�dy przez inny uk�ad, a mog� te� wsp�dzia�a�
ze sob� wzajem w jednym uk�adzie. Hayek s�dzi�, �e takim uk�adem dzia�aj�cym
wed�ug trzech naraz wysoce efektywnych modeli obliczeniowych jest wolny
rynek. Wchodz�ce tu w gr� modele wyst�puj� w literaturze pod nast�puj�cymi
nazwami: 
\msn przetwarzanie (informacji) rozproszone -- {\k distributed
computing} \pn przetwarzanie (informacji) interaktywne -- {\k interactive
computing} \pn przetwarzanie (informacji) analogowe -- {\k analog
computing}.
\msn
W odczycie zostan� podane ich charakterystyki oraz egzemplifikacje
ekonomiczne. 

\end  
















