<html><head><meta name="color-scheme" content="light dark"></head><body><pre style="word-wrap: break-word; white-space: pre-wrap;">Rozdział Pierwszy w roli Prologu
cywilizacja, globalizacja, informatyka i rozsądek

{\bbf 1. Szansa na powszechną cywilizację rozsądku}
\bsn
Czy istnieje szansa na powszechną czyli globalną cywilizację rozsądku? A
mówiąc dokładniej -- rozsądku i wolności, bo te dwa atrybuty życia
zbiorowego są w dzisiejszym świecie nierozłączne.%
 \note{\n 
W następnych rozdziałach zajmę się dokładniej charakterystyką rozsądku.
Tutaj wystarczy powiedzieć, że przymiotnik ,,rozsądny'' ma oznaczać to samo,
co ,,rozumny'' i ,,racjonalny'', ale z podkreśleniem aspektu praktycznego
czyli decyzyjnego. Rozsądny jest ten, kto trafnie rozsądza czyli dokonuje
trafnych wyborów. Cywilizacja rozsądku to taka, w której umie się tak wybierać
formy życia zbiorowego, żeby jak najlepiej służyły członkom zbiorowości.
}
Oto główne pytanie podjęte w tej książce. Odpowiedź jest twierdząca, choć
nie jest to twierdzenie nacechowane pewnością, lecz coś w rodzaju hipotezy.
Mówiąc o szansie, mam na myśli trend ewolucyjny, którego możemy się
domyślać, ale nie możemy mieć pewności, że go nie przerwie jakieś
nieobliczalne zdarzenie, jakaś awaria kosmiczna, biologiczna czy społeczna;
taką pewność mógłby mieć tylko umysł wszechwiedzący. Ów trend ewolucyjny
zachodzi na dwóch poziomach: kosmologicznym i socjologicznym.

Kosmologicznym? Mógłby ktoś postawić zdziwione pytanie. Co ma do rzeczy
kosmos? Socjologia oczywiście tak, bo cywilizacja jest zjawiskiem
społecznym. Ale co miałaby tu wnieść teoria fizyczna zajmująca się ewolucją
wszechświata? 

Nie widać może tego związku, gdy o sprawach humanistycznych myśli się w
sposób staroświecki. Ale humanista oświecony przez dzisiejsze nauki
informatyczne, wśród których jest logika matematyczna, oraz przez fizykę i
biologię, spotyka się z tym co nazwano kosmologiczną zasadą antropiczną.%
 \note{\n 
W najciekawszej filozoficznie wersji głosi ona, co następuje: 
\m
{\ls \k W wyniku ewolucji wszechświata musi rozwinąć sie w nim inteligentne
przetwarzanie informacji, z tendencją do nieustannej ekspansji tego
procesu.}%

Inteligentne przetwarzanie informacji to jest to, co zaczyna się od
aktywności życiowej bakterii. w pełnym rozkwicie dokonuje się w ludzkim
umyśle, a ciąg dalszy znajduje w inteligentnych strukturach społecznych,
których elementarnym przykładem jest już mrowisko, a najpojemniejszą,
wszechobejmującą, strukturą byłaby ludzka cywilizacja powszechna. Że
istnieje taki trend kosmiczny, nie da się wykazać w kilku zdaniach.
Poświęcam tej sprawie osobny rozdział, a rzeczą obecnego Prologu jest go
zapowiedzieć, wskazując jego miejsce w całości konstrukcji. 

Prócz przesłanki kosmologicznej, którą jest zasada antropiczna, przemawiają
na rzcz naszej optymistycznej hipotezy dane historyczne i socjologiczne. 
Kto sądzi, że społeczność ludzka stacza się ku coraz gorszej kondycji, temu
zaproponujmy emigrację w czasie, chocby do epoki jaskiniowej. A jeśli
wolałby nieco więcej komfortu i łagodniejszych obyczajów, to niechby
zaryzykował stację docelową w imperium rzymskim, gdzie łacno mógłby zostać
jednym z niezliczonej rzeszy niewolników; albo, mógłby opuścić pojazd czasu
kilka wieków temu, ryzykując dol chłopa pańszczyźnianego lub kobiety
podejrzanej o czary. Jeśli nasz kandydat zwróci po namyśle bilet na
emigrację w przeszłość, da tym dowód, że rozumie przesłanki historyczne, z
których się bierze ocena pozytywna obecnego stanu homo sapiens.

Obok takich racji historyczno-porównawczych jest do przemyślenia niezwykłe
doświadczenie socjologiczne 20 wieku. Powtórzyło się w nim na wielką skalę
dawne barbarzyństwo, z którym jak sądzono w wieku 19, ludzkość już
bezpowrotnie się rozstała. Ale siły przetrwania starczało reżimom
barbarzyńskim, od Hitlera po Pol Pota, najwyżej na kilka dziesiątków lat, a
nie na całe wieki, jak w starożytnych tyraniach dalekiego i bliskiego
Wschodu, w państwach Inków i Majów, w imperium rzymskim czy w europejskim
średniowieczu.

Czym to wytłumaczyć? Tym, że świat przestał się składać z samych tyranii,
zaistniał więc inny wzorzec cywilizacyjny. Każdy łatwo zauważy, że ten inny,
rozsądny i liberalny, jest bardziej przyjazny dla ludzkich potrzeb i dążeń,
ma więc duchową siłę atrakcyjną, co stanowi jeden z czynników jego siły w
konkurencji z tyranią. Trudniej jednak zauważyć, a prawdę mówiąc, nie
zauważa tego prawie nikt, że wzorzec racjonalno-liberalny wzorzec,
mianowicie demokracja i wolny rynek, ma więcej niż tyrania szans, żeby być
silniejszym materialnie, to znaczy górować pod względem stabilności
politycznej i mocy ekonomicznej. A to z kolei owocuje techniczną i militarną
przewagą nad dyktaturami. Zdać się to może paradoksem. bo demokracja i
wolność gospodarcza wydają się czymś kruchym wobec brutalnej mocy i
stabilności (jak to bywa postrzegane) dyktatur. A jednak, gdy rzecz
dokładniej przeanalizować, widać mechanizmy, które w warunkach rywalizacji z
systemem liberalnym czynią dyktaturę kolosem na glinianych nogach. Żeby
pokazać ten mechanizm, poświęcimy mu osobne rozważania w rozdzialach
następnych. 

Tak więc szansa na upowszechnienie się globalnej cywilizacji wolności i
rozsądku, znajduje się nie tylko we wspomnianym trendzie kosmologicznym.
Bardziej nawet doświaczalnie jest ona widoczna w zachodzeniu (po raz
pierwszy w dziejach) rywalizacji między systemem liberalnej cywilizacji
rozsądku oraz jego przeciwnikiem. Przeciwnik okazuje się słaby i niewydokny
w najczulszym punkcie cywilizacji -- w systemie inteligentnego przetwarzania
informacji (pojęcie to pojawiło się w zasadzie antropicznej, a szerzej się
nad nim zastanowimy w ostatnim odcinku tego rozdziału).

Niewydolność informatyczna współczesnych tyranii, z ich irracjonalnymi
doktrynami, okazuje się być dwóch rodzajów. Jeden z nich przejawia się w
porażkach militarnych, jak klęska Niemiec w drugiej wojnie światowej i
przegrana obozu socjalistycznego w zimnowojennym wyścigu zbrojeń. Drugi
rodzaj słabnięcia, będący procesem rozgrywającym się na naszych oczach, to
zapaści gospodarcze zawinione przez ideologię mającą legitymizować dyktatury
lecz blokującą obliczalność systemu czyli jego zdolność przetwarzania
informacji. Rozmontowywanie dyktowanego przez ideologię systemu i montowanie
zamiast niego ustroju, który zmierza ku obliczalności za sprawą gospodarki i
polityki liberalnej -- gto zapowiedź kierunku przemian w skali globalnej.%
 \note{\n
Pouczający jest przypadek Wietnamu, w którym dyktatura okazała się stroną
silniejszą militarnie, gdy Wietnam południowy skapitulował przed północnym. 
Ale powiększony terytorialnie Wietnam komunistyczny pod naporem przymusów
ekonomicznych, zbliża się ku potępianej ideologicznie gospodarce rynkowej.
Przykładem tych konieczności jest konkurencja na rynkach światowych (także
na samym wietnamskim z racji przystąpienia Wietnamu do ASEAN) znakomitego,
produkowanego zaraz po sąsiedztwie, ryżu tajlandzkiego. Żeby ryż wietnamski
stał się konkurencyjny, trzeba podnieść jego jakość i obniżyć koszty
produkcji, a to jest nie do zrobienia w warunkach socjalistycznej gospodarki
kołchozowej.}

Żywiąc wiarę w ów trend do powszechnej cywilizacji rozsądku, nie wolno
zamykać oczu zarówno na immanentne, czyli tkwiące w nim samym, ograniczenia
i słabości, jak i na zagrożenia idące z zewnątrz, Ograniczenia i słabości
immanentne nie są czymś przypadkowym, co dałoby się porównać do wypadku przy
pracy. Biorą się one z samej natury systemu liberalnego. Jego genialny
pomysł na skuteczność polega bowiem na tym, żeby do budowania dobra ogólnego
zaprząc nie tylko ludzkie cnoty, lecz także to, co moraliści ganią jako
wady: pragnienia zysku, kariery, dominacji. Bez jakiegoś wkładu cnót
altruistycznych społeczność obejść się nie może, ale jest to budulec
społeczny wielce deficytowy i gdyby tylko na nim poprzestać, budowa z
miejsca by utknęła. Jak zaprzęgnięta do działania energia owych egoizmów
służy dobru ogólnemu ale i jakie stwarza niebezpieczeństwa, a oprócz tego,
jakie czyhają zagrożenia z zewnątrz? To temat na osobny rozdział. Wypada go
już teraz zapowiedzieć, żeby jako autor nie ryzykować swej wiarogodności,
dając asumpt do podejrzeń o naiwny optymizm.
\bsn
{\bbf 2. Uczestnictwo w cywilizacji rozsądku a religia i kultura}   
\bsn
Wśród przeszkód na drodze do powszechnej cywilizacji rozsądku jest, zdaniem
niektórych, ta okoliczność, że pewne kultury lub religie czynią swych
członków niezdolnymi do uczestnictwa w takim typie cywilizacji. Albo, jeszcze
gorzej, dostarczają motywów do jej zwalczania.

Słyszy się czasem lub czyta, jak poważny dziennikarz wypowiada pogląd, że
Arabowie, albo że Azjaci, nie są zdolni do demokracji. A to z racji swej
bardzo odmiennej kultury ugruntowanej w ich tradycji religijnej. W podobnym
duchu wypowiadają się czasem socjologowie, psychologowie społeczni,
politolodzy. Pozostając z szacunkiem dla uczonych kolegów, muszę jednak dać
diagnozę ich błędu, który nazywam {\k błędem pomylenia cech sprawczych}.

Polega on na nieprawidłowym użyciu słówka ,,jako'' branego w pewnym
znaczeniu przyczynowym. Przyjrzyjmy się najpierw jego użyciom nie budzącym
zastrzeżeń. Rozważmy następujące wypowiedzi:
\msn
A. jako sumienny nauczyciel punktualnie zaczynam wykład;\pn
B. jako doświadczony ogrodnik stosuję środki owadobójcze;\pn
C. jako Polak wstydzę się za Polaków pracujących na czarno za granicą;\pn
D. jako podatnik jestem krytyczny wobec kosztów biurokracji.
\msn
Przykłady takie, gdzie po ,,jako'' wymienia się pewną cechę, a następnie
zachowanie lub stan (a więc jakieś zachowanie wewnętrzne) posiadacza tej
cechy można by ciągnąć bez końca, ale tych kilka wystarczy do uchwycenia
następującej prawidłowości: dana cecha jest czynnikiem sprawczym danego
zachowania. I tak (A) z tego powodu, że jestem sumiennym nauczycielem,
przestrzegam punktualności; (C) z tego powodu, że płacę podatki, oceniam
krytycznie ich złe wykorzystanie. Tego rodzaju zdania są prawdziwe, gdy
istotnie zachodzi ów związek przyczynowy; fałszywe zaś, gdy związek nie
zachodzi, np,\ ,,jako chrześcijanin nigdy nie przebaczam moim winowajcom'';
,,jako człowiek zdrowy i silny powinieneś unikać wysiłku''.

Okazja do błędu pomylenia cech sprawczych rodzi się wtedy, gdy słowo
,,jako'' nie zostało wyraźnie użyte, pozostaje jednak w domyśle, a zarazem
jest tak, że bez jego użycia dane zdanie okazuje się prawdziwe. Zdanie
,,Polacy nie są zdolni do skutecznych negocjacji'' wygłaszane w latach
1981-1988 było prawdziwym opisem ówczesnej sytuacji, na którego trafność
wszyscy mogli się zgodzić; istotnie, strona partyjno-rządowa i strona
opozycyjna nie potrafiły dojść przez te konfliktowe lata do żadnych
uzgodnień. Podczas gdy jedni w tym zdaniu widzieli tylko stwierdzenie faktu,
inni je rozumieli jako wyjaśnienie przeczynowe: że to Polacy {\k jako}
Polacy (czyli z tej racji, że są Polakami) nie potrafą się ze sobą dogadać
(bo polskie historyczne warcholstwo, bo liberum veto etc). Ta druga
interpretacja została sfalsyfikowana już przez wydarzenia roku 1989, kiedy
to Polacy wznieśli się na szczyty maestrii negocjacyjnej, najpierw przy
Okrągłym Stole, a następnie przy tworzeniu pierwszego niekomunistycznego
rządu.

Z tych obserwacji wynika dyrektywa metodologiczna, którą nazwę {\k regułą
rozpoznawania cech sprawczych}. Zaleca ona, żeby najpierw {\k ustalić, czy
wygłasza się zdanie czysto opisowe. czy zdanie mające wyjaśniać zachowanie
przez cechę sprawczą (co oddajemy przez ,,jako''), a w przypadku drugiej
interpretacji testować ją przez fakty mogące być kontrprzykładami} (jak fakt
Okrągłego Stołu w stosunku do poglądu o nieudolności negocjacyjnej Polaków).
Gdy kontrprzykladów się nie znajdzie mimo rzetelnego poszukiwania, mamy
prawo do intepretacji przyczynowej.

Odbiegłem od zapowiedzianego tematu w celu dotarcia do powyższej reguły.
Trzeba jednak było przygotować środki do zaatakowania pewnego poglądu, który
przez ostatnie kilka lat urósł do rangi pewnika głoszonego z namaszczeniem
przez autorytety i oklaskiwanego z aplauzem przez szeroką publiczność.
Przytoczyłem ten pogląd na początku odcinka w najbardziej ogólnym zarysie,
teraz pora udokumentować go literaturą i poddać krytyce przy pomocy reguły
rozpoznawania cech sprawczych.

Otóż stało się modne powtarzać za Samuelem F.~Huntingtonem, głośnym
amerykańskim politologiem, że czeka nas walka cywilizacji. Mianowicie,
Zachodu i Islamu. Wydarzenie z 11 września 2002, zdaniem niektórych,
potwierdzają ten pogląd. Zanim się jednak ktoś za nim opowie, powinien
poświęcić chwilę namysłu poglądowi przeciwnemu, a wypowiedział go wkrótce po
11 września prezydent Bush: nie jest to wojna cywilizacji lecz wojna między
cywilizacją i barbarzyństwem.

Że był to akt barbarzyństwa, nie ulega wątpliwości, A jeśli jego moralne
sprawstwo przypiszemy nauce Mahometa, warto się przedtem chwilę zastanowić.
Zwłaszcza wtedy, gdy jest się chrześcijaninem. Wszak chrześcijanie w imię
swej wiary zabijali tysiące i tysiące pogan, Żydów, heretyków; wystarczy
wspomnieć Krzyżaków, którzy dokonali eksterminacji plemion pruskich, krwawe
stłumienie herezji Albigensów, pogromy Żydów, splądrowanie Bizancjum przez
krzyżowców w 1204. Czy takie fakty będziemy przypisywać nauce Chrystusa i w
nich upatrywać istotę chrześcijaństwa?%
 \note{\n 
Papież Leon IV (847-855) ogłosił, że każdy, kto ginie w obronie Kościoła,
otrzyma nagrodę w niebie. Jan VIII (872-882) poległych w świętej wojnie
zrównał z męczennikami. Te nauki są wręcz nieodróżnialne od doktryny
niektórych (nie wszystkich) dzisiejszych mułłów; choć głosili je
papieże, nikt ich dziś nie zaliczy do nauk Ewangelii, tymczasem za poglądy
fanatycznych mułłów czyni się odpowiedzialnym Koran. 
} 
Pora wprowadzić do akcji regułę rozpoznawania cech sprawczych. Czy
chrześcijanie w emblematach krzyżowców popełniali mordy i wiarołomstwa {\k
jako} chrześcijanie, czy może {\k jako} dzieci swej epoki, która jakąkolwiek
wiarę by przyjęła, zawsze by ją nasyciła właściwą sobie dzikością?

Błąd pomylenia cech sprawczych często pojawia się w kontekście rozważań nad
charakterem narodowym, a bierze się z braku należytej perspektywy
ewolucyjnej. Slogan o ,,polskim piekiełku'' ma wyjaśniać konflikty i zawiści
wśród Polaków cechą polskości. Gdy się jednak szerzej rozejrzeć, to widać,
że nie jest konieczne być Polakiem, żeby podpadać pod taką charakterystykę.
Spójrzmy na kłębowisko konfliktów w świecie arabskim. Ale tłumaczenie ich
arabskoscią jest równie naiwne i równie utrudniające diagnozę jako podobne
wyjaśnienia w stosunku do Polaków.

To nie narodowość ani też religia wchodzi tu w grę, ale podstawowy typ
działalności uprawianej przez daną zbiorowość w danym czasie. A na ile
podlega on ewolucji w czasie, na tyle będą zmieniać się cechy danej grupy
społecznej. Społeczność, powiedzmy, kupiecka ma we krwi ducha negocjacji, bo
targowanie się w celu dojścia do ugody jest istotą handlu. I nie jest ważne,
czy kupiec jest Holendrem, Arabem czy Chińczykiem. Społeczność zaś
wojowników, czy będą to średniowieczni rycerze czy waleczni Beduini, czy
czeczeńscy górale, żyje ideami honoru, zemsty, poświęcenia krwi, a brzydzi
się ugodą i kompromisem. Równie mało istotna jak narodowość jest w roli
cechy sprawczej religia; i Biblię i Koran da się nagiąć do sprzecznych
wzajemnie intepretacji kupca i wojownika.%
 \note{\n By nie upraszczać sprawy wbrew faktom, trzeba przypomnieć, że
superwojowniczy Osama Bin Laden wywodzi się z rodziny kupieckiej. Zachodzi,
oczywiście, pewien wachlarz indywidualnych odchyleń. Wszak św.\ Franciszek
był synem kupca, a nikt tak jak on nie był przeciwny mentalności kupieckiej.
Ogół jednak kupców nie porzucił swych kantorów, by zasilić szeregi Braci
Mniejszych; tym więc, co wchodzi tu w grę jest pewna średnia środowiskowa.
}
Wypada się więc zastanowić, ile moralnego sprawstwa jest po stronie nauk
Mahometa, gdy idzie o współczesny terroryzm ugrupowań mahometańskich,
pamiętając przy tym, dla widzenia proporcji, że żyje na świecie miliard
wyznawców Proroka.

Ale jeśli nie uznamy nauk Islamu za czynnik sprawczy działań
terrorystycznych przeciw Zachodowi, to co pozostanie z tezy Huntingtona o
walce cywilizacji? Jeśli nie będzie to walka zbrojna, to co? Walka na
argumenty? Takiej należy pragnąć, a nie straszyć nią ludzi. Walka
ekonomiczna? To przypuszczenie raczej nonsensowne, bo miliard Muzułmanów nie
stanowi żadnej struktury ekonomicznej. Wprawdzie część państw muzułmańskich
jest w OPEC, organizacji zdolnej stosować szantaż naftowy, ale są tam także
kraje chrześcijańskie (jeśli stosować klasyfikację Huntigtona), przy czym,
na ile wiemy, na posunięcia OPEC nie ma wpływu ani Koran ani Biblia.

Trudno przeto nie uznać, że pogląd Huntingtona o braniu się za bary wrogich
sobie wzajem cywilizacji bardziej należy do sfery mitu niż do teorii
historycznych czy socjologicznych. To, co wyżej było sygnalizowane o
niespójności w widzeniu Islamu to nie jedyny u Huntingtona defekt myślowy,
Inny, bodaj poważniejszy, dotyczy pojęcia cywilizacji zachodniej. Uważam go
za poważniejszy, gdyż zwrot ,,cywilizacja zachodnia'', funkcjonując w
powszechnej swiadomosci, zdaje się być zrozumiały i poprawny. A to przydaje
wiarogodności posługującemu się nim autorowi, Tymczasem, jest w tym terminie
poplątanie myślowe, którego rozplątaniem trzeba będzie się zająć, żeby
utorować drogę do dalszych rozważań o cywilizacji.

Czym miałby być Zachód w sensie cywilizacyjnym?

Nie jest to, rzecz jasna, pojęcie uwarunkowane geograficzne, skoro musimy
nim objąć kraje z dalekiego Wschodu, jak Nowa Zelandia i Australia, czy taki
kraj z bliskiego Wschodu jak Izrael. Nie jest to pojęcie historyczme, bo
jeśli za istotne elementy tzw.\ cywilizacji zachodniej uznać chrześcijaństwo
oraz naukowy obraz świata, to pierwsze pochodzi z bliskiego Wschodu, a na
drugie złożyły się tyleż osiągnięcia Greków z Aten, co osiągnięcia Greków z
drugiego brzegu Morza Egejskiego, a więc z Azji Mniejszej (że wspomnę tylko
Talesa z Miletu), a także dorobek starożytnych Egipcjan i Babilończyków.
Kluczowe dla rozwoju matematyki pojęcie zera pochodzi z Indii, a
upowszechnili je Arabowie, od których je przejął około roku 1000 wielki
europejczyk papież Sylwester II.

To nie koniec pojęciowego zamętu, jaki sieje pojęcie Zachodu, gdy je
przykładać do faktów historycznych. Jeśli tzw. cywilizacja zachodnia jest
nie do pomyślenia bez chrześcijaństwa, to co zrobić z chrześcijaństwem
wschodnim? To przecież w wielkich centrach Azji Mniejszej miały miejsce
wszystkie sobory z pierwszych wieków i na tych soborach położono zręby
dogmatyczne chrześcijaństwa. A po nastaniu Wielkiej Schizmy to Bizancjum
było centrum kultury, z którym nie mogła się równać żadna ze stolic Europy
(ewakuacja do Europy skarbów piśmiennictwa z Konstantynopola, gdy już
przewidywano jego upadek, była kolosalnym impulsem dla europejskiej myśli
renesansowej).

Wypowiedzi Huntigtona zdają się przeczyć temu, iżby chrześcijaństwo
wschodnie należało do kultury zachodniej. Mianowicie, jako odrębną formację
odróżnia on od zachodniej cywilizację prawosławną. Taka deklaracja rodzi
kolejne kłopoty. Huntington zapewne się sugeruje ideą Moskwy jako Trzeciego
Rzymu (po Bizancjum i Rzymie italskim) wyrażającą w intencji jej rzeczników
opozycję Moskwy wobec Europy zachodniej. Ale nie trzeba mylić części z
całością, Prawosławie moskiewskie to nie całe Prawosławie, a nawet w tym
moskiewskim nie wszyscy wyznają ideologię Trzeciego Rzymu. Prawosławni,
powiedzmy, Grecy czy Rumuni czują się nie mniej zachodni niż ich rodacy
katoliccy.%
 \note{\n Znając od środka północno-wschodni region Polski (gdzie
pracuję od dziesiątków lat), mogę zapewnić, że świadomość narodowa i
kulturowa polskich wyznawców Prawosławia nie ma w sobie nic specyficznego,
co by wynikało z ich religii; inaczej się żegnają, inaczej śpiewają na
swojej mszy, ale nie ma to żadnego przełożenia na jakąś odmienność
cywilizacyjną (cokolwiek by ona miała znaczyć).}

A wracając do Rosji, nie sposób nie zapytać: jakim cudem rosyjscy geniusze
muzyki, literatury i nauki tyle wnieśli do cywilizacji, która zdaniem
Huntingtona niewątpliwie jest zachodnia? Oto, geometrię nieeuklidesową
stworzyli w tym samym czasie prawosławny Rosjanin Łobaczewski i katolicki
Węgier Bolyai. Jeśli istnieje coś takiego, jak cywilizacja zachodnia, to
gigantycznym kamieniem w jej fundamencie jest geometria, powstała około roku
300 przed Chr.\ w dojrzałej postaci w Aleksandrii, a więc bynajmniej nie na
Zachodzie. A jeśli tak istotna dla cywilizacji jest geometria, to teoria
Łobaczewskiego, kogoś z kręgu cywilizacji prawosławnej, powinna mieć jakieś
cechy prawosławne; tego jednak nawet Huntington nie potrafiłby się w niej
dopatrzeć.

Pomysł, żeby odróżnić cywilizacje zachodnią od prawosławnej, odcina nam
ostatnią drogę wyjścia, którą można by się jeszcze salwować, żeby wydostać
się z pułapki, jaką jest niemożność ustalenia granic Zachodu. Gdyby nie ów
pomysł, można by się ratować tym, że poprzestaniemy na podaniu warunku
wystarczającego zachodniości, rezygnując z podania warunku konieczego. Tym
wystarczającym niechby była europejskość: do cywilizacji zachodniej
należałoby każde dzieło powstałe w Europie. Ale wielką część Europy pokrywa
obszar objęty (do czasów rewolucji bolszewickiej) prawosławiem, a jeśli to
jest osobna cywilizacja, to osiągnięć powstałych w jej kręgu nie należałoby
zaliczać do cywilizacji zachodniej; chyba, że umieścimy Łobaczewskiego,
Czajkowskiego etc, poza cywilizacją prawosławną z tego względu, że uznamy
ich za twórców zachodnich (ale do tego celu trzeba by mieć kryterium
zachodniości, które nam się właśnie wymyka).

Zamknijmy jednak oczy na to poplątanie i zgódźmy się na chwilę, że każda
myśl czy dzieło powstałe w niewątpliwej Europie, na przykład w Niemczech,
przynależy do cywilizacji zachodniej. Teraz pora na pytanie zasadnicze: {\k
czy do cywilizacji zachodniej należy radykalne odrzucenie domokracji,
wolności, tolerancji i rządów prawa?} Przy branym tu pod uwagę warunku
dostatecznym zachodniości (europejska geneza), są to niewątpliwe idee
cywilizacji zachodniej. Powstały wszak w sercu Europy, w Niemczech, i to w
dwóch wersjach, z których każda była realizowana w Europie na wielką
historyczną skalę -- nazistowskiej i komunistycznej. Ta druga inspirowała
zbrodnicze reżimy także w Azji (Chiny, Wietnam, Kambodża), ale źródło
inspiracji było w Europie.

Tyle chyba wystarczy, żeby doprowadzić do absurdu termin ,,cywilizacja
zachodnia'', jeśliby miało się go definiować geograficznie czy historycznie.
Ale jeśli nie tak, to jak?

Owszem, nasuwa się pewna rozsądna odpowiedź, ale gdy ją doprowadzić do
ostatecznych konsekwencji, to okaże się, że praktyczniej będzie poniechać
przydawki ,,zachodnia'', co właśnie czynię w tej książce. Rozsądna odpowiedź
jest taka, żeby sobie przypomnieć ze szkolnej gramatyki odróżnienie
rzeczowników pospolitych i imion własnych. Gdy się o nim pamięta, to z
faktu, że ktoś nazywa się ,,Kowal'' nie będzie się wnioskować, iż wykonuje
on zawód kowala. 

Zgódźmy się, że zwrot ,,Cywilizacja Zachodnia'' będzie umownym imieniem
własnym pewnej formacji historycznej, którą trzeba określić przyglądając się
jej samej, a nie przejmując się ani trochę branym skądinąd znaczeniem słowa
,,zachodnia''. A jeśli, to tylko na prawach historycznego przypisu, który
wyjaśni, jak doszło do powstania tego imienia i jak jego treść oderwała się
w końcu od początkowego związku z  pojętą geograficznie zachodniością.

Otóż pod imieniem własnym ,,Cywilizacja Zachodnia'' ludzie rozumieją pewien
ideał organizacji życia zbiorowego, którego istotna część kształtowała się w
ostatnich paru wiekach w Europie zachodniej i jej odgałęzieniach (USA etc.).
Pamiętajmy jednak, co z naciskiem było wyżej mówione, że również projekty
sprzeczne z naszym ideałem powstawały w tejże Europie zachodniej; a zarazem,
budulec na fundamenty Cywilizacji Zachodniej obficie napływał ze Wschodu.

Rzeczownik pospolity, który wyrażałby ów ideał, dotąd nie istnieje w języku,
gdyż ludzie kontentują się określeniem ,,Cywilizacja Zachodnia''. Nie było
to powodem jakiegoś większego zamieszania, dopóki Huntington nie nadał temu
imieniu treści ostro opozycyjnych względem tego, co traktuje on jako
cywilizacje względem Zachodu konkurencyjne. Jeśli nie przekonuje nas 
ta ostra opozycja, trzeba nam nazwy, która nie będzie umownym
imieniem własnym. Będzie natomiast nieść treści istotne dla naszego
cywilizacyjnego ideału.

W pewnych wcześniejszych publikacjach proponowałem do tej roli termin
..cywilizacja liberalna''. Istotnie, jeśli wziąć pod uwagę wpomniany ideał
Cywilizacji Zachodniej, jak domokracja, wolność, tolerancja i rządy prawa,
uzupełniwszy to w punkcie ,,wolność'' silnym podkreśleniem wolnego rynku, to
mamy idee i postulaty liberalizmu, co rzeczywiście uzasadniałoby nazwę
,,cywilizacja liberalna''. Przy takim jednak nazwaniu trudno byłoby zdać
sprawę z motywacji tych kierowniczych gremiów, które reformują gospodarkę
socjalistyczną (były ZSRR, ChRL, Wietnam), zbliżając ją powoli w różnych
punktach do liberalnej, ale jak ognia strzegąc się tego słowa. Przeciwnie,
reformom proliberalnym towarzyszy nieraz antyliberalna retoryka. 

Pojęciem natomiast, które skutecznie służy uzasadnieniu reformatorskich
poczynań jest pojęcie racjonalizacji. Ono nie tylko lepiej oddaje stan
świadomości prowadzący ku transformacjom gospodarczym i politycznym. Lepiej
oddaje także samą istotę sprawy, bo choć wśród uzasadnień liberalizmu jest
moralna wartość wolności, to jednak największą jego siłą okazuje się jego
obliczalność, zwłaszcza gdy ją zestawić z nieobliczalnością socjalistycznego
centralnego planowania. Jest to więc rodzaj racjonalności, na który nie mogą
być nieczuli co bardziej pragmatyczni przywódcy w obozie socjalistycznym, co
tłumaczy ekspansję liberalizmu nawet w państwach, gdzie teoretycznie się go
potępia. Jak widać, ekspansja liberalizmu może się dokonywać przy werbalnym
jego odrzucaniu. 

Istotnie, nie ma potrzeby używania tego słowa i nie ma potrzeby uzasadniania
tą ideą procesów transformacji ku większej racjonalności gospodarki i
polityki. Wystarczy obserwacja różnych systemów gospodarczych i
politycznych, za którą idzie ich porównanie pod względem efektywności. Wtedy
z systemu bardziej efektywnego prsenosi się te wzorce, które stosunkowo
łatwiej dadzą się przyswoić w dotychczasowym systemie motywowanym
ideologicznie, to znaczy, bez rażącego naruszania ideologii. Bywa, ze taka
adaptacja się udaje, ale tylko częściowo. Nie można bowiem wyrywać rozwiązań
z ich systemowego kontekstu i osiągnąć na trwałe ten sam skutek, co wtedy,
gdy działają one w całym kontekście. 

Władza staje wówczas przed dylematem, czy odrzucić już przyjęte rozwiązania
z innego systemu i powrócić do dawnego własnego porządku, czy adaptować
jeszcze inne rozwiązania, powiązane z tym już przyjętym, a więc robić krok
dalej w transformacji. To pierwsze nie może się udać na dłuższą metę, gdy
częściowa transformacja dała już jakieś dobre wyniki. Ale choć zdarza się
podejmowanie prób odwrotu, nie okazują się one ani skuteczne ani trwałe.% 
 \note{\n 
Proces transformacji nie może być wolny od oporów i konfliktów. To, co
ogółowi obywateli niesie poprawę losu, jak demokracja i wolny rynek, odbiera
przywileje wpływowym grupom ideologów i biurokratów. A czasem poprawie losu
ogółu przeszkadza tegoż ogółu inercja.}
I tak proces transformacji posuwa się dalej, jak to można śledzić na
przykładzie Polski, Węgier, Rosji, Chin czy Wietnamu.

Są to obserwacje prowadzące do pytania, na czym polega wyższość owych
rozwiązań z systemu liberalnego, które są stopniowo adaptapwane przez system
ideologiczno-dyktatorski. Nie sam liberalizm, jak byla wyżej mowa, budzi
aprobatę reformujących się dyktatur, lecz coś innego, co nazywamy
efektywnością czyli sprawnością rozwiązań. Zastanowimy się dokładniej w
następnym odcinku, na czym ta sprawność polega.
\bsn
{\bbf 3. Trend ewolucyjny: wygrywa system sprawniejszy obliczeniowo i
motywacyjnie}
%Napęd ewolucji: rywalizacja systemów cywilizacyjnych
\bsn
{\bf 3.1.} Jednym z milowych kroków myśli ludzkiej jest zrozumienie roli
rywalizacji w ulepszaniu świata. Zrozumienie to pojawiło się, niezależnie, w
ekonomii u jej liberalnych przedstawicieli i w biologii za sprawą Charlesa
Darwina. Później zaś logik i myśliciel społeczny Karl Popper podniósł je do
rangi naczelnej zasady metodologicznej w badaniach naukowych, jako dyrektywę
konkurencji między teoriami.

Nie jest to może myśl specjalnie przyjemna, marzymy raczej o tym (jak
kapitalnie wyraził Norwid) {\k żeby to samym tchem harmonii można było
kręcić wozów oś}, Ale trzeba przyjąć rzeczywistość taką, jaka jest, a jeśli
poprawiać, to stosując się do jej realnych praw. W obecnym odcinku rozważymy
prawo ujęte w jego tytule, gdzie występuje (dość abstrakcyjne i może dla
wielu nowe) pojęcie sprawności obliczeniowej; ma ono ważne zastososwanie do
{\k systemów cywilizacyjnych} czyli systemów organizujących życie wielkich
zbiorowości. Mając na uwadze jego nowość i abstrakcyjność, będziemy się doń
przybliżać stopniowo, wychodząc od rzeczy konkretnych i dobrze znanych.

Zostawiając na boku darwinowską walkę o byt wśród roślin i zwierząt,
zauważmy, że w świecie społecznym wchodzą w stosunek rywalizacji jednostki
lub zespoły lub metody rozwiązywania problemów. To trzecie, choć brzmi może
bardziej abstrakcyjnie, jest dobrze znane z doświadczenia. Doświadcza się
konfrontacji między metodami, gdy mamy wykluczające się wzajem sposoby
rozwiązania problemu, na przykład problemu postawionego przez Kolumba, czy
wyprawiać się do Indii żeglując na wschód, czy na zachód. Dzięki
ekperymentowi Kolumba (w którym przegrał jego własny projekt) wygrała metoda
tradycyjna.

Żeby uczynić kolejny krok, będzie nam potrzebne pojęcie {\k podmiotu
zbiorowego}. Nie każdy dający się pomyśleć zbiór ludzi jest zbiorością. Nie
nazwiemy tak zbioru osób przebywających w danym momencie w supermarkecie, a
więc klientów, sprzedawców itd., bo każdy zmierza w swoim kierunku, załatwia
swoje sprawy czy wykonuje sobie właściwą funkcję. Ale widownia teatralna to
jest już zbiorowość; łączy jej członków wspólna percepcja tych samych
treści, wspólne wzruszenia i reakcje. To coś więcej niż luźny zbiór
indywiduów. 

Ale to jeszcze nie jest zbiorowy podmiot. Żeby zbiorowość była podmiotem,
musi być obdarzona zdolnością podejmowania zbiorowych decyzji. Może się to
realizować na różne sposoby: przez pojawienie się przywódcy, który decyduje
za zbiorowość, przez wybranie reprezentującej ją władzy, przez procedury
głosowania powszechnego. 

Jest jeszcze jeden sposób, dla naszych rozważań najistotniejszy, ale ten
wymaga wiedzy informatycznej na tyle zaansowanej, że sami informatycy mają
trudności z jej zdobyciem. Żeby nadrobić swe braki udają się po korepetycje
-- do mrówek. To nie jest żart. W informatyce wyróżnia się klasę algorytmów
zwanych mrówkowymi, które pozwalają rozwiązywać problemy będące przedtem
,,nie do ugryzienia'', a biorą się z podpatrywania, jak funkcjonuje mrowisko
jako system przetwarzania informacji; inaczej mówiąc, jako system
obliczeniowy. N podstawie wyników zbiorowego przetwarzania informacji
mrowisko podejmuje decyzje jako podmiot zbiorowy, choć nie zarządza nim
żadna władza i nie słychać, żeby praktykowano jakieś głosowania. Okazuje
się, że prawo ,,niewidzialnej ręki'', które Adam Smith upatrywał w wolnej
gospodarce, działa już na niższych poziomach rzeczywistości i to tak
skutecznie, że jest w tym niebanalna lekcja dla myślicieli społecznych. 

Do sprawy mrowiska wrócimy, gdy trzeba będzie nakreślić dokładniej
funkcjonowanie systemów obliczeniowych. A tymczaem, przywołanie tego
fenomenu niech posłuży jako przykład, który rozszerza we właściwym kierunku
pojęcie podmiotu zbiorowego. Uzbrojeni w to pojęcie potrafimy wniknąć
głębiej w złożoność praw rywalizacji, gdy mamy do czynienia z pewną
kombinacją rywalizacji między podmiotami i rywalizacji między metodami.

Zanim przejdziemy do podmiotów zbiorowych, rozpatrzmy tę kombinację na
pewnym baśniowym przykladzie, w którym bohaterami nie są podmioty zbiorowe
lecz indywidualne, co ulatwi uchwycenie natury konfliktu. 
\m
{\ls \n Dwaj przyjaciele, genialni fizycy, mieli konkurencyjne pomysły na
to, jaką metodą uczynić ciało niewidzialnym. Jeden uważał, że rozwiązaniem
doskonalym jest uczynić je absolutnie czarnym, a drugi stawiał na
przezroczysość. Po latach ślęczenia w laboratorium każdy osiągnął swój cel,
aplikując wynalazek do swego ciała. Wyszli obaj na światło dzienne, każdy w
przekonaniu że dzięki doskonałości swej metody będzie niewidzialny dla
konkurenta, podczas gdy niedoskonałość metody tamtego pozwoli go
zdemaskować. Ale żadnej z dwóch metod nie było sądzone udowodnić swą
wyższość. Człowiek absolutnie czarny rzucał cień, a przezroczysty, gdy
wykonywal obroty w świetle słonecznym, zdradzał się błyskami. Tragiczne
zakończenie, które dopisał autor (Jack London) nie ma już znaczenia dla
potrzebnego nam morału, ale dokończmy, że zapomniawszy o wiernej przyjaźni
każdy z uczonych rozwścieczony porażką zapragnął fizycznie zniszczyć rywala
i tak walczyli do śmiertelnego finału cień z błyskiem. \m}
\pn
To, co w tej historii pozwala na ważny morał, to okoliczność, że rywalizacja
podmiotów dokonuje się przez rywalizację przyjętych przez podmioty metod.
Ten pokona rywala, kto ma lepszą niż on metodę. W realnym życiu wygrana
zależy od różnych czynników, wród których niebgatelną rolę odgrywa
przypadek, ale caeteris paribus, to znaczy, gdy pozostałe czynniki są takie
same, o wygranej zadecyduje metoda.

Gdy wziąć teraz pod uwagę podmioty zbiorowe, przykładami można sypać jak z
rękawa. Na każdym kroku spotykamy się z tą prawidłowością w sporcie
drużynowym; konkurencyjne metody to np.\ różne strategie walczących ze sobą
drużyn piłki nożnej. W konkurencji między firmami (typowe podmioty zbiorowe)
większe szanse sukcesu ma ta, która opanuje skuteczxniejsze metody
produkcji, zarządzania, marketingu. W rywalizacji między państwami wchodzi w
grę kolosalny i wysoce złożony zbiór metod, którego istotnymi elementami są
ustrój polityczny jak i ustrój gospodarczy. Przegrana państwa polskiego w
zmaganiach z państwami ościennymi w 18 wieku to klarowny przykład, do czego
prowadzi niesprawność tej metody zarządzania państwem, jaką stanowi ustrój
polityczny.
\bsn
{\bf 3.2.} Po tych krokach przygotowawczych mamy środki, żeby zaatakować
problem główny. Jest to problem, gdzie podmiotem zbiorowym jest pewna
wspólnota cywilizacyjna, a każda z rywalizujących wspólnot określa swą
tożsamość przez to, że stosuje (1) inny zbiór metod przetwarzania
informacjii oraz (2) inny zbiór metod motywowania obywateli do działań
powiększajacych siłę danej wspólnoty.

Ponieważ wymienione w 1 i 2 zbiory nie są to jakieś luźne mnogości elementów
lecz zwarte struktury czyli systemy, będziemy mówić w przypadku 1 o systemie
przetwarzania informacji czyli {\k systemie obliczeniowym}, a w przypadku 2
o {\k systemie motywacyjnym}. 
\m
{\ls \n Wymaga komentarza słówko ,,czyli'' w 1. Używanie obu tych terminów,
podczas gdy z pewnego teoretycznego punktu widzenia wystarczyłby jeden,
tłumaczy się różnymi kontekstami sytuacyjnymi. W sytuacji komunikacyjnej, w
której adresatem rozważań nie jest informatyk, zwrot ,,system przetwarzania
informacji'' jest zrozumialszy niż ,,system obliczeniowy''. Zastąpienie
pierwszego drugim, gdy rozważanym systemem jest ten wedle którego
funkcjonuje komputer cyfrowy, wymaga pewnej wiedzy (co prawda, elementarnej)
o funkcjonowaniu komputera, mianowicie, że każda informacja jest zapisana w
postaci cyfrowej i przetwarzana wedle reguł zapisanych w języku arytmetyki.
Gdy idzie o inne niż maszyna cyfrowa urządzenia wyposażone w systemy
przetwarzania informacji, jak maszyny analogowe, mózgi zwierzęce czy w
społeczeństwie podmioty zbiorowe, to nazywanie ich obliczeniowymi jest (na
obecnym etapie informatyki i filozofii) rzeczą kontrowersyjną przy pewnym
technicznym rozumieniu terminu ,,obliczalność''. Trudności jednak, które
trzeba mieć na uwadze powstają w stadium dyskusji bardziej zaawansowanym niż
to z obenej książki, Dlatego posługuję się w pewnych kontekstach, na prawach
dydaktycznego uproszczenia, wygodniejszym w operowaniu terminem
,,system obliczeniowy''. \m}
\pn
Takiemu postawieniu problemu wnikliwy krytyk zarzuciłby może, iż jest ono
skrojone na miarę jednej sytuacji dziejowej, którą trudno uznać za
historycznie typową, mianowicie zimnej wojny z okresu (z grubsza biorąc)
1945-1990. W tym okresie stanęły do rywalizacji tak ostrej, że porównywalnej
z wojną, dwie wspólnoty cywilizacyjne nie mające w dziejach precedensu, gdy
idzie o zakres terytorialny i wielkość różnic. 

Nim odpowiem na tę możliwą obiekcję, trzeba jescze dodać, że owe
antagonistyczne wspólnoty istotnie zasługiwały na miano zbiorowych
podmiotów, a nie tylko zbiorowości połączonych posobieństwami. Powstały
bowiem struktury decyzyjne o charakterze militarnym, a więc wyposażone we
właściwą zbiorowym podmiotom moc decyzyjną, a powołane w interesie
cywilizacji. Celem Paktu Północno-Atlantyckiego była obrona jednego typu
cywilizacji, celem Paktu Warszawskiego -- zbrojne, na ile możliwości
pozwolą, rozszerzanie innego typu cywilizacji. Tu nie chodziło tylko o
rywalizację mocarstw, lecz o to, która cywilizacja przetrwa i ewentualnie
wyprze drugą.

Powstanie tego rodzaju zbiorowych podmiotów, struktur militarnych
ukierunkowanych na obronę lub ekspansję określonej cywilizacji, jest
istotnie faktem bez precedensu; a nawet bez kontynuacji, od momentu, gdy
rozwiązał się Pakt Warszawski. Ale nie ta okoliczność historyczna jest
źródłem nauk płynących z zimnej wojny. Głównym źródłem jest to, że strona,
która ją przegrała, musiała przegrać rywalizację niezależnie od tego, czy
miałaby ona czy też nie opisany wyżej aspekt militarny. Wyścig zbrojeń
zapewne przyspieszył przegraną jednego z cywilizacyjnych rywali, bo jego
staczanie się ekonomiczne szybciej dosięgło dna z powodu wydatków
zbrojeniowych i embarga technologicznego. Nie zmienia to jednak istoty tych
różnic w metodzie organizacji życia zbiorowego, które zadecydowały o wyniku
starcia. Pora przyjrzeć się owej istocie. Dobrze temu posłuży powrót do
rozważań, które dla rozumienia życia zbiorowego mają walor uniwersalny -- do
kontemplacji mrowiska.
\bsn
{\bf 3.3.}  


 












Żeby zrozumieć prawo określające trend ku cywilizacji rozsądku, trzeba
prześledzić rywalizację dwóch tworów osobliwej natury, W każdym razie,
mogących się jawić jako osobliwe na tle przedawnionej zwykle wiedzy, którą
wynosimy ze szkół. Tymi tworami są {\k systemy przetwarzania informacji}.
Dogodnie będzie zastąpić tak długą nazwę skrótem IPS, naśladując szyk frazy
angielskiej -- {\k informatation processing systems}.

Skrótem, wskazującym na pewien podzbiór w zbiorze IPSów


IPSy istnieją od początku świata, a już napewno od początków życia, należy
bowiem do tej kategorii każdy organizm. Organizm, który nie tylko jest
IPSem, lecz także ma świadomość, że nim jest, to człowiek. Nie zawsze miał
tę świadomość. Zrodziła się w nim dopiero wtedy, gdy stał się on demiurgiem,
który sam tworzy potężne IPSy; przeglądając się w tym swoim dziele, odkrywa
w nim ważną, a umykającą dotąd uwadze, część własnej natury. IPSy tworzone
człowieka to, oczywiście, komputery, ale na tym jego dzieło się nie kończy.
Jego inżynieria genetyczna zaczyna interweniować w IPSy istniejące w
przyrodzie, a inżynieria społeczna próbuje interweniować w IPSy
funkcjonujące w ludzkich zbiorowościach.



Poza tym są takie IPSy, i te będą odtąd w polu naszej uwagi, które człowiek
tworzy i zawsze tworzył, ale nie w pełni świadomie i nie w pełni
autonomicznie. Tworzył je jako cząstka w strumieniu ewoluującej przyrody,
częściej bywając przedmiotem niż podmiotem ewolucji. Każdy osobnik oraz
każda zbiorowość, ludzka, zwierzęca czy roślinna, aby trwać i rozwijać się,
musi dysponować odpowiednim IPSem. Nie wszystkie

Są to mające zbiorowości,
które aby przetrwać i rozwijać się muszą 

rządzone określonym systemem reguł, których zbiór jest odpowiednikiem
programu komputerowego. 


Przykład: drużyna piłkarska, która stosuje określoną
strategię gry czyli kieruje się określonym zbiotem reguł

Ten podzbiór w zbiorze
IPSów będziemy odróżniać przez dodanie na począrku skrótu 



układy społeczne (inaczej: systemy społeczne, struktury społeczne).   




ultra.cto.us.edu.pl/~zsi/thom/porozumiewanie.html
www.swps.edu.pl/jadwisin/8.htm
www.icslab.agh.edu.pl/~mrozo/PROJEKT/dokumentacja.html - komiwojażer
web.pertus.com.pl/~zawalny/algorytmy.htm

z których najbardziej złożonym jest cywilizacja, mianowicie w zdolność
systemu do efektywnego przetwarzania informacji, w czym mieści się też
zdolność obliczania własnego rozwoju. W ym momencie niech wystarczy pewien
przykład takiego systemu, mianowicie mrowisko. Rozrasta się ono i rozwija
dzięki nieprawdopodobnie złożonej sieci interakcji między programami
kierującymi zachowaniem poszczególnych mrówek, a program to nic innego, jak
przepis na przetwarzanie informacji, czyli obliczanie, prowadzące do
rozwiązania określonego problemu. 

\bsn     
{\bbf 4. Proste kryterium sprawności systemów: kierunki migracji ludności}
\bsn 
Można przyjąć za pewnik, że gdy ludzie gdzieś wędrują, to z miejsca, gdzie
jest im gorzej, do miejsca, w którym spodziewają się mieć lepiej. Nigdy
przeciwnie. I tak przemieszczają się od miejsca, gdzie brakuje pożywienia do
miejsca, gdzie powinno być go więcej, podobnie poszukując innych zasobów,
jak woda, lepszy klimat, uprawne ziemie. A gdy opuszczają jakieś
społeczeństwo z jego poziomem i sposobe, życia, to po to, żeby się znaleźć w
innym, gdzie egzystowałoby się na wyższym poziomie dzięki lepszemu systemowi
organizacji życia zbiorowego.

Choć są to pewniki, usilnie je w pewnych czasach i miejscach negowano,
rozwijając kolosalny aparat propagandy i terroru, żeby zmusić ludzi do
myślenia inaczej. To znaczy, do myślenia, że żyją w najlepszym z możliwych
systemów cywilizacyjnych, choć w rzeczywistości żyli w najgorszym.
Propaganda służyła wpajaniu tego przekonania, a terror likwidowaniu tych,
którzy nie dali sobie go wpoić i próbowali zmiany losu przez ucieczkę do
innego systemu.  Był to najbardziej dramatyczny rodzaj migracji. Choć nie
mógł być masowy, bo zapobiegał temu gigantyczny i niesłychanie kosztowny
system zapór granicznych, fakt że pomimo tego ludzie próbowali ucieczek
świadczy, jak wielką siłą jest pęd do poprawy losu. Tak powstało jakby
laboratorium historii, w którym można mierzyć, jak wielka jest moc impulsów
migracyjnych.

Zatrzymajmy się na chwil parę w tym laboratorium, zwiedzając je pod
kierunkiem tak wytrawnego przewodnika, jakim jest współczesny rosyjski
historyk komunizmu i drugiej wojny światowej Wiktor Suworow. Sięgamy do
jego ksiązki {\k Ostatnia republika}. 

Powiążmy najpierw ten tytuł z opisywanym w książce przedsięwzięciem budowy
Pałacu Rad, który z niewyobrażalnym nakładem kosztów wznoszono w Moskwie z
rozkazu Stalina przez lata trzydzieste ubiegłego wieku. Nim dokończono
budowę, Stalin krótko po agresji niemieckiej z czerwca 1941 polecił ją
zburzyć i nigdy już potem do pomysłu tej budowy nie wracał.

Dlaczego? Dlatego, że inwazja niemiecka pogrzebała na zawsze jego plan
podboju całego świata, do czego władza radziecka szykowała się od swych
początków. W tym celu przygotowano miażdżącą potęgę ofensywną, do której nie
da się przyrównać potęgi żadnego innego z ówczesnych mocarstw, ani Niemiec
ani nawet USA. Milion świetnie wyszkolonych wojsk powietrzno-desantowych do
dywersji na tyłach wroga, nieobecny wtedy w żadnej innej armii sprzęt do
forsowania rzek, jak czołgi amfibie, czołgi i samoloty górujące technicznie
nad wszystkim, co wówczas znała technika wojskowa, a do tego z miażdżącą
przewagą ilościową, wreszcie całe tony perfekcyjnych map terenów będących do
zdobycia i wagony rozmówek rosyjsko-niemieckich dla żołnierzy, żeby sprawnie
sobie radzili na okupowanej ziemi niemieckiej. To wszystko miało runąć na
Europę w lipcu 1941, już skoncentrowane na granicy z Niemcami i Rumunią.

Wobec tak zakrojonych planów ofensywy nie było na granicy z Niemcami
bunkrów, okopów i zasieków, utrudniałyby one bowiem własne natarcie; nie
było sprzętu do obrony własnych lotnisk, jak odpowiednie myśliwce (plan
agresji wymagał skoncentrowania produkcji na bombowcach), nie bylo nawet map
terenów rosyjskich, których przyszłoby bronić. W tej sytuacji uderzenie
niemieckie wyprzedzające o kilka tygodni sowiecki termin inwazji nie tylko
przyniosło Armii Czerwonej koszmarną klęskę pierwszych miesięcy. Zmusiło też
do pożegnania się z planem podboju świata, żeby stworzyć zeń jedną globalną
Republikę Rad. Cała gigantyczna potęga ofensywna okazała się na nic, a co
gorzej, stała się przeszkodą w prowadzeniu wojny obronnej. Milion
spadochroniarzy kazał Stalin zamienić w piechurów i zupełnie do tej roli
nieprzygotowanych słać przeciw czołgom, gdzie ginęli masami. Zgromadzony nad
granicą sprzęt ofensywny najwyższej klasy, którym można by wyposażyć kilka
armii świata, dostał się w ręce Niemców.

Ta utracona potęga agresji, budowana przez dwie dekady była już nie do
odtworzenia. Nawet gdyby próbować ją odtworzyć za czas jakiś, to w Europie
postawiła już stopę potęga militarna amerykańska, a potem atomowa równowaga
strachu przenicowała sposób myślenia o podboju świata.  

Ale nim to się stało, budowano Pałac Rad, który miał być zwieńczony
gigantycznym posągiem Lenina. Lenin zostawił w testamencie wolę zaniesienia
systemu komunistycznego po krańce świata, a Stalin na jego pogrzebie
ślubował, że wola ta zostanie wykonana. Otóż Pałac Rad miał być miejscem
przyjmowaniu kapitulacji kolejnych państw czyli republik podbijanych (w
terminolologii sowieckiej ,,wyzwalanych'') w roku wojny światowej przez
Armię Czerwoną, aż po ostatnią, której kapitulacja będzie początkiem nowej
szczęśliwej ery ludzkości -- globalnego panowania komunizmu.

Jak to się ma do zagadnienia migracji? Poprzedźmy to pytanie jeszcze innym.
Dlaczego twórcom komunizmu, od Marksa i Engelsa, przez Lenina i Trockiego,
po Stalina, tak zależało na podbiciu dokładnie całego świata? Czy nie
wystarczyłoby, powiedzmy, trzy czwarte, dla zdobycia pożądanych bogactw i
zaspokojenia żądzy panowania? Otóż nie. Istotne jest, żeby podbić wszystko.
Dlaczego? Oddaję głos Suworowowi.
\m
  {\ls \n Stalin rozumiał, że długotrwałe istnienie systemu komunistycznego
  nie jest możliwe. ,,Istnienie przez czas dłuższy Republiki Rad obok państw
  imerialistycznych to rzecz nie do pomyślenia'' -- twierdził Lenin. I
  wielokrotnie powtarzał: ,,Dopóki istnieje kapitalizm i socjalizm, nie może
  być mowy o pokoju; albo jeden, albo drugi system w końcu zwycięży.'' Te
  słowa Lenina Stalin często cytował. [...]

  Związek Radziecki musiał ogarnąć cały świat, ponieważ nie mógł graniczyć z
  normalnymi państwami. Ratunku dla komunizmu można było szukać jedynie w 
  jego rozprzestrzenieniu się na cały świat, w unicestwieniu normalnego
  życia w pozostałych krajach, tak by nie istniało państwo, o którym
  obywatel radziecki mógłby marzyć, w którym mogłby się schronić. Za
  granicami Związku Radzieckiego należało zdławić wszelkie obce,
  niesowieckie formy organizacji społecznej. Trzeba było zaprowadzić 
  komunizm wszędzie, żeby -- kiedy już przeminie kilka pokoleń -- ludzie
  zapomnieli, że możliwe są inne formy egzystencji. 

  Oto dlaczego druga wojna światowa była dla Związku Radzieckiego niezbędna.
  Stalin traktował ją jako etap w walce o ustanowienie komunizmu na całym
  świecie. Objęcie bowiem systemem komunistycznym ludzkości [...] było
  zaciętą walką o przetrwanie. Lenin bezustannie podkreślał, że rozszerzanie
  się terytorialne jest warunkiem przetrwania komunizmu. Jeśli ten warunek
  nie zostanie spełniony, zginiemy. \m}
\pn
Historia potwierdziła słowa Lenina. Ci, co pamiętają czasy do roku 1989 nie
zapomną jak wyglądała granica między państwami niemieckimi. Aby zapobiec
ucieczkom z NRD na Zachód trzeba, było w sierpniu 1961 wznieść Mur
Berliński, żeby powstrzymać narastającą falę przejść z Berlina Wschodniego
do Zachodniego, skąd następny krok prowadził do RFN. Trzeba było zaminować
Łabę, oddzielić państwa niemieckie i Berlin Zachodni zaoranym pasem ziemi
niczyjej i zwałami zasieków, zatrudnić tysiące strażników i psów, strzelać
do każdego kto próbował sforsowac te szańce, żeby znaleźć się po lepszej
stronie świata. 

Jaki był finał tej walki reżimu z dążeniem obywateli do lepszego losu?
Jesienią 1989, tysiące obywateli NRD udały się do pod pozorem turystyki do
Polski, Czchosłowacji i Węgier, żeby następnie w stolicach tych państw
prosić o azyl w ambasadach RFN. Przetrwali tam czas jakiś koczując, aż rząd
węgierski (jeszcze wtedy nominalnie proradziecki) otworzył granicę z
Austrią. Przez tę wyrwę rzesze uciekinierów runęły do Austrii i Niemiec. 9
listopada 1989 niespodziewanie, za sprawą żywiołowego odruchu ludności
Berlina Wschodniego, runął Mur Berliński.




Nie doszłoby, rzecz jasna, do upadku muru, po którym nastąpił upadek
imperium komunistycznego, gdyby za Łabą nie istniał inny świat. A ten by nie
zaistniał, gdyby powiódł się stalinowski plan podboju świata.

Przywołałem w obszernej opowieści przypadek ucieczek od komunizmu, żeby
przez ich dramatyzm tym mocniej zwrócić uwagę na znaczenie procesów
migracji. Według metod przyjętych przez Bank Światowy, migracje stanowią
jeden z trzech głównych wskaźników globalizacji (pozostałymi są skala handlu
międzynarodowego i skala inwestycji zagranicznych w krajach rozwijających
się). Jeśli tak kolosalnych trzeba poczynań politycznych, militarnych i
policyjnych, jak te podejmowane w obozie komunizmu, żeby uniemożliwić
ludziom wędrówki w dążeniu lepszego losu, to widać jak potężnym jest to
dążenie żywiołem. A więc jak bardzo określa omo losy świata.

Z tego dążenia milionów i milionów emigrantów powstaje jedna z głównych sił
napędowych globalizowania się cywilizacji. O jej skali mówi liczba 30
milionów emigrantów tylko do USA bezpośrednio przed pierwszą wojną światową
(były to pod każdym względem szczytowe lata globalizacji) i zbliżająca się
do tamtej liczba w okolicach roku 2000. 

Morał zaś w sprawie racjonalności cywilizacji jest ten, że w procesach
migracyjnych spotykają się trzy siły rozsądku: (a) indywidualny
rozsądek ludzi zmierzający do poprawy bytu, (b) racjonalność tych systemów
ekonomicznych i politycznych, dzięki której istnieje alternatywa do złego
losu we własnym kraju. 

...........................





</pre></body></html>