%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12pt   \magnification1200
\hsize14cm \vsize20cm
\advance\hoffset6mm
\vglue3cm
\pn
{\bbf I. SZANSA NA GLOBALN� CYWILIZACJ� ROZS�DKU}
\s\b\bsn
{\bbf 1. Kosmologiczny i socjologiczny trend ku cywilizacji}
\s\bsn
{\bf 1.1.} Czy mamy szans� na powszechn� czyli globaln� cywilizacj�
rozs�dku? A m�wi�c dok�adniej -- rozs�dku i wolno�ci, bo te dwa atrybuty
�ycia zbiorowego s� w dzisiejszym �wiecie nieroz��czne.%
 \note{\n 
W rozdziale V zajmiemy si� dok�adniej charakterystyk� rozs�dku,
uwzgl�dniaj�c r�ne uj�cia zagadnienia, z czego wy�oni si� okre�lenie
bardziej wnikliwe. Na pogtrzeby rozwa�a� tego rozdzia�u wystarczy
stwierdzi�, �e przymiotnik ,,rozs�dny'' oznacza to samo, co ,,rozumny''
i ,,racjonalny'', ale z podkre�leniem aspektu praktycznego czyli
decyzyjnego. Rozs�dny jest ten, kto trafnie rozs�dza czyli dokonuje trafnych
wybor�w. Cywilizacja rozs�dku to taka, w kt�rej umie si� tak wybiera� formy
�ycia zbiorowego, �eby jak najlepiej s�u�y�y cz�onkom zbiorowo�ci.
}
Oto g��wne pytanie podj�te w tej ksi��ce. Odpowied� jest twierdz�ca, cho�
nie jest to twierdzenie nacechowane pewno�ci�, lecz co� w rodzaju hipotezy.
M�wi�c o szansie, mam na my�li trend ewolucyjny, kt�rego mo�emy si�
domy�la�, ale nie mo�emy mie� pewno�ci, �e go nie przerwie jakie�
nieobliczalne zdarzenie, jaka� awaria kosmiczna, biologiczna czy spo�eczna;
tak� pewno�� m�g�by mie� tylko umys� wszechwiedz�cy. �w trend ewolucyjny
zachodzi na dw�ch poziomach: kosmologicznym i socjologicznym.

Kosmologicznym? M�g�by kto� postawi� zdziwione pytanie. Co ma do rzeczy
kosmos? Socjologia oczywi�cie tak, bo cywilizacja jest zjawiskiem
spo�ecznym. Ale co mia�aby tu wnie�� teoria fizyczna zajmuj�ca si� ewolucj�
wszech�wiata? 

Nie wida� mo�e tego zwi�zku, gdy o sprawach humanistycznych my�li si� w
spos�b staro�wiecki. Ale humanista o�wiecony przez dzisiejsze nauki
informatyczne, w�r�d kt�rych jest logika matematyczna, oraz przez fizyk� i
biologi�, spotyka si� z tym co nazwano kosmologiczn� zasad� antropiczn�.%
 \note{\n Barrow}
W najciekawszej filozoficznie wersji g�osi ona, co nast�puje: 
\m
{\ls \k W wyniku ewolucji wszech�wiata musi rozwin�� sie w nim inteligentne
przetwarzanie informacji, z tendencj� do nieustannej ekspansji tego
procesu.}

Inteligentne przetwarzanie informacji to jest to, co zaczyna si� od
aktywno�ci �yciowej bakterii. w pe�nym rozkwicie dokonuje si� w ludzkim
umy�le, a ci�g dalszy znajduje w inteligentnych strukturach spo�ecznych,
kt�rych elementarnym przyk�adem jest ju� mrowisko, a najpojemniejsz�,
wszechobejmuj�c�, struktur� by�aby ludzka cywilizacja powszechna. �e
istnieje taki trend kosmiczny, nie da si� wykaza� w kilku zdaniach.
Po�wi�cam tej sprawie osobny rozdzia�, a rzecz� obecnego Prologu jest go
zapowiedzie�, wskazuj�c jego miejsce w ca�o�ci konstrukcji. 

Pr�cz przes�anki kosmologicznej, kt�r� jest zasada antropiczna, przemawiaj�
na rzecz naszej optymistycznej hipotezy dane historyczne i socjologiczne. 
Kto s�dzi, �e spo�eczno�� ludzka stacza si� ku coraz gorszej kondycji, temu
zaproponujmy emigracj� w czasie, chocby do epoki jaskiniowej. A je�li
wola�by nieco wi�cej komfortu i �agodniejszych obyczaj�w, to niechby
zaryzykowa� stacj� docelow� w imperium rzymskim, gdzie �acno m�g�by zosta�
jednym z niezliczonej rzeszy niewolnik�w; albo, m�g�by opu�ci� pojazd czasu
kilka wiek�w temu, ryzykuj�c dol ch�opa pa�szczy�nianego lub kobiety
podejrzanej o czary. Je�li nasz kandydat zwr�ci po namy�le bilet na
emigracj� w przesz�o��, da tym dow�d, �e rozumie przes�anki historyczne, z
kt�rych si� bierze ocena pozytywna obecnego stanu homo sapiens.

Obok takich racji historyczno-por�wnawczych jest do przemy�lenia niezwyk�e
do�wiadczenie socjologiczne 20 wieku. Powt�rzy�o si� w nim na wielk� skal�
dawne barbarzy�stwo, z kt�rym jak s�dzono w wieku 19, ludzko�� ju�
bezpowrotnie si� rozsta�a. Ale si�y przetrwania starcza�o re�imom
barbarzy�skim, od Hitlera po Pol Pota, najwy�ej na kilka dziesi�tk�w lat, a
nie na ca�e wieki, jak w staro�ytnych tyraniach dalekiego i bliskiego
Wschodu, w pa�stwach Ink�w i Maj�w, w imperium rzymskim czy w europejskim
�redniowieczu.

Czym to wyt�umaczy�? Tym, �e �wiat przesta� si� sk�ada� z samych tyranii,
zaistnia� wi�c inny wzorzec cywilizacyjny. Ka�dy �atwo zauwa�y, �e ten inny,
rozs�dny i liberalny, jest bardziej przyjazny dla ludzkich potrzeb i d��e�,
ma wi�c duchow� si�� atrakcyjn�, co stanowi jeden z czynnik�w jego si�y w
konkurencji z tyrani�. Trudniej jednak zauwa�y�, a prawd� m�wi�c, nie
zauwa�a tego prawie nikt, �e wzorzec racjonalno-liberalny wzorzec,
mianowicie demokracja i wolny rynek, ma wi�cej ni� tyrania szans, �eby by�
silniejszym materialnie, to znaczy g�rowa� pod wzgl�dem stabilno�ci
politycznej i mocy ekonomicznej. A to z kolei owocuje techniczn� i militarn�
przewag� nad dyktaturami. Zda� si� to mo�e paradoksem. bo demokracja i
wolno�� gospodarcza wydaj� si� czym� kruchym wobec brutalnej mocy i
stabilno�ci (jak to bywa postrzegane) dyktatur. A jednak, gdy rzecz
dok�adniej przeanalizowa�, wida� mechanizmy, kt�re w warunkach rywalizacji z
systemem liberalnym czyni� dyktatur� kolosem na glinianych nogach. �eby
pokaza� ten mechanizm, po�wi�cimy mu osobne rozwa�ania w rozdzialach
nast�pnych. 

Tak wi�c szansa na upowszechnienie si� globalnej cywilizacji wolno�ci i
rozs�dku, znajduje si� nie tylko we wspomnianym trendzie kosmologicznym.
Bardziej nawet do�wiaczalnie jest ona widoczna w zachodzeniu (po raz
pierwszy w dziejach) rywalizacji mi�dzy systemem liberalnej cywilizacji
rozs�dku oraz jego przeciwnikiem. Przeciwnik okazuje si� s�aby i niewydokny
w najczulszym punkcie cywilizacji -- w systemie inteligentnego przetwarzania
informacji (poj�cie to pojawi�o si� w zasadzie antropicznej, a szerzej si�
nad nim zastanowimy w ostatnim odcinku tego rozdzia�u).

Niewydolno�� informatyczna wsp�czesnych tyranii, z ich irracjonalnymi
doktrynami, okazuje si� by� dw�ch rodzaj�w. Jeden z nich przejawia si� w
pora�kach militarnych, jak kl�ska Niemiec w drugiej wojnie �wiatowej i
przegrana obozu socjalistycznego w zimnowojennym wy�cigu zbroje�. Drugi
rodzaj s�abni�cia, b�d�cy procesem rozgrywaj�cym si� na naszych oczach, to
zapa�ci gospodarcze zawinione przez ideologi� maj�c� legitymizowa� dyktatury
lecz blokuj�c� obliczalno�� systemu czyli jego zdolno�� przetwarzania
informacji. Rozmontowywanie dyktowanego przez ideologi� systemu i montowanie
zamiast niego ustroju, kt�ry zmierza ku obliczalno�ci za spraw� gospodarki i
polityki liberalnej -- oto zapowied� kierunku przemian w skali globalnej.%
 \note{\n
Pouczaj�cy jest przypadek Wietnamu, w kt�rym dyktatura okaza�a si� stron�
silniejsz� militarnie, gdy Wietnam po�udniowy skapitulowa� przed p�nocnym. 
Ale powi�kszony terytorialnie Wietnam komunistyczny pod naporem przymus�w
ekonomicznych, zbli�a si� ku pot�pianej ideologicznie gospodarce rynkowej.
Przyk�adem tych konieczno�ci jest konkurencja na rynkach �wiatowych (tak�e
na samym wietnamskim z racji przyst�pienia Wietnamu do ASEAN) znakomitego,
produkowanego zaraz po s�siedztwie, ry�u tajlandzkiego. �eby ry� wietnamski
sta� si� konkurencyjny, trzeba podnie�� jego jako�� i obni�y� koszty
produkcji, a to jest nie do zrobienia w warunkach socjalistycznej gospodarki
ko�chozowej.}

�ywi�c wiar� w �w trend do powszechnej cywilizacji rozs�dku, nie wolno
zamyka� oczu zar�wno na immanentne, czyli tkwi�ce w nim samym, ograniczenia
i s�abo�ci, jak i na zagro�enia id�ce z zewn�trz, Ograniczenia i s�abo�ci
immanentne nie s� czym� przypadkowym, co da�oby si� por�wna� do wypadku przy
pracy. Bior� si� one z samej natury systemu liberalnego. Jego genialny
pomys� na skuteczno�� polega bowiem na tym, �eby do budowania dobra og�lnego
zaprz�c nie tylko ludzkie cnoty, lecz tak�e to, co morali�ci gani� jako
wady: pragnienia zysku, kariery, dominacji. Bez jakiego� wk�adu cn�t
altruistycznych spo�eczno�� obej�� si� nie mo�e, ale jest to budulec
spo�eczny wielce deficytowy i gdyby tylko na nim poprzesta�, budowa z
miejsca by utkn�a. Jak zaprz�gni�ta do dzia�ania energia owych egoizm�w
s�u�y dobru og�lnemu ale i jakie stwarza niebezpiecze�stwa, a opr�cz tego,
jakie czyhaj� zagro�enia z zewn�trz? To temat na osobny rozdzia�. Wypada go
ju� teraz zapowiedzie�, �eby jako autor nie ryzykowa� swej wiarogodno�ci,
daj�c asumpt do podejrze� o naiwny optymizm.
\m\bsn
{\bbf 2. Zdolno�� do budowania cywilizacji rozs�dku a religia i kultura}   
\bsn
W�r�d przeszk�d na drodze do powszechnej cywilizacji rozs�dku jest, zdaniem
niekt�rych, ta okoliczno��, �e pewne kultury lub religie czyni� swych
cz�onk�w niezdolnymi do uczestnictwa w takim typie cywilizacji. Albo, jeszcze
gorzej, dostarczaj� motyw�w do jej zwalczania.

S�yszy si� czasem lub czyta, jak powa�ny dziennikarz wypowiada pogl�d, �e
Arabowie, albo �e Azjaci, nie s� zdolni do demokracji. A to z racji swej
bardzo odmiennej kultury ugruntowanej w ich tradycji religijnej. W podobnym
duchu wypowiadaj� si� czasem socjologowie, psychologowie spo�eczni,
politolodzy. Pozostaj�c z szacunkiem dla uczonych koleg�w, musz� jednak da�
diagnoz� ich b��du, kt�ry nazywam {\k b��dem pomylenia cech sprawczych}.

Polega on na nieprawid�owym u�yciu s��wka ,,jako'' branego w pewnym
znaczeniu przyczynowym. Przyjrzyjmy si� najpierw jego u�yciom nie budz�cym
zastrze�e�. Rozwa�my nast�puj�ce wypowiedzi:
\msn
A. jako sumienny nauczyciel punktualnie zaczynam wyk�ad;\pn
B. jako do�wiadczony ogrodnik stosuj� �rodki owadob�jcze;\pn
C. jako Polak wstydz� si� za Polak�w pracuj�cych na czarno za granic�;\pn
D. jako podatnik jestem krytyczny wobec koszt�w biurokracji.
\msn
Przyk�ady takie, gdzie po ,,jako'' wymienia si� pewn� cech�, a nast�pnie
zachowanie lub stan (a wi�c jakie� zachowanie wewn�trzne) posiadacza tej
cechy mo�na by ci�gn�� bez ko�ca, ale tych kilka wystarczy do uchwycenia
nast�puj�cej prawid�owo�ci: dana cecha jest czynnikiem sprawczym danego
zachowania. I tak (A) z tego powodu, �e jestem sumiennym nauczycielem,
przestrzegam punktualno�ci; (C) z tego powodu, �e p�ac� podatki, oceniam
krytycznie ich z�e wykorzystanie. Tego rodzaju zdania s� prawdziwe, gdy
istotnie zachodzi �w zwi�zek przyczynowy; fa�szywe za�, gdy zwi�zek nie
zachodzi, np,\ ,,jako chrze�cijanin nigdy nie przebaczam moim winowajcom'';
,,jako cz�owiek zdrowy i silny powiniene� unika� wysi�ku''.

Okazja do b��du pomylenia cech sprawczych rodzi si� wtedy, gdy s�owo
,,jako'' nie zosta�o wyra�nie u�yte, pozostaje jednak w domy�le, a zarazem
jest tak, �e bez jego u�ycia dane zdanie okazuje si� prawdziwe. Zdanie
,,Polacy nie s� zdolni do skutecznych negocjacji'' wyg�aszane w latach
1981-1988 by�o prawdziwym opisem �wczesnej sytuacji, na kt�rego trafno��
wszyscy mogli si� zgodzi�; istotnie, strona partyjno-rz�dowa i strona
opozycyjna nie potrafi�y doj�� przez te konfliktowe lata do �adnych
uzgodnie�. Podczas gdy jedni w tym zdaniu widzieli tylko stwierdzenie faktu,
inni je rozumieli jako wyja�nienie przeczynowe: �e to Polacy {\k jako}
Polacy (czyli z tej racji, �e s� Polakami) nie potraf� si� ze sob� dogada�
(bo polskie historyczne warcholstwo, bo liberum veto etc). Ta druga
interpretacja zosta�a sfalsyfikowana ju� przez wydarzenia roku 1989, kiedy
to Polacy wznie�li si� na szczyty maestrii negocjacyjnej, najpierw przy
Okr�g�ym Stole, a nast�pnie przy tworzeniu pierwszego niekomunistycznego
rz�du.

Z tych obserwacji wynika dyrektywa metodologiczna, kt�r� nazw� {\k regu��
rozpoznawania cech sprawczych}. Zaleca ona, �eby najpierw {\k ustali�, czy
wyg�asza si� zdanie czysto opisowe. czy zdanie maj�ce wyja�nia� zachowanie
przez cech� sprawcz� (co oddajemy przez ,,jako''), a w przypadku drugiej
interpretacji testowa� j� przez fakty mog�ce by� kontrprzyk�adami} (jak fakt
Okr�g�ego Sto�u w stosunku do pogl�du o nieudolno�ci negocjacyjnej Polak�w).
Gdy kontrprzyklad�w si� nie znajdzie mimo rzetelnego poszukiwania, mamy
prawo do intepretacji przyczynowej.

Odbieg�em od zapowiedzianego tematu w celu dotarcia do powy�szej regu�y.
Trzeba jednak by�o przygotowa� �rodki do zaatakowania pewnego pogl�du, kt�ry
przez ostatnie kilka lat ur�s� do rangi pewnika g�oszonego z namaszczeniem
przez autorytety i oklaskiwanego z aplauzem przez szerok� publiczno��.
Przytoczy�em ten pogl�d na pocz�tku odcinka w najbardziej og�lnym zarysie,
teraz pora udokumentowa� go literatur� i podda� krytyce przy pomocy regu�y
rozpoznawania cech sprawczych.

Ot� sta�o si� modne powtarza� za Samuelem F.~Huntingtonem, g�o�nym
ameryka�skim politologiem, �e czeka nas walka cywilizacji. Mianowicie,
Zachodu i Islamu. Wydarzenie z 11 wrze�nia 2002, zdaniem niekt�rych,
potwierdzaj� ten pogl�d. Zanim si� jednak kto� za nim opowie, powinien
po�wi�ci� chwil� namys�u pogl�dowi przeciwnemu, a wypowiedzia� go wkr�tce po
11 wrze�nia prezydent Bush: nie jest to wojna cywilizacji lecz wojna mi�dzy
cywilizacj� i barbarzy�stwem.

�e by� to akt barbarzy�stwa, nie ulega w�tpliwo�ci, A je�li jego moralne
sprawstwo przypiszemy nauce Mahometa, warto si� przedtem chwil� zastanowi�.
Zw�aszcza wtedy, gdy jest si� chrze�cijaninem. Wszak chrze�cijanie w imi�
swej wiary zabijali tysi�ce i tysi�ce pogan, �yd�w, heretyk�w; wystarczy
wspomnie� Krzy�ak�w, kt�rzy dokonali eksterminacji plemion pruskich, krwawe
st�umienie herezji Albigens�w, pogromy �yd�w, spl�drowanie Bizancjum przez
krzy�owc�w w 1204. Czy takie fakty b�dziemy przypisywa� nauce Chrystusa i w
nich upatrywa� istot� chrze�cija�stwa?%
 \note{\n 
Papie� Leon IV (847-855) og�osi�, �e ka�dy, kto ginie w obronie Ko�cio�a,
otrzyma nagrod� w niebie. Jan VIII (872-882) poleg�ych w �wi�tej wojnie
zr�wna� z m�czennikami. Te nauki s� wr�cz nieodr�nialne od doktryny
niekt�rych (nie wszystkich) dzisiejszych mu���w; cho� g�osili je
papie�e, nikt ich dzi� nie zaliczy do nauk Ewangelii, tymczasem za pogl�dy
fanatycznych mu���w czyni si� odpowiedzialnym Koran. 
} 
Pora wprowadzi� do akcji regu�� rozpoznawania cech sprawczych. Czy
chrze�cijanie w emblematach krzy�owc�w pope�niali mordy i wiaro�omstwa {\k
jako} chrze�cijanie, czy mo�e {\k jako} dzieci swej epoki, kt�ra jak�kolwiek
wiar� by przyj�a, zawsze by j� nasyci�a w�a�ciw� sobie dziko�ci�?

B��d pomylenia cech sprawczych cz�sto pojawia si� w kontek�cie rozwa�a� nad
charakterem narodowym, a bierze si� z braku nale�ytej perspektywy
ewolucyjnej. Slogan o ,,polskim piekie�ku'' ma wyja�nia� konflikty i zawi�ci
w�r�d Polak�w cech� polsko�ci. Gdy si� jednak szerzej rozejrze�, to wida�,
�e nie jest konieczne by� Polakiem, �eby podpada� pod tak� charakterystyk�.
Sp�jrzmy na k��bowisko konflikt�w w �wiecie arabskim. Ale t�umaczenie ich
arabskosci� jest r�wnie naiwne i r�wnie utrudniaj�ce diagnoz� jako podobne
wyja�nienia w stosunku do Polak�w.

To nie narodowo�� ani te� religia wchodzi tu w gr�, ale podstawowy typ
dzia�alno�ci uprawianej przez dan� zbiorowo�� w danym czasie. A na ile
podlega on ewolucji w czasie, na tyle b�d� zmienia� si� cechy danej grupy
spo�ecznej. Spo�eczno��, powiedzmy, kupiecka ma we krwi ducha negocjacji, bo
targowanie si� w celu doj�cia do ugody jest istot� handlu. I nie jest wa�ne,
czy kupiec jest Holendrem, Arabem czy Chi�czykiem. Spo�eczno�� za�
wojownik�w, czy b�d� to �redniowieczni rycerze czy waleczni Beduini, czy
czecze�scy g�rale, �yje ideami honoru, zemsty, po�wi�cenia krwi, a brzydzi
si� ugod� i kompromisem. R�wnie ma�o istotna jak narodowo�� jest w roli
cechy sprawczej religia; i Bibli� i Koran da si� nagi�� do sprzecznych
wzajemnie intepretacji kupca i wojownika.%
 \note{\n By nie upraszcza� sprawy wbrew faktom, trzeba przypomnie�, �e
superwojowniczy Osama Bin Laden wywodzi si� z rodziny kupieckiej. Zachodzi,
oczywi�cie, pewien wachlarz indywidualnych odchyle�. Wszak �w.\ Franciszek
by� synem kupca, a nikt tak jak on nie by� przeciwny mentalno�ci kupieckiej.
Og� jednak kupc�w nie porzuci� swych kantor�w, by zasili� szeregi Braci
Mniejszych; tym wi�c, co wchodzi tu w gr� jest pewna �rednia �rodowiskowa.
}
Wypada si� wi�c zastanowi�, ile moralnego sprawstwa jest po stronie nauk
Mahometa, gdy idzie o wsp�czesny terroryzm ugrupowa� mahometa�skich,
pami�taj�c przy tym, dla widzenia proporcji, �e �yje na �wiecie miliard
wyznawc�w Proroka.

Ale je�li nie uznamy nauk Islamu za czynnik sprawczy dzia�a�
terrorystycznych przeciw Zachodowi, to co pozostanie z tezy Huntingtona o
walce cywilizacji? Je�li nie b�dzie to walka zbrojna, to co? Walka na
argumenty? Takiej nale�y pragn��, a nie straszy� ni� ludzi. Walka
ekonomiczna? To przypuszczenie raczej nonsensowne, bo miliard Muzu�man�w nie
stanowi �adnej struktury ekonomicznej. Wprawdzie cz�� pa�stw muzu�ma�skich
jest w OPEC, organizacji zdolnej stosowa� szanta� naftowy, ale s� tam tak�e
kraje chrze�cija�skie (je�li stosowa� klasyfikacj� Huntigtona), przy czym,
na ile wiemy, na posuni�cia OPEC nie ma wp�ywu ani Koran ani Biblia.

Trudno przeto nie uzna�, �e pogl�d Huntingtona o braniu si� za bary wrogich
sobie wzajem cywilizacji bardziej nale�y do sfery mitu ni� do teorii
historycznych czy socjologicznych. To, co wy�ej by�o sygnalizowane o
niesp�jno�ci w widzeniu Islamu to nie jedyny u Huntingtona defekt my�lowy,
Inny, bodaj powa�niejszy, dotyczy poj�cia cywilizacji zachodniej. Uwa�am go
za powa�niejszy, gdy� zwrot ,,cywilizacja zachodnia'', funkcjonuj�c w
powszechnej swiadomosci, zdaje si� by� zrozumia�y i poprawny. A to przydaje
wiarogodno�ci pos�uguj�cemu si� nim autorowi, Tymczasem, jest w tym terminie
popl�tanie my�lowe, kt�rego rozpl�taniem trzeba b�dzie si� zaj��, �eby
utorowa� drog� do dalszych rozwa�a� o cywilizacji.

Czym mia�by by� Zach�d w sensie cywilizacyjnym?

Nie jest to, rzecz jasna, poj�cie uwarunkowane geograficzne, skoro musimy
nim obj�� kraje z dalekiego Wschodu, jak Nowa Zelandia i Australia, czy taki
kraj z bliskiego Wschodu jak Izrael. Nie jest to poj�cie historyczme, bo
je�li za istotne elementy tzw.\ cywilizacji zachodniej uzna� chrze�cija�stwo
oraz naukowy obraz �wiata, to pierwsze pochodzi z bliskiego Wschodu, a na
drugie z�o�y�y si� tyle� osi�gni�cia Grek�w z Aten, co osi�gni�cia Grek�w z
drugiego brzegu Morza Egejskiego, a wi�c z Azji Mniejszej (�e wspomn� tylko
Talesa z Miletu), a tak�e dorobek staro�ytnych Egipcjan i Babilo�czyk�w.
Kluczowe dla rozwoju matematyki poj�cie zera pochodzi z Indii, a
upowszechnili je Arabowie, od kt�rych je przej�� oko�o roku 1000 wielki
europejczyk papie� Sylwester II.

To nie koniec poj�ciowego zam�tu, jaki sieje poj�cie Zachodu, gdy je
przyk�ada� do fakt�w historycznych. Je�li tzw. cywilizacja zachodnia jest
nie do pomy�lenia bez chrze�cija�stwa, to co zrobi� z chrze�cija�stwem
wschodnim? To przecie� w wielkich centrach Azji Mniejszej mia�y miejsce
wszystkie sobory z pierwszych wiek�w i na tych soborach po�o�ono zr�by
dogmatyczne chrze�cija�stwa. A po nastaniu Wielkiej Schizmy to Bizancjum
by�o centrum kultury, z kt�rym nie mog�a si� r�wna� �adna ze stolic Europy
(ewakuacja do Europy skarb�w pi�miennictwa z Konstantynopola, gdy ju�
przewidywano jego upadek, by�a kolosalnym impulsem dla europejskiej my�li
renesansowej).

Wypowiedzi Huntigtona zdaj� si� przeczy� temu, i�by chrze�cija�stwo
wschodnie nale�a�o do kultury zachodniej. Mianowicie, jako odr�bn� formacj�
odr�nia on od zachodniej cywilizacj� prawos�awn�. Taka deklaracja rodzi
kolejne k�opoty. Huntington zapewne si� sugeruje ide� Moskwy jako Trzeciego
Rzymu (po Bizancjum i Rzymie italskim) wyra�aj�c� w intencji jej rzecznik�w
opozycj� Moskwy wobec Europy zachodniej. Ale nie trzeba myli� cz�ci z
ca�o�ci�, Prawos�awie moskiewskie to nie ca�e Prawos�awie, a nawet w tym
moskiewskim nie wszyscy wyznaj� ideologi� Trzeciego Rzymu. Prawos�awni,
powiedzmy, Grecy czy Rumuni czuj� si� nie mniej zachodni ni� ich rodacy
katoliccy.%
 \note{\n Znaj�c od �rodka p�nocno-wschodni region Polski (gdzie
pracuj� od dziesi�tk�w lat), mog� zapewni�, �e �wiadomo�� narodowa i
kulturowa polskich wyznawc�w Prawos�awia nie ma w sobie nic specyficznego,
co by wynika�o z ich religii; inaczej si� �egnaj�, inaczej �piewaj� na
swojej mszy, ale nie ma to �adnego prze�o�enia na jak�� odmienno��
cywilizacyjn� (cokolwiek by ona mia�a znaczy�).}

A wracaj�c do Rosji, nie spos�b nie zapyta�: jakim cudem rosyjscy geniusze
muzyki, literatury i nauki tyle wnie�li do cywilizacji, kt�ra zdaniem
Huntingtona niew�tpliwie jest zachodnia? Oto, geometri� nieeuklidesow�
stworzyli w tym samym czasie prawos�awny Rosjanin �obaczewski i katolicki
W�gier Bolyai. Je�li istnieje co� takiego, jak cywilizacja zachodnia, to
gigantycznym kamieniem w jej fundamencie jest geometria, powsta�a oko�o roku
300 przed Chr.\ w dojrza�ej postaci w Aleksandrii, a wi�c bynajmniej nie na
Zachodzie. A je�li tak istotna dla cywilizacji jest geometria, to teoria
�obaczewskiego, kogo� z kr�gu cywilizacji prawos�awnej, powinna mie� jakie�
cechy prawos�awne; tego jednak nawet Huntington nie potrafi�by si� w niej
dopatrze�.

Pomys�, �eby odr�ni� cywilizacje zachodni� od prawos�awnej, odcina nam
ostatni� drog� wyj�cia, kt�r� mo�na by si� jeszcze salwowa�, �eby wydosta�
si� z pu�apki, jak� jest niemo�no�� ustalenia granic Zachodu. Gdyby nie �w
pomys�, mo�na by si� ratowa� tym, �e poprzestaniemy na podaniu warunku
wystarczaj�cego zachodnio�ci, rezygnuj�c z podania warunku konieczego. Tym
wystarczaj�cym niechby by�a europejsko��: do cywilizacji zachodniej
nale�a�oby ka�de dzie�o powsta�e w Europie. Ale wielk� cz�� Europy pokrywa
obszar obj�ty (do czas�w rewolucji bolszewickiej) prawos�awiem, a je�li to
jest osobna cywilizacja, to osi�gni�� powsta�ych w jej kr�gu nie nale�a�oby
zalicza� do cywilizacji zachodniej; chyba, �e umie�cimy �obaczewskiego,
Czajkowskiego etc, poza cywilizacj� prawos�awn� z tego wzgl�du, �e uznamy
ich za tw�rc�w zachodnich (ale do tego celu trzeba by mie� kryterium
zachodnio�ci, kt�re nam si� w�a�nie wymyka).

Zamknijmy jednak oczy na to popl�tanie i zg�d�my si� na chwil�, �e ka�da
my�l czy dzie�o powsta�e w niew�tpliwej Europie, na przyk�ad w Niemczech,
przynale�y do cywilizacji zachodniej. Teraz pora na pytanie zasadnicze: {\k
czy do cywilizacji zachodniej nale�y radykalne odrzucenie domokracji,
wolno�ci, tolerancji i rz�d�w prawa?} Przy branym tu pod uwag� warunku
dostatecznym zachodnio�ci (europejska geneza), s� to niew�tpliwe idee
cywilizacji zachodniej. Powsta�y wszak w sercu Europy, w Niemczech, i to w
dw�ch wersjach, z kt�rych ka�da by�a realizowana w Europie na wielk�
historyczn� skal� -- nazistowskiej i komunistycznej. Ta druga inspirowa�a
zbrodnicze re�imy tak�e w Azji (Chiny, Wietnam, Kambod�a), ale �r�d�o
inspiracji by�o w Europie.

Tyle chyba wystarczy, �eby doprowadzi� do absurdu termin ,,cywilizacja
zachodnia'', je�liby mia�o si� go definiowa� geograficznie czy historycznie.
Ale je�li nie tak, to jak?

Owszem, nasuwa si� pewna rozs�dna odpowied�, ale gdy j� doprowadzi� do
ostatecznych konsekwencji, to oka�e si�, �e praktyczniej b�dzie poniecha�
przydawki ,,zachodnia'', co w�a�nie czyni� w tej ksi��ce. Rozs�dna odpowied�
jest taka, �eby sobie przypomnie� ze szkolnej gramatyki odr�nienie
rzeczownik�w pospolitych i imion w�asnych. Gdy si� o nim pami�ta, to z
faktu, �e kto� nazywa si� ,,Kowal'' nie b�dzie si� wnioskowa�, i� wykonuje
on zaw�d kowala. 

Zg�d�my si�, �e zwrot ,,Cywilizacja Zachodnia'' b�dzie umownym imieniem
w�asnym pewnej formacji historycznej, kt�r� trzeba okre�li� przygl�daj�c si�
jej samej, a nie przejmuj�c si� ani troch� branym sk�din�d znaczeniem s�owa
,,zachodnia''. A je�li, to tylko na prawach historycznego przypisu, kt�ry
wyja�ni, jak dosz�o do powstania tego imienia i jak jego tre�� oderwa�a si�
w ko�cu od pocz�tkowego zwi�zku z  poj�t� geograficznie zachodnio�ci�.

Ot� pod imieniem w�asnym ,,Cywilizacja Zachodnia'' ludzie rozumiej� pewien
idea� organizacji �ycia zbiorowego, kt�rego istotna cz�� kszta�towa�a si� w
ostatnich paru wiekach w Europie zachodniej i jej odga��zieniach (USA etc.).
Pami�tajmy jednak, co z naciskiem by�o wy�ej m�wione, �e r�wnie� projekty
sprzeczne z naszym idea�em powstawa�y w tej�e Europie zachodniej; a zarazem,
budulec na fundamenty Cywilizacji Zachodniej obficie nap�ywa� ze Wschodu.

Rzeczownik pospolity, kt�ry wyra�a�by �w idea�, dot�d nie istnieje w j�zyku,
gdy� ludzie kontentuj� si� okre�leniem ,,Cywilizacja Zachodnia''. Nie by�o
to powodem jakiego� wi�kszego zamieszania, dop�ki Huntington nie nada� temu
imieniu tre�ci ostro opozycyjnych wzgl�dem tego, co traktuje on jako
cywilizacje wzgl�dem Zachodu konkurencyjne. Je�li nie przekonuje nas 
ta ostra opozycja, trzeba nam nazwy, kt�ra nie b�dzie umownym
imieniem w�asnym. B�dzie natomiast nie�� tre�ci istotne dla naszego
cywilizacyjnego idea�u.

W pewnych wcze�niejszych publikacjach proponowa�em do tej roli termin
..cywilizacja liberalna''. Istotnie, je�li wzi�� pod uwag� wpomniany idea�
Cywilizacji Zachodniej, jak domokracja, wolno��, tolerancja i rz�dy prawa,
uzupe�niwszy to w punkcie ,,wolno��'' silnym podkre�leniem wolnego rynku, to
mamy idee i postulaty liberalizmu, co rzeczywi�cie uzasadnia�oby nazw�
,,cywilizacja liberalna''. Przy takim jednak nazwaniu trudno by�oby zda�
spraw� z motywacji tych kierowniczych gremi�w, kt�re reformuj� gospodark�
socjalistyczn� (by�y ZSRR, ChRL, Wietnam), zbli�aj�c j� powoli w r�nych
punktach do liberalnej, ale jak ognia strzeg�c si� tego s�owa. Przeciwnie,
reformom proliberalnym towarzyszy nieraz antyliberalna retoryka. 

Poj�ciem natomiast, kt�re skutecznie s�u�y uzasadnieniu reformatorskich
poczyna� jest poj�cie racjonalizacji. Ono nie tylko lepiej oddaje stan
�wiadomo�ci prowadz�cy ku transformacjom gospodarczym i politycznym. Lepiej
oddaje tak�e sam� istot� sprawy, bo cho� w�r�d uzasadnie� liberalizmu jest
moralna warto�� wolno�ci, to jednak najwi�ksz� jego si�� okazuje si� jego
obliczalno��, zw�aszcza gdy j� zestawi� z nieobliczalno�ci� socjalistycznego
centralnego planowania. Jest to wi�c rodzaj racjonalno�ci, na kt�ry nie mog�
by� nieczuli co bardziej pragmatyczni przyw�dcy w obozie socjalistycznym, co
t�umaczy ekspansj� liberalizmu nawet w pa�stwach, gdzie teoretycznie si� go
pot�pia. Jak wida�, ekspansja liberalizmu mo�e si� dokonywa� przy werbalnym
jego odrzucaniu. 

Istotnie, nie ma potrzeby u�ywania tego s�owa i nie ma potrzeby uzasadniania
t� ide� proces�w transformacji ku wi�kszej racjonalno�ci gospodarki i
polityki. Wystarczy obserwacja r�nych system�w gospodarczych i
politycznych, za kt�r� idzie ich por�wnanie pod wzgl�dem efektywno�ci. Wtedy
z systemu bardziej efektywnego przenosi si� te wzorce, kt�re stosunkowo
�atwiej dadz� si� przyswoi� w dotychczasowym systemie motywowanym
ideologicznie, to znaczy, bez ra��cego naruszania ideologii. Bywa, ze taka
adaptacja si� udaje, ale tylko cz�ciowo. Nie mo�na bowiem wyrywa� rozwi�za�
z ich systemowego kontekstu i osi�gn�� na trwa�e ten sam skutek, co wtedy,
gdy dzia�aj� one w ca�ym kontek�cie. 

W�adza staje w�wczas przed dylematem, czy odrzuci� ju� przyj�te rozwi�zania
z innego systemu i powr�ci� do dawnego w�asnego porz�dku, czy adaptowa�
jeszcze inne rozwi�zania, powi�zane z tym ju� przyj�tym, a wi�c robi� krok
dalej w transformacji. To pierwsze nie mo�e si� uda� na d�u�sz� met�, gdy
cz�ciowa transformacja da�a ju� jakie� dobre wyniki. Ale cho� zdarza si�
podejmowanie pr�b odwrotu, nie okazuj� si� one ani skuteczne ani trwa�e.% 
 \note{\n 
Proces transformacji nie mo�e by� wolny od opor�w i konflikt�w. To, co
og�owi obywateli niesie popraw� losu, jak demokracja i wolny rynek, odbiera
przywileje wp�ywowym grupom ideolog�w i biurokrat�w. A czasem poprawie losu
og�u przeszkadza tego� og�u inercja.}
I tak proces transformacji posuwa si� dalej, jak to mo�na �ledzi� na
przyk�adzie Polski, W�gier, Rosji, Chin czy Wietnamu.

S� to obserwacje prowadz�ce do pytania, na czym polega wy�szo�� owych
rozwi�za� z systemu liberalnego, kt�re s� stopniowo adaptapwane przez system
ideologiczno-dyktatorski. Nie sam liberalizm, jak byla wy�ej mowa, budzi
aprobat� reformuj�cych si� dyktatur, lecz co� innego, co nazywamy
efektywno�ci� czyli sprawno�ci� rozwi�za�. Zastanowimy si� dok�adniej w
nast�pnym odcinku, na czym ta sprawno�� polega.

\end
