%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12pt   \magnification1200 
\hsize14cm \vsize20cm
\advance\hoffset6mm

 \headline={\ifnum\pageno>1 \ifodd\pageno \rightheadline\else
\leftheadline\fi\else\hfil\fi}
\def\rightheadline{\vbox{\line{\hfill
{\Blue{\helhes Logika etc. V. O miejsce socjologii w�r�d nauk i metodach
uzasadniania praw spo�ecznych}}
\hfill\st\folio}% 
\vskip4pt\hrule}}
\def\leftheadline{\vbox{\line{\st\folio \hfil\Blue{{\helhes
Logika etc. V. O miejscu socjologii w�r�d nauk i metodach uzasadniania praw
spo�ecznych}}\hfil}\vskip5pt\hrule}}

\b\bsn
{\utop Rozdzia� pierwszy} \bsn
{\utopiatit  {\utitb Globalizacja} czyli {\utitb Global}na 
racjonal{\utitb izacja} \ssn w wymiarze ekonomicznym i politycznym}
\m\bsn  
{\bbf 1. Liberalny racjonalizm i jego wrogowie} 
\bsn
{\bf 1.1.} Jedn� z m�d naszego czasu jest pow�tpiewanie w moc rozumu i w
zalety wolno�ci. Rozum to po �acinie {\k ratio}, a wolno�� {\k libertas}.
Je�li wi�c wyrazi� si� bardziej akademicko. powiemy, �e na ow� mod� sk�ada
si� antyracjonalizm i antyliberalizm. Ujmuj�c rzecz w kategoriach mody,
racjonalizm i liberalizm trzeba uzna� za niemodne.  

Moda jest to, m�wi�c inaczej, rodzaj obowi�zuj�cej w danym czasie ortodoksji
dla mas czyli obowi�zuj�cej je poprawno�ci -- w ubiorze, gustach
artystycznych czy sposobach my�lenia. Ujmuj�c wi�c rzecz w kategoriach
ortodoksji, racjonalizm i liberalizm trzeba uzna� za heretyckie.  A je�li
po��czy� te dwa nurty w jednym, kt�ry okre�lam terminem {\k racjonalizm
liberalny}, b�dzie to herezja do pot�gi.

C� to jest liberalny racjonalizm? Jest to liberalna etyka ugruntowana w
racjonalistycznej ontologii czyli w pewnej og�lnej teorii rzeczywisto�ci.
Nim zajm� si� t� relacj� (w rozdziale drugim) gruntowniej, jej wst�pny szkic
da si� przedstawi�, jak nast�puje.%
\note{\n
Czytelnik mniej oswojony ze stosowan� w tym rozdziale terminologi�
filozoficzn� zawrze z ni� znajomo�� przy lekturze rozdzia�u drugiego,
pomy�lanego jako filozoficzne wprowadzenie do og�u zagadnie� poruszanych w
tej ksi��ce. Mimo, �e jest to wprowadzenie, nie umie�ci�em tamtego rozdzia�u
na pocz�tku, poniewa� nale�y zacz�� od zaj�cia jasnego stanowiska w
kwestiach spornych. co czyni� w niniejszym rozdziale.}

Ontologia racjonalistyczna osnuta jest na idei samoorganizacji, kt�ra to
idea coraz silniej przenika dzi� nauki przyrodnicze i spo�eczne.%
\note{\n
Znajdujemy j� w kontekstach rozmaicie tytu�owanych, np.\ w teorii chaosu
deterministycznego, teorii z�o�onych uk�ad�w dynamicznych, teorii
informacji, teorii automat�w, w symulacji wielo-agentowej ({\nit multi-agent
simulation}). Wi�cej danych o filozoficznych koneksjach tych teorii -- w
rozdziale drugim.} Jej prekursorami byli staro�ytni stoicy. U stoik�w
wyra�a�a si� ona has�em, kt�re w �aci�skiej terminologii brzmi {\k rationes
seminales}, a w oryginalnej greckiej {\k logoi spermatikoi}. Pojmowano je
jako wszechobecne w �wiecie {\k zal��ki rozumnego rozwoju}; do rozwoju
odnosi si� s�owo ,,semina'' (ziarna), a do rozumno�ci ,,rationes'' (rozumy).
Od drugiego z tych cz�on�w wywodzi si� termin {\k racjonalizm}. Dodane do�
okre�lenie ,,ontologiczny'' wskazuje, �e chodzi tu o pewn� koncepcj�
rzeczywisto�ci (gr.\ rdze� {\k ontos}), w odr�nieniu od racjonalizmu
epistemologicznego, kt�ry jest jednym ze stanowisk w kwestii natury poznania
(gr,\ {\k episteme}).

Od staro�ytno�ci z jej grek� i �acin� przenie�my si� na pierwsz�
lini� frontu wsp�czesnej nauki, z jej przybieraj�cym na znaczeniu
instrumentem, kt�rym jest teoria automat�w kom�rkowych.%
\note{\n
Por�wnanie do pierwszej linii frontu ma pokrycie m.in.\ w fakcie, �e w�r�d
bestseller�w naukowych roku 2002 w kategorii, by tak rzec, studi�w
interdyscyplinarnych, znalaz�a si� ksi��ka fizyka Stephana Wolframa, w
�wiecie informatyki znanego jako autor s�ynnego {\nit software'u}
,,Mathematica'', zatytu�owana {\nit A New Kind of Science}. Teoria automat�w
kom�rkowych, wynaleziona przez Johna von Neumanna i polskiego matematyka
Stanis�awa Ulama, dostarcza sprawnego modelu matematycznego dla interakcji
zachodz�cych w przyrodzie i spo�ecze�stwie i dla postaj�cycych st�d proces�w
ewolucji.} 
\bsn
{\bf 1.2.} Nie mog�c si� wdawa� w wyk�ad o automatach kom�rkowych i
symulacji wielo-agentowej, poprzestan� na jednym prostym przyk�adzie. Dzi�ki
swej obrazowo�ci mo�e on zast�pi� d�u�sze wywody na temat zwi�zk�w mi�dzy
racjonalistyczn� ontologi�, liberaln� etyk� i globalizacj�.
\m
{\ls Przedstawmy sobie klucz g�si lec�cych w zwartym szyku. Stado wygl�da
jak wielki ptak w kszta�cie litery delta, zachowuj�cy si� tak, jak gdyby by�
jednym organizmem. Nie kieruje jednak stadem ani jaki� abstrakcyjny zbiorowy
umys� ani konkretny pojedynczy przewodnik, kt�ry pe�ni�by rol� choreografa
zbiorowej sceny baletowej. Proces przebiega raczej w ten spos�b, �e ka�dy
osobnik reaguje na ruchy swych bezpo�rednich s�siad�w, kt�rzy z kolei
reaguj� na jego ruchy.\m}
\pn
I tak mamy prosty przyk�ad procesu samoorganizacji, kt�ry przez nikogo nie
jest sterowany ani projektowany. Wykorzystamy to potem do lepszego
zrozumienia wolnego rynku, tak�e rynku globalnego, jako kolosalnego procesu
samoorganizacji. Nie co innego, jak �w fenomen samoorganizacji mia� na my�li
nasz praojciec Adam, czyli tw�rca ekonomii liberalnej Adam Smith, gdy mawial
o {\k niewidzialnej r�ce rynku}; okaza� si� w ten spos�b prekursorem
my�lenia, kt�re zaczyna przyjmowa� si� szerzej dopiero za naszych czas�w.

Teraz przedstawmy sobie dw�ch socjolog�w od ptasich spo�eczno�ci, z kt�rych
ka�dy przyst�puje do badania zjawiska z innego rodzaju modelem
matematycznym. Wprowadzam dw�ch, �eby wyja�ni� u�yt� wce�niej fraz� o
pierwszej linii frontu. Pierwszy b�dzie reprezentowa� dawniejsz� generacj�
metod modelowania, drugi generacj� najnowsz� (z pierwszej linii); ta druga
pos�u�y do skomentowania racjonalizmu ontologicznego jako pewnej teorii
samoorganizacji.

Pierwsza metoda modelowania stosowana jest m.in.\ w klasycznej ekonomii
matematycznej (Valras, Pareto etc.), a polega na szukaniu r�wna� opisuj�cych
dynamik� ca�ego uk�adu. Uk�ad (tu stado ptasie) traktowany jest jako ca�o��
bez rozr�niania jego element�w (poszczeg�lnych osobnik�w) i zachodz�cych
mi�dzy nimi oddzia�ywa�. Opisuje si� wi�c ruch klucza g�si jakby to by�
jeden wielki ptak. Okazuje si� to tak skomplikowane matematycznie, �e mo�e
by� niewykonalne w praktyce (w rozdziale drugim podane b�d� pouczaj�ce
analogie z dziedziny ekonomii, dotycz�ce niewykonalno�ci centralnego
planowania). Id�c t� drog� ma�e mamy szanse, �eby wyja�ni� zachowania
obserwowanego stada.

Zadanie staje si� niepomiernie �atwiejsze, gdy zamiast szuka� modelu dla
ca�ego uk�adu modeluje si� dynamik� wzajemnych oddzia�ywa� lokalnych.
Model aproksymuj�cy rozwa�any przyk�ad poda� Reynolds [1987]; opiera si�
on na trzech prostych regu�ach.
\msn
$\bullet$ \ Regu�a dystansu: nie zbli�aj si� za blisko do innych element�w.
\pn
$\bullet$ \ Regu�a dostosowania: staraj si� zachowa� tak� pr�dko�� i
kierunek, jakie cechuj� najbli�szy element. 
\pn
$\bullet$ \ Regu�a zwarto�ci: kieruj si� tam, gdzie dostrzegasz �rodek masy
element�w znajduj�cych si� w twoim najbli�szym s�siedztwie. 
\m
{\ls Mo�na przypuszcza�, �e jakie� analogiczne regu�y obowi�zuj� w ruchu
rowerowym na ulicach Pekinu, gdzie przeludnienie przejawia si� tak�e w tym,
�e rowerzy�ci musz� porusza� si� w zwartej masie tworz�cej jakby jeden
kolosalny obiekt; mimo �e nie stosuj� �adnych sygna��w (jak dzwonki czy
gesty), ca�y ten obiekt zachowuje si� harmonijnie i bezkolizyjnie, co wida�
szczeg�lnie na skrzy�owaniach, a tak�e przy skr�tach pojedynczych cyklist�w.
Gdy polski reporter (autor przytaczanej relacji) posuwaj�cy si� w tym szyku,
a nie�wiadom jego regu�, da� na znak skr�tu sygna� r�k�, ca�a misterna
r�wnowaga zosta�a zaburzona i powsta�a gigantyczna kolizja.\m}
\pn
Przyk�ad z polskim cyklist� w Pekinie pokazuje przewag� metody modelowania
uwzgl�dniaj�cej interakcje element�w, czyli aktor�w procesu, nad metod�
pomijaj�c� aktor�w i bior�ca pod uwag� tylko dynamik� ca�o�ci obiektu. Przy
tej drugiej metodzie zdarzenie, jakim by�a wzmiankowana kolizja, nie da si�
w og�le opisa�, brakuje do tego �rodk�w poj�ciowych.  

Metoda modelowania ilustrowana wy�ej regu�ami Reynoldsa [1987] nazywa si�
po angielsku {\k agent-based modeling}, co mo�na odda� zwrotem {\k
modelowanie uwzgl�dniaj�ce aktor�w} (w polskim przyj�o si� raczej ,,aktor''
ni� ,,agent''). Program komputerowy do modelowania i symulacji tego rodzaju
proces�w, gdy jest skonstruowany na powy�szej zasadzie, jest okre�lany jako  
{\k bottom up}, to jest {\k z-do�u-do-g�ry}, w przeciwstawieniu do programu  
{\k top down}, to jest {\k z-g�ry-do-do�u}. 

Elementy uk�adu modelowanego metod� z-do�u-do-g�ry s� definiowane jako
okre�lonego rodzaju automaty, a tak�e ca�y z�o�ony z nich uk�ad pojmuje si�
jako automat. Dogodny spos�b opisu takich uk�ad�w polega na przedstawianiu
automat�w sk�adowych jako kom�rek w ca�o�ci uk�adu, co mo�na odda� w
dwuwymiarowym obrazie takim jak szachownica, z polami jako kom�rkami. 
Regu�y funcjonowania uk�adu dotycz� interakcji kom�rki z jej najbli�zymi
s�siadami. Interakcje zmieniaj� stan kom�wrki, co zmienia stany jej
s�siad�w, a te przenosza si� jak fala na stany s�siad�w s�siad�w i tak uklad
ewoluuje w okre�lonym kierunku. Prostym przyk�adem ewolucji jest ruch
fizyczny w przestrzeni, jak lot stada czy posuwanie si� peletonu cyklist�w.
W przypadkach wysoce z�o�onych b�d� to zmiany w niszy ekologicznej, ewolucja
jakiego� gatunku, zachowania si� gie�dy w trakcie sesji, narastanie
konfliktu, tworzenie si� w jakiej� zbiorowo�ci postaw kooperacyjnych. 


\bsn
Nie ma jednak najmniejszego powodu, �eby si� tym zniech�ca�. Cho� r�ni
intelektuali�ci u�ywaj� swego intelektu do deprecjacji intelektu (szerzej
zajm� si� tym fenomenie w rozdziale drugim), przeczy im rzeczywisto��
spo�eczna. Wszak du�a cz�� ludzko�ci --- dzi�ki robieniu u�ytku z rozumu i
wolno�ci --- �yje lepiej i godniej ni� �y�o si� kiedykolwiek naszym
przodkom. I nie jest to przypadek. Wiadomo, od czego zale�y, by �y�o si�
lepiej. Zawdzi�czamy to tr�jcy, kt�r� tworz�: (1) nauka z technik� i
edukacj�, (2) demokracja i zwi�zane z ni� rz�dy prawa oraz (3) wolny rynek.

Dobrze mie� termin, kt�ry ujmowa�by w jedn� spoist� ca�o�� te trzy brane
��cznie rozwi�zania: nauk�, demokracj�, wolny rynek. Cho� zrazu mo�e by�
trudno wyobrazi� sobie, jak uj�� tak z�o�on� troisto�� w jednym poj�ciu,
poj�cie takie istnieje w naukach spo�ecznych ju� od stu lat, a jest zas�ug�
Maxa Webera. Wyra�a je termin {\qit RACJONALNO��}.

S�owo to rozbrzmiewa nieustannie ze stron dzie� Webera. Nim zajm� si� jego
tre�ci� dok�adniej w nast�pnym odcinku tego rozdzia�u, tutaj dla zaznaczenia
donios�o�ci problemu wspomn� tylko, �e w dw�ch akapitach ksi��ki Webera {\k
Etyka protestancka a duch kapitalizmu}, przyk�adowo wybranych, pojawia si�
taka oto lista okre�le� (s.~11n w polskim wydaniu: Weber [1994]).
\msn 
--- racjonalna organizacja pracy \pn
--- racjonalno�� wsp�czesnego kapitalizmu\pn
--- racjonalna struktura prawa i administracji\pn
--- racjonalny kapitalizm przedsi�biorc�w\pn
--- racjonalne prywatne przedsi�biorstwo\pn
--- racjonalnie szkolony stan prawniczy\pn
--- charakyterystyczna dla Zachodu racjonalizacja. 
\msn
W tych�e dw�ch akapitach mowa jest o kluczowej roli nauki dla gospodarki
oraz o nowoczesnej kalkulacji i buchalterii, a wi�c o kolejnych aspektach
racjonalno�ci. O racjonalnej demokracji i jej zwi�zku z racjonaln�
gospodark� pisze Weber na innych miejscach, np.\ w tomie {\k Gospodarka i
spo�ecze�stwo} [2002, np.\ s.~204; rozdz.~IX, \S 14]. 

Pod rz�dami tej Racjonalno�ci �yje zaledwie cz�� mieszka�c�w ziemi, nawet
nie po�owa. Nazywamy j� grup� kraj�w {\k rozwini�tych}. Inna jednak cz��,
id�ca ju� w miliardy (rejon Pacyfiku, w tym Indie i Chiny) znajduje si� na
�wiadomie i dobrowolnie wybranej drodze rozwoju. Te nazywamy grup� {\k
rozwijaj�cych si�}. Pozosta�e cz�ci globu, w szczeg�lno�ci Czarna Afryka,
s� do tego zach�cane i w pewnym stopniu wspomagane pomoc� finansow� i
eksperck� ze strony �wiata rozwini�tego, ale ani ta pomoc ani �wiadomo�� i
wola samych zainteresownych nie przekroczy�y jeszcze tego krytycznego progu,
po kt�rym przezwyci�ywszy si�� bezw�adno�ci wesz�yby w faz� rozwoju.

B�dziemy w tej ksi��ce �ledzi�, jak procesy globalizacji zale�� od sukces�w
rozumu i wolno�ci i jak prawem sprz�enia zwrotnego wzmacniaj� owe sukcesy.
Ale �eby m�c to czyni�, trzeba poka�nej wiedzy z zakresu historii i nauk
spo�ecznych (w rodzaju tej z ust�pu 1.2 poni�ej), trzeba te� zna� podstawowe
poj�cia informatyki oraz pewne idee filozoficzne. Kolejne rozdzia�y b�d�
wprowadza� w te zagadnienia, poczynaj�c od dyskusji o podstawowych dla
naszego problemu ideach filozoficznych.

Obecny rozdzia� ma by� deklaracj� stanowiska autora i jego intencji. B�d� w
niej obecne momenty polemiczne. Polemika jest adresowana r�wnie� do
potencjalnego Czytelnika. Mog�o si� bowiem zdarzy�, i� nas�ucha� si� on i
naczyta� o globalizacji wiele z�ego, pozytywny wi�c do niej stosunek autora
wyda� si� mu mo�e niezrozumia�y. Mog�oby to przeszkadza� w nad��aniu za
tokiem my�li, potrzebne s� wi�c kroki zapobiegaewcze..

Pierwsza wycieczka polemiczna (w nast�pnym odcinku) jest adresowana do
pesymist�w historycznych czyli tych, co uwa�aj�, �e historia to proces
stopniowego degradowania si� naszego gatunku, z czego wynika, �e ka�da epoka
gorsza jest od poprzednich. Z takim pesymist� dialoguje polemicznie posta�,
kt�r� nazywam {\k liberalnym racjonalist�}. Przydawka ,,liberalny'' nie jest
konieczna, bo przy takim jak tutaj pojmowaniu racjonalizmu liberalizm
jest jego konsekwencj�; ale to si� oka�e dopiero p�niej, a tymczasem nie
b�d� stroni� od tej zwi�kszaj�cej dobitno�� przydawki. 
\s\bsn
{\bbf 2. Pesymizm historyczny a fakty historii}
\msn
{\bf 2.1.} Liberalny racjonalista wie r�wnie dobrze jak wszyscy, �e wiek 20
by� scen� cierpie� i zbrodni na ogromn� skal�. C� wi�c on s�dzi o pogl�dzie
wyst�puj�cym zar�wno w�r�d wyrafinowanych intelektualist�w jak i w�r�d
prostych umys��w, �e wiek 20 by� najgorszym w historii?

Przed daniem odpowiedzi, por�wnajmy ten pesymizm historyczny z pogl�dami
staro�ytnych, kt�re wyrazi� Owidiusz w {\k Metaforfozach}. Wy�o�y� tam
poetycko mit historiozoficzny o staczaniu si� ludzko�ci w coraz gorsze
epoki. Na pocz�tku ukszta�towa� si� wiek z�oty, w kt�rym nie by�o �adnego
z�a do zwalczania:
\s 
\qquad {\it aurea prima sata (e)st aetasque vindice nullo}. 
\ssn
Potem nasta� wiek ju� tylko srebrny, potem br�zowy, wreszcie przyszed� ten
najmniej po��dany -- �elazny. Na ten ostatni przypada�y czasy Owidiusza, a
powinnyby i nasze, bo innego wieku ju� by� nie mia�o. Wsp�cze�ni jednak
pesymi�ci jakby uzupe�niali Owidiusza o kolejne stopnie degradacji,
traktuj�c obecne czasy jako najgorsze ze wszystkich, tak�e od rzymskich,
mongolskich, �redniowiecznych itd.

Co wi�c na to liberalny racjonalista? Jako racjonalista jest on cz�owiekiem
rozleg�ej wiedzy (jej zdobywanie jest postulatem racjonalizmu), a przy
tym odznacza si� krytycyzmem bior�cym si� ze znajomo�ci logiki (to kolejny
postulat racjonalizmu). Do istoty tego krytycyzmu nale�y umiej�tno��
znajdowania kontrprzyk�ad�w. {\k Kontrprzyk�ad} jest to konkretny przypadek
(czyli przyk�ad) zaprzeczaj�cy (czyli b�d�cy kontra) jakiemu� twierdzeniu
og�lnemu, czy to postaci twierdz�cej czy postaci przecz�cej. Tu mamy do
czynienia ze zdaniem og�lno-przecz�cym, mianowicie:
\m
\cl{\it �aden okres historyczny nie by� czasem takiego z�a wyrz�dzanego
ludziom jak wiek 20.}
\msn 
Je�li ju� mamy wdawa� si� w nieweso�e zaj�cie mierzenia owego zjawiska, to
trzeba odr�ni� jego skal� w sensie liczby ofiar i w sensie stopnia
wyrafinowania w zadawaniu cierpie�, zw�aszcza zadawania ich dla samej
przyjemno�ci sprawiania cierpie�. To drugie nazywa si� kr�tko sadyzmem.
Zbrodnia czy ob��d polegaj�cy na odbieraniu �ycia milionom ludzi jako
rzekomym wrogom klasowym, narodowym lub rasowym nie musi i�� w parze z
sadyzmem. Mo�e bra� si� z ob��dnego poczucia misji albo z cynicznej walki o
w�adz�, a to s� ju� motywy innego rodzaju. 

Tymczasem, wyszukany sadyzm na masow� skal� nale�a� do samego rdzenia �ycia
i obyczaj�w cho�by w staro�ytnym Rzymie. Nie chc�c tu wdawa� si� w ponure
szczeg�y, odsy�am Czytelnika do opisu wybryk�w Kaliguli np.\ u Normana
Daviesa [1998, s.221], Dobrze znanym przyk�adem sadyzmu jako cechy, by tak
rzec, kultury masowej w staro�ytnym Rzymie by�o poj�cie rozrywki ({\k
circenses}) odnoszone do wymy�lnych tortur zadawanych na scenie amfiteatru z
setkami ofiar w jednym spektaklu. Okrucie�stwa na dworze bizantyjskim (jak
np.\ kastrowanie wszystkich urz�dnik�w dworskich), metody rz�dzenia Iwana
Gro�nego czy Piotra Wielkiego, metody Inkwizycji, procesy czarownic, to
tylko par� przyk�ad�w, kt�rych dostarcza nieprzebrana dokumentacja
historyczna minionych wiek�w. Niezwykle wi�c �atwo o kontrprzyk�ad do
podanego wy�ej zdania og�lnego, gdy idzie o stopie� sadyzmu i wyrafinowania
w zadawaniu cierpie�.
\bsn
{\bf 2.2.} Skala mierzona liczb� ofiar jest trudna do ustalenia, bo r�ne s�
relacje demograficzne. Wiemy jednak, �e wycinanie w pie� ca�ych miast po ich
zdobyciu przez armi� by�o zwyczajem powszechnie praktykowanym, niejako norm�
w prowadzeniu wojny i tytu�em do chwa�y zwyci�skiego wodza. Wiemy to m.in.\
ze Starego Testamentu, gdzie fizyczna likwidacja ca�ej ludno�ci pokonanego
miasta by�a nakazem Jahwe, a kto si� od tego ma�odusznie uchyla�, podlega�
zabiciu przez samego Rozkazodawc�.

Przyk�adowego oszacowania skali represji w Rzymie mo�e dostarczy� fina�
buntu niewolnik�w pod przyw�dztwem Spartakusa. Pretor Marek Licyniusz
Krassus, kt�ry w 70 roku p.n.e.\ pokona� armi� Spartakusa w Lukanii,
�wi�towa� to zwyci�stwo wraz z ludem rzymskim na dwa sposoby. Jednym by�
bankiet na dziesi�� tysi�cy sto��w, a drugim to, �e 120 mil drogi od Kapui
do Rzymu obwiesi� ukrzy�owanymi je�cami. Podobnie �wi�towali Rzymianie
zdobycie w 70 r.\ po Chr.\ zbuntowanej Jerozolimy, zape�niwszy krzy�ami
okoliczne wzg�rza.

By�y to konsekwencje przyj�tej przez Rzymian filozofii sprawowania w�adzy,
�e (jak pisze Davies [1998, s.181]) ,,wszyscy i wszystko, co stanowi
zagro�enie dla w�adzy Rzymu zostanie ca�kowicie unicestwione''. Fizyczna
eksterminacja by�a �rodkiem siania postrachu, a gdy uznawano, �e strach jest
dostateczny, stosowano rozwi�zania bardziej op�acalne ekonomicznie,
mianowicie wysiedlenie ca�ej ludno�ci w roli towaru na rynkach niewolnik�w.
W por�wnaniu z tym deportacje nazistowskie czy stalinowskie by�y dzia�aniami
wzgl�dnie humanitarnymi; cho� oznacza�y tu�aczk�, utrat� ojczyzny, mienia i
rodzimej kultury, pozostawia�y prawo do w�asnych cia�. Natomiast niewolnik
w rozumieniu staro�ytnym by� w�asno�ci� pana, kt�ry go eksploatowal jako
pozbawion� wszelkich praw si�� robocz�, a tak�e korzysta� ze� dowoli
seksualnie, niezale�nie od p�ci i wieku.
    
Wygl�da wi�c na to, �e tak�e gdy idzie o skal� ilo�ciow�, mamy dostatecznie
du�o kontrprzyk�ad�w do pogl�du historycznych pesymist�w. To, �e masowo��
cierpie� i zbrodni okazuje si� w by� w dziejach nie wyj�tkiem lecz norm�,
trudno uzna� za optymistyczne. Jest natomiast co� pocieszaj�cego w tej
tendencji historycznej, �e dzieje zmierzaj� nie do nasilania si� gwa�tu,
lecz do jego umniejszania. Nadal s� okrutni dow�dcy, ale �wiat nie traktuje
ich jako heros�w lecz jako zbodniarzy. Nadal prowadzi si� wojny, ale tytu�em
do chwa�y nie jest maksymalizowanie strat si�y �ywej (jak pisa� Clausewitz)
przeciwnika, lecz przeciwnie, ich minimalizowanie. Nadal tocz� si� bitwy,
ale po bitwie nie zabija si� rannych wrog�w lecz zabiera do szpitali
zwyci�zcy. A je�cy po internowaniu �yj� w warunkach, kt�rych by im
zazdro�ci� nie tylko jeniec pojmany przez rzymskiego legionist�, lecz ten�e
legionista, trenuj�cy musztr� w nieludzkich warunkach, �yj�cy wci�� pod
gro�b� kary ch�osty lub nawet ukrzy�owania.

Powie kto�, �e od tych nowych i bardziej ludzkich regu� jest nadal
zastraszaj�co wiele wyj�tk�w. �e wybijaj�cym si� wzajem Tutsi i Hutu w
g�owie nie postoi przestrzega� konwencji genewskiej. �e wojna w Czeczenii
jest dzi� tak samo nieludzka, jak by�y walki Rosjan i Czeczen�w wiek i dwa
temu.

Takim faktom trudno zaprzeczy�, ale na ich tle wyrazi�cie rysuje si� inny
fakt, wielce znamienny. Te wojny nie tocz� si� mi�dzy stronami, kt�re by
nale�a�y do cywilizacji globalnej, a wi�c cywilizacji zmierzaj�cej do
realizowania racjonalno�ci w sensie Webera.  

Wraz z tym spostrze�eniem uprzedzamy ewentualne pytanie: po co tyle si� tu
m�wi o ciemnych stronach historii, dyskutuj�c w tym wzgl�dzie ze
stanowiskiem historycznego pesymizmu, jak ten w {\k Metamorfozach}
Owidiusza? Jaki to ma zwi�zek z zagadnieniem globalizacji? Pe�niejsza
odpowied� nast�pi dopiero w ostatnim rozdziale, tu wi�c wystarczy
zasygnalizowa� jego g��wn� my�l. Jest to my��, �e epopea globalizacji nie
wyczerpuje sie w kwestiach przyp�ywu kapita��w, zagranicznych inwestycji,
swobodnych migracji ludno�ci, likwidowania barier handlowych itp. Za t�
lini� najbli�szego horyzontu jest w dali jeszcze jeden horyzont. Trudno go
okre�li�, nie si�gaj�c po s�owa tak patetyczne, jak
,,sumienie''. Tym s�owem Norwid zdefiniowa� cel ostateczny proces�w
dziejowych, to jest, jak powiada�, pracy dziej�w. Wyra�aj� go s�owa:
\m
{\it \qquad O nie sko�czona jeszcze dziej�w praca, \par
\qquad nie przepalony jeszcze glob sumieniem.}
\msn
A w stosunku do tego prozaicznego bliskiego horyzontu, o kt�rym by�a wy�ej
mowa, nie jest to co� obcego i niepowi�zanego. Gospodarka i polityka nie s�
to dziedziny roz��czne ze sprawami sumienia. Globalizacja jako globalna
racjonalizacja nie mo�e dokona� si� inaczej ni� pod przewodem sumienia. 
Do wyja�nienia tej sprawy przybli�y nas kolejny ust�p, po�wi�cony
racjonalno�ci i racjonalizacji.

\end
1. Liberalny racjonalizm i jego wrogowie [pesymizm historyczny, relatywizm
kulturowy, socjalizm centralistyczny] [paralela do Poppera]

2. Pesymizm historyczny a fakty historii.

3. Relatywizm kulturowy w p�tli sprzeczno�ci. 

4. Globalna racjonalizacja w �wietle Webera i w �wietle Hayeka. 
[kolonialne uwarunkowania Webera, poodbne do dzisiejszej poprawno�ci
politycznej]
[paralela tyty��w]

agent-based computational sociology