II. RACJONALNOŚĆ W POLITYCE. PROGNOZA DLA GLOBALIZACJI

1.

1.1.

1. Naczelne prawo ewolucji społecznej: wygrywają systemy sprawniejsze informacyjnie i motywacyjnie

1.1. Jednym z milowych kroków myśli ludzkiej jest zrozumienie roli rywalizacji w ulepszaniu świata. Zrozumienie to pojawiło się w ekonomii u jej liberalnych przedstawicieli, a w biologii za sprawą Charlesa Darwina. Później zaś logik i myśliciel społeczny Karl Popper podniósł je do rangi naczelnej zasady metodologicznej w badaniach naukowych, jako dyrektywę konkurencji między teoriami.

Nie jest to może myśl specjalnie przyjemna, marzymy raczej o tym (jak kapitalnie wyraził Norwid) żeby to samym tchem harmonii można było kręcić wozów oś, Ale trzeba przyjąć rzeczywistość taką, jaka jest, a jeśli poprawiać, to stosując się do jej realnych praw. W obecnym odcinku rozważymy prawo ujęte w jego tytule, gdzie występują pojęcia sprawności informacyjnej i sprawności motywacyjnej. Mają one zastososwanie do systemów cywilizacyjnych czyli systemów organizujących życie wielkich zbiorowości. Zajmiemy się najpiew sprawnością informacyjną,

Zostawiając na boku darwinowską walkę o byt wśród roślin i zwierząt, zauważmy, że w świecie społecznym wchodzą w stosunek rywalizacji jednostki lub zespoły lub metody rozwiązywania problemów. To trzecie, choć brzmi może bardziej abstrakcyjnie, jest dobrze znane z doświadczenia. Doświadcza się konfrontacji między metodami, gdy mamy wykluczające się wzajem sposoby rozwiązania określonego problemu, na przykład problemu postawionego przez Kolumba, czy wyprawiać się do Indii żeglując na wschód, czy na zachód. Dzięki ekperymentowi Kolumba (w którym przegrał jego własny projekt) wygrała metoda tradycyjna.

Żeby uczynić kolejny krok, jest nam potrzebne pojęcie podmiotu zbiorowego. Nie każdy dający się pomyśleć zbiór ludzi jest zbiorością. Nie nazwiemy tak zbioru osób przebywających w danym momencie w supermarkecie, a więc klientów, sprzedawców itd., bo każdy zmierza w swoim kierunku, załatwia swoje sprawy czy wykonuje sobie właściwą funkcję. Ale widownia teatralna to jest już zbiorowość; łączy jej członków wspólna percepcja tych samych treści, wspólne wzruszenia i reakcje. To coś więcej niż luźny zbiór indywiduów.

Ale to jeszcze nie jest zbiorowy podmiot. Żeby zbiorowość była podmiotem, musi mieć jakieś wspólne dążenia i być obdarzona zdolnością podejmowania zbiorowych decyzji w celu urzeczywistniania swych dążeń. To drugie może się dziać na różne sposoby: przez pojawienie się przywódcy, który decyduje za zbiorowość, przez wybranie reprezentującej ją władzy, przez procedury głosowania powszechnego itd.

Pewien sposób zbiorowego podejmowania decyzji, istotny dla naszych rozważań, jest na tyle skomplikowany, że trzeba będzie przybliżać się doń powoli, krok po kroku. Jednym z kroków, który uczynimy później, ale warto go zapowiedzieć dla wstępnego z nim się oswojenia, polega na skorzystaniu z pewnego modelu decyzyjnego, który zaleca sama przyroda. Jest nim kolonia mrówek, o czym tak piszą znawcy przedmiotu. „ Dzięki skomplikowanym systemom komunikacji w społeczeństwach mrówek mogą zachodzić procesy tzw. kolektywnego podejmowania decyzji, stanowiące szczególnie interesujący przykład złożonych automatyzmów rozgrywających się na społecznym poziomie integracji.”^{1}

Nie przypadkiem sygnalizuję wcześniej, nim wejdziemy w szczegóły, zamiar pobierania u mrówek korepetycji, na które, jak zobaczymy, uczęszczają wytrawni informatycy (co zapowiada w obecnym cytacie termin „automatyzmy”). Kieruje to nas na taki tor myślenia o zjawiskach społecznych, na którym szukamy sprawdzonych w toku ewolucji efektywnych metod działania, stroniąc od utopijnej moralistyki.

Drugim pożytkiem z obrazu mrowiska jest to, że stanowi ono wyrazisty przykład podmiotu zbiorowego. Mrowisko jako całość ma swoje dążenie do przetrwania i ekspansji, którego poszczególne mrówki nie muszą być świadome, a w związku z tym zachodzą w nim (jak powiada nasz cytat) kolektywnego podejmowania decyzji. Wyposażeni w ideę podmiotu zbiorowego, potrafimy wniknąć głębiej w złożoność praw rywalizacji, gdy mamy do czynienia z pewną kombinacją rywalizacji między podmiotami i rywalizacji między metodami.

Zanim przejdziemy do podmiotów zbiorowych, rozpatrzmy tę kombinację na pewnym baśniowym przykładzie, w którym bohaterami nie są podmioty zbiorowe lecz indywidualne, co (jako przypadek prostszy) ułatwi uchwycenie natury konfliktu.

Dwaj przyjaciele, genialni fizycy, mieli konkurencyjne pomysły na to, jaką metodą uczynić ciało niewidzialnym. Jeden uważał, że rozwiązaniem doskonalym jest uczynić je absolutnie czarnym, a drugi stawiał na przezroczysość. Po latach ślęczenia w laboratorium każdy osiągnął swój cel, aplikując wynalazek do swego ciała. Wyszli obaj na światło dzienne, każdy w przekonaniu że dzięki doskonałości swej metody będzie niewidzialny dla konkurenta, podczas gdy niedoskonałość metody tamtego pozwoli go zdemaskować. Ale żadnej z dwóch metod nie było sądzone udowodnić swą wyższość. Człowiek absolutnie czarny rzucał cień, a przezroczysty, gdy wykonywal obroty w świetle słonecznym, zdradzał się błyskami. Tragiczne zakończenie, które dopisał autor (Jack London) nie ma już znaczenia dla potrzebnego nam morału, ale dokończmy, że zapomniawszy o wiernej przyjaźni każdy z uczonych rozwścieczony porażką zapragnął fizycznie zniszczyć rywala i tak walczyli do śmiertelnego finału cień z błyskiem.

To, co w tej historii pozwala na ważny morał, to okoliczność, że rywalizacja podmiotów dokonuje się przez rywalizację przyjętych przez podmioty metod. Ten pokona rywala, kto ma lepszą niż on metodę. W realnym życiu wygrana zależy od różnych czynników, wród których niebgatelną rolę odgrywa przypadek, ale caeteris paribus, to znaczy, gdy pozostałe czynniki są takie same, o wygranej zadecyduje metoda.

Gdy wziąć pod uwagę podmioty zbiorowe, na każdym kroku spotykamy się z tą prawidłowością. W sporcie drużynowym konkurencyjne metody to np. różne strategie walczących ze sobą drużyn piłki nożnej. W konkurencji między firmami większe szanse sukcesu ma ta, która opanuje skuteczniejsze metody produkcji, zarządzania, marketingu. W rywalizacji między państwami wchodzi w grę kolosalny i wysoce złożony zbiór metod, którego istotnymi elementami są ustrój polityczny jak i ustrój gospodarczy.

3.2. Biorąc za punkt wyjścia ów stosunek konkurencyjności między metodami działania, będziemy mogli wyjaśnić i uzasadnić twierdzenie zawarte w tytule obecnego odcinka. Jest ono odpowiedzią na pytanie o główny czynnik, od którego zależy rozwój społeczny. Odpowiedź zaś brzmi, że zależy od tego, czy zachodzi konkurencja pod względem sprawności między czynnikami określanymi jako systemy informacyjne i systemy motywacyjne. POjawiające się tu pojęcie systemu wprowadzamy za pomocą stosowanego w poprzednim odcinku pojęcia metody.

1 Cytowane za: Julita Korczyńska, Anna Szczuka (Instytut Biologii Doświadczalnej PAN) Systemy porozumiewania się mrówek. www.swps.edu.pl/jadwisin/8.htm (brak innych danych bibliograficznych).

Mianowicie, w dążeniu do realizacji swych celów podmioty zbiorowe posługują się nie pojedynczymi metodami przetwarzania informacji i motywowania swych członków lecz całymi zbiorami metod. Każdy zaś z takich zbiorów nie jest luźną mnogością elementów lecz odznacza się tym, że jego elementy są powiązane relacjami w jakąś całość. Tak zorganizowany zbiór nazywamy strukturą lub układem lub systemem. Każdy z tych terminów ma swoje zalety, a dla obecnych rozważań najdogodniejszy będzie trzeci. Dla zaznaenia doniosłości tego pojęcia, niech jego określenie będzie wyróżnione ramką.

I tak, zbiór metod przetwarzania informacji, czasem brany łącznie z bazą danych zawierającą już uzyskane informacje informacje i pomocną w pozyskiwaniu dalszych, określimy terminem: system przetwarzania informacji. Będziemy go zastępować skrótem IPS, naśladując szyk frazy angielskiej – informatation processing systems.

Odpowiednio, mówić będziemy o systemie motywacyjnym, łącząc uwagi na jego temat z rozważaniami o IPSach, jako że informacja i motywacja wzajem na siebie oddziałują. IPS jest tym, w co musi być wyposażony każdy podmiot do czegoś dążący oraz podejmujący motywowane dążeniem decyzje. A jeśli jest to podmiot zbiorowy, potrzebny jest ponadto system motywacyjny, żeby pewne działania elementów tego podmiotu służyły jego dążeniom.

Zauważmy: IPS sam w sobie nie jest podmiotem w tym znaczeniu, że byłby bytem do czegoś dążącym. Jest on właściwością takiego podmiotu, stanowiącą warunek urzeczywistniania jego dążeń. Niech nas nie myli sposób mówienia, w którym nazwa jakiegoś IPSa jest podmiotem gramatycznym zdania; będzie to podmiot w innym znaczeniu. Przestroga ta stosuje się także do tytułu obecnego podrozdziału. Mówi się w nim, że wygrywają systemy sprawniejsze. gdzie podmiotem gramatycznym jest „systemy”. Ma to znaczyć, że podmiot dążeń dysponujący sprawniejszymi systemami informacji i motywacji wygrywa we współzawodnictwie z podmiotem dążeń gorzej w tym względzie uposażonym, co w pochodnym sensie można oddać powiedzeniem, iż pierwszy system wygrywa z drugim. Ów sens pochodny pojawia się zwłaszcza wtedy, gdy jeden i ten sam podmiot dążeń ma wybrać któryś z alternatywnych IPSów. Gdy dokona wyboru, znaczy to, że konkurencję wygrał (powiedzmy, w umyśle decydenta) ten, a nie inny IPS.

Wiedza o roli IPSów w życiu, roślin, zwierząt, ludzi i społeczeństw nie jest czymś, co wynosimy ze szkoły żredniej czy ze studiów wyższych (chyba, że są to studia informatyczne). Programy nauczanią nie nadążają w tym względzie za rozwojem nauki. Czasem przekazuje się nawet wiadomości o wchodzących w grę faktach, brak jednak informatycznego punktu widzenia, Żeby sobie przyswoić ten punkt widzenia (do czego zachęta jest w tytule obecnej ksiązki), rozważmy dwa pouczające przykłady.

Jeden dotyczy podmiotów indywidualnych z tego szczebla ewolucji, na który udało się wspiąć ślimakom; rozważanym zaś IPSem będzie system wzrokowy. Drugi przykład dotyczy tak zaawansowanych podmiotów zbiorowych jak państwa oraz IPSów jako czegoś, co się zawiera w ich ustrojach politycznych i gospodarczych. W rozważaniu aspektu ekonomicznego pomocny się okaże (zapowiadany wyżej) informatyczny model mrowiska.

3.3. W książce o prawach ewolucji pod tytułem Duch nie spadł z nieba Hoimar von Dittfurth opowiada frapującą historię powstania organu wzroku.^{2}

System wzrokowy to doskonały przykład IPSu, analizowany w tej roli przez neurobiologów i badaczy ewolucji. Informacją wejściową są bodźce świetlne działające na komórki oka; nim dotrą do mózgu jako informacje wyjściowe, podlegają one u wyższych zwierząt niezwykle skomplikowanym transformacjom. U ślimaka są one jeszcze tak proste, że da się prześledzić, w jaki sposób większa sprawność IPSu zwiększa szanse przeżycia osobnika w porównaniu z tymi, u których system jest mniej sprawny.

2 Korzystam z polskiego przekładu Anny Danuty Tuszyńskiej, Sagittarius, Warszawa 1995; podrozdział 8 pt.

„Od odbiornika światła do narządu widzenia”.

Ślimak nie ma jeszcze właściwego oka. Ma dołek wzrokowy w kształcie kielicha, którego rozłożone na zewnątrz wypustki mogą się mniej lub bardziej zwężać łukowo ku środkowi, przy większym zwężeniu dając większe wgłębienie. Kielich stopniowo staje się coraz bardziej podobny do jamy, która jest głębsza od kielicha dzięki dodatkowej przestrzeni powstałej pod łukiem z wypustek, a zarazem ma bardzo wąski otwór. Dzięki większej głębokości możliwe jest dokładniejsze ustalenie kierunku, z którego pada światło, a dzięki wąskości otworu rzutowany obraz staje się ostrzejszy. Im bardziej zawansowane są te cechy, tym lepiej oko sygnalizuje kierunek i prędkość przedmiotów świata zewnętrznego, których cienie powstają na ściankach kielicha dzięki wpdającemu do środka promieniowi światła.

W określonej populacji każda cecha ma rozrzut statystyczny, u większości osobników występując w stopniu przeciętnym, u jakiejś mniejszości w minimalnym, u innej zaś w maksymalnym. Osobniki o maksymalnej zdolności przetwarzania bodźców świetlnych, a więc sprawności swego IPSu, którą zawdzięczały nieprzeciętnej głębokości kielicha i nieprzeciętnej wąskości otworu przepuszczającego światło, miały lepszą orientację w otoczeniu i stąd większą szansę przeżycia. One więc pozostawiały potomstwo, w znacznej części (według praw dziedziczenia) do nich podobne. I tak upowszechchniał się ów sprawniejszy IPS.

Kolejnym etapem było oko soczewkowe, które także upowszechnialo się dzięki temu, że osobniki, które się do tej formy bardziej przybliżały miały IPS dający większe niż innym szanse przeżycia i rozmnażania. A zaczęło się wszystko od plamki ocznej eugleny, która odróżniała tylko światło od ciemności, potrzebując światła do fotosyntezy.

Będziemy niebawem śledzić prawa ewolucji społecznej zależne od sprawności IPSów. Jeśli kogoś niecierpliwi zbyt wolne tempo tej ewolucji, jeśli ubolewa, że era globalizacji nie różni się tak bardzo pod względem, powiedzmy, etyki społecznej od epoki jaskiniowej, to warto przytoczyć dla uspokojenia liczby obrazujące cierpliwą powolność ewolucji. Od czasu plamki ocznej eugleny do ludzkiego wzrokowego IPSu upłynęło 3 miliardy lat, a z tego dwa i pół miliarda lat zajęło kształtowanie się oka soczewkowego.^{3}

Obecny odcinek, gdy go zestawić z następnymi, może wzbudzić dysonans myślowy u typowego absolwenta szkoły średniej lub nawet wyższej. W szkole uważało się za oczywiste, że np. biologia, historia i matematyka to przedmioty nie mające nic ze sobą wspólnego. Na tej podstawie dokonywała się w liceach specjalizacja na klasy humanistyczne, biologiczne i matematyczne. Tymczasem pojęcie IPSu, czyli (przypomnijmy) systemu przetwarzania informacji, należy do informatyki teoretycznej będącej częścią matematyki; należy, jak widzieliśmy przed chwilą, do biologii; należy też, jak zobaczymy za chwilę, do wspierających się na historii nauk społecznych.

3.4. Pierwszym przykładem, jaki rozważymy z dziedziny nauk społecznych będzie upadek Polski w wyniku rozbiorów. Temat to, prawdę mówiąc, do cna już przeorany. Czy warto jeszcze nad nim deliberować? Mamy tu jednak do czynienia z przypadkiem szczególnie dobrze się wpisującym w zagadnienie związku między zdolnością zbiorowego podmiotu do przetrwania i rozwoju a sprawnością jego IPSu. Choć więc ów fakt historyczny intensywnie był badany, podejście doń z nowego punktu widzenia tłumaczy zajęcie się nim raz jeszcze.

Jakość ustroju politycznego mierzy się tym, na ile zapewnia on trafne i skuteczne decyzje w sprawach państwowych. Trafne, to znaczy prowadzące do realizacji dążeń danego podmiotu. W teorii gier i decyzji mówi się o dążeniach jako o preferencjach, mając na uwadze, że nie wszystkie cele naszych dążeń dają się naraz realizować, a niektóre nawet się wykluczają (jak to, żeby zjeść ciastko i mieć je nadal). Trzeba więc mieć ustaloną hierarchię celów, żeby wobec konieczności eliminacji wybierać te wyżej stojące w hierarchii, czyli preferowane (preferować to, po prostu, woleć, ale od tego drugiego nie mamy innych poręcznych form gramatycznych; mówimy więc „preferowany”, a nie „wolany”).

3 Por. Ditfurth, op. cit„ strona 113.

Decyzja może być trafna, ale nieskuteczna, gdy jest podjęta za późno lub brakuje innych (niż czas) zasobów do jej wykonania. Trafne decyzje polityczne są tymi, które dobrze służą racji stanu. Nie zawsze jednak racja stanu jest tym, co realni decydenci stawiane najwyżej; bywa, że kierują się prywatą czyli preferują dobro prywatne. Prywata polskiej szlachty i magnaterii była znaczącym czynnikiem sprawczym upadku państwa, ale w dalszym rozważaniu będziemy abstrahować od czynnika preferencji, a więc i od tej określonej preferencji; będziemy więć rozważać możliwy przebieg zdarzeń także w przypadku, w którym preferencje byłyby prawidłowe i stałe. Mamy bowiem dokonać pewnego eksperymentu myślowego, a w każdym eksperymencie, także myślowym, trzeba pewne czynniki przyjąć za ustalone, żeby móc ogarnąć i badać zmienność pozostałych.

Skoncentrujemy się na czynniku, który nazwałem skrótowo IPSem, zostawiając możliwość, żeby objąć tym mianem nie tylko samą metodę przetwarzania informacji lecz także zasób informacji wyjściowych, stanowiący trwałą (niezależną od napływających wiadomości o faktach) bazę danych. W obecnym rozważaniu, istotnym składnikiem tej wyjściowej bazy danych jest zasób wiedzy politycznej, którą kierują się decydenci. Dlatego jest to istotne, że od treści i jakości tej wiedzy współzależy, jaki ustrój polityczny uznamy za optymalny dla danego społeczeństwa w danym okresie historycznym (np. jeśli miałby decydować o sprawach publicznych ciemny ogół, to lepszy może się okazać oświecony absolutyzm).

W każdym procesie podejmowania decyzji występuje element dążeniowy (wola) i element informacyjny (wiedza). W samej treści decyzji jest także element informacyjny, jeśli spojrzeć na decyzję jako na sąd normatywny będący wynikiem rozumowania, a więc pewnego procesu przetwarzania informacji. Normatywny – to znaczy wyrażany zdaniem zaczynającym się od słowa „należy” (lub innego słowa równoznacznego). Co warunkuje, czy wola pójdzie za ową konkluzją, to osobne zagadnienie, od którego abstrahujemy; będziemy śledzić przetwarzanie informacji w procesie decyzyjnym do momentu uzyskania takiej normatywnej konkluzji.

Mówiąc o procesach przetwarzania informacji, w naturalny sposób korzystamy z wiedzy na ich temat, którą zawdzięczamy znajomości struktury i funkcjonowania komputerów cyfrowych. Przetwarzanie informacji jest w nich zawsze procesem obliczania, ponieważ każda informacja zakodowana jest w cyfrach i przetwarzana wedle praw rachunków – logicznego i arytmetycznego. Stąd, biorąc różne komputerowe metody przetwarzania informacji za modele procesów przyrodniczych lub społecznych, nazywamy je modelami obliczeniowymi.

Do przetwarzaniu informacji niezbędne jest urządzenie fizyczne zwane procesorem oraz programy, w szczególności program zwany systemem operacyjnym. który zarządza procesem przetwarzania i koordynuje pracę pozostałych programów. W komputerach biurkowych, z którymi najczęściej mamy do czynienia, występuje jeden procesor, ale jest to szczególny przypadek, którego nie należy brać za ogólną prawidłowość.

Gdy jest więcej niż jeden procesor, wtedy zadanie (problem) do rozwiązania dzieli się na podproblemy i powierza ich wykonywanie poszczegółnym pracującym równolegle procesorom. Następnie, uzyskane rozwiązania cząstkowe są syntetyzowane, dając rozwiązanie całego problemu dzięki działaniu odpowiedniego programu koordynującego. Ten rodzaj pracy systemu nazywa się przetwarzaniem równoległym. Gdy idzie o sprawność obliczeniową, ma ono kololosalną przewagę nad przetwarzaniem przez jeden procesor, choćby ten jeden miał najwyższe osiągalne parametry.

Inny kierunek zwiększania sprawności obliczeniowej polega na wprowadzeniu interaktywności. Jest to postępowanie nieklasyczne, jeśli za klasyczne uznać to, które było u początku maszyn cyfrowych i które dotąd obowiązuje w naszych komputerach biurkowych. Klasyczne polega na tym, że program rozwiązywania problemu przewiduje wszystkie ewentualności (np. wszystkie możliwe układy figur w jakiejś grze) i na każdą z nich określa sposób postępowania. Istnieje ozwiązanie dające znacznie większą sprawność, oszczędzające miejsca miejsca w pamięci i czasu na przetwarzanie. Polega ono na tym, że nie uwzględnia się w programie wszystkich możliwych rozgałęzień problemu (z których większość może się nie zdarzyć), lecz wbudowuje się czujniki (receptory) reagujące na sygnały z otoczenia oraz wyposaża się system w program dający mu zdolność uczenia się na podstawie odbieranych sygnałów, jak i na podstawie własnych prób i błędów w rozwiązywaniu problemu. Wtedy mamy do czynienia z przetwarzaniem interaktywnym; znanym jego przykładem są pociski samosterujące.^{4}

3.5. Wyposażeni w te modele przetwarzania informacji, spójrzmy na rozwiązania ustrojowe w Europie 17 i 18 wieku, żeby metodą porównawczą ukazać w perspektywie informatycznej przyczyny słabości ustrojowej Polski. Jeśli pominąć absolutyzm despotyczny taki jak w Rosji, której specyficzne warunki terytorialne i historyczne czynią ją trudno porównywalną z resztą ówczesnej Europy, to mamy do rozpatrzenia model absolutyzmu oświeconego, wzorcowo realizowany we Francji i w Prusach, oraz model (jak na owe czasy) liberalny, to znaczy bądź republikański (Niderlandy, Szwajcaria), bądź monarchii konstytucyjnej. Podać przykładów na ten ostatni nie da się jednym tchem, bo pod to samo określenie podpadają rozwiązania tak różne jak angielskie, z tronem dziedzicznym, i polskie, gdzie liberalizm posunął się aż do zasady elekcji królów. Jest to istotna różnica (także z informatycznego punktu widzenia), której nie powinna zacierać przynależność do tej samej klasy monarchii konstytucyjnych – to znaczy takich, gdzie konstytucja ogranicza władzę monarchy na rzecz ciał przedstawicielskich. Porównamy najpierw polską demokrację szlachecką z ustrojem światłogo absolutyzmu, następnie odniesiemy ją do zachodnich rozwiązań liberalnych owego czasu.

Oba człony, i absolutyzm i cecha oświecenia, są istotne w naszej informatycznej perspektywie. Absolutyzm to centralizacja decyzji w gestii jednej osoby fizycznej, a więc i centralizacja przetwarzania informacji. Decydent uzyskuje rozpoznanie co do właściwego wyboru w wyniku rozumowań, które sam musi przeprowadzić, żeby być przekonanym osobiście o ich trafności. Z reguły ma on ekspertów i doradców, ale do niego ostatecznie należy oceniać ich kompetencje na podstawie jakichś kryteriów, co do których słuszności musi być sam osobiście przekonany. Tak rządził Francją, na przykład, Ludwik XIV.

Decentralizacja decyzji, polegająca w szczególności na tym, że to nie król nakładał podatki lecz uchwalał je sejm, a posłowie kierowali się instrukcjami danymi im przez lokalne sejmiki, mogłaby jako rozwiązanie informatyczne górować nad systemem centralizacji. Ale tylko w określonych warunkach, o których za chwilę. To zaś, że mogłaby w pewnych warunkach być rozwiązaniem lepszym, obrazuje stan wyniszczenia gospodarczego, do którego doprowadził Francję Ludwik XIV, mając niczym nieograniczoną możliwość wyciskania pieniędzy z poddanych.

Decentralizacja decyzji czyli jej przekazanie w jakiejś części do ośrodków lokalnych, zakłada decentralizację przetwarzania danych. Była mowa o tym, jak decydent centralny musi sam przetwarzyć informacje w konluzje decyzyjne („należy uczynić to a to”); to samo dotyczy decydentów lokalnych. Powstaje zatem sytuacja, której informatycznym modelem jest przetwarzanie danych równoległe. Ma ono kolosalne zalety, ale przy spełnieniu paru oczywistych warunków; (1) procesory lokalne muszą być zaopatrzone w nie popełniające błedów i sprawne w działaniu programy do rozwiązań cząstkowych; (2) baza danych, z której się korzysta w przetwrzaniu informacji musi zawierać dane prawdziwe i kompletne, a zarazem bez zbędnego nadmiaru; (3) szybkość komunikacji między procesorami musi być odpowienia duża, żeby rozwiązania nie przychodziły wtedy, gdy jest już za późno na podjęcie decyzji.

4 Trzeba uwzględnić jeszcze jeden sposób usprawnienia procesów obliczeniowych, mianowicie wyjście poza komputery cyfrowe w kierunku analogowych. Żeby nie przeładować obecnych rozważań teorią informatyczną, odkładamy rzecz do jednego z następnych odcinków, gdzie będzie dla niej odpowiedniejszy kontekst. Więcej wiadomości na temat różnych modeli obliczeniowych znajduje w rozdziale tej książki pt. „Nierozstrzygalność i algorytmiczna niedostępność w naukach społecznych”.

Nie trudno zauważyć, że polska rzeczpospolita szlachecka była jak najdalsza od spełnienia któregokolwiek z tych warunków.

Co się tyczy warunków 1 i 2, kapitalnego przykładu niewydolności informatycznej, wraz z ukazaniem jej przyczyn, dostarcza opis narady szlachty w Zaścianku Dobrzyńskim dany przez Mickiewicza w Panu Tadeuszu. Jest to analiza tak wnikliwa, że zawiera nawet porównanie dwóch strategii przeddecyzyjnego przetwarzania danych: litewskiej, polegającej na tym, że naradzają się wszyscy naraz, mówiąc każdy, co mu do głowy przyjdzie, oraz niemieckiej reprezentowanej przez outsidera, przybyłego z poznańskiego pana Buchmana (nazwisko znaczące, bo wskazuje na książkowe oczytanie), który do każdego problemu radzi powoływać najpierw komisję ekspertów. Oczywiście, Buchmna szlachta zakrzyczała. Narada nad tym, jak zorganizować powstanie przeciw Moskalom zmieniła pod wpływem emocji temat, stała się manifestacją wrogości wobec bogatego sąsiada, Sędziego Soplicy. Wnet przeszła w naradę, nad tym, jak Sędziego zniszczyć, co skończylo się postanowieniem zbrojnego nań najazdu; przy tej okazji posiekano szablami paru myślących inaczej, wśród nich krewnego poety, też Mickiewicza.

Nie inaczej niż narada w Dobrzynie musiały przebiegać sejmiki szlacheckie wyposażające swych posłów w instrukcje na sejm koronny. Brakowało decydentom wiedzy o sprawach państwowych, namiętnie absorbowały ich animozjami blokujące rozumowania, brak było racjonalnych procedur prowadzenia obrad. To ostatnie jest czymś takim, jak program kierujący przetwarzaniem danych przez procesor lokalny, punkty zaś poprzednie wskazują na błędy w informacji przedecyzyjnej z powodu braku odpowiedniej bazy danych.

Gdy powstają tak nieprawidłowe wyniki przetwarzania danych na szczeblach lokalnych, a równolegle dokonuje się to na wielu szczeblach z tego samego poziomu, nie tylko nie zwieksza to efektywności, jaka w innych warunkach daje paralelność przetwarzania, lecz przeciwnie, błędy się kumulują. Wtedy trzeba przyznać wyższość strategii centralizacyjnej, gdzie nie w chodzi w gę kumulacja błedów i gdzie decydent, znajdujący sie w centralnym ośrodku władzy na niepomiernie lepsze rozeznanie w sprawach państwowych. Ma przy tym do rady i ekspertyzy najlepszych w państwie specjalistów, jacy z reguły gromadzą się w stolicach takich, jak Paryż czy Berlin.

To jest ów moment oświecenia w światłym absolutyzmie; na tym się on nie kończy. Sprawa ma ciąg dalszy w powoływaniu pewnych instytucji naukowych wielce dla światłego absolutyzmu charakterystycznych. Z racji doniosłości tego zagadnienia omówię je za chwilę osobno, a tymczasem, gdy porównuje się przetwarzanie informacji centralne z lokalnie równoległym, trzeba jeszcze podnieść bardzo istotny moment szybkości przetwarzania i szybkości komunikowania jego wyników. Pod tym względem sytuacja gatunku ludzkiego (bo az w tej skali trzeba rzecz rozpatrywać) diametralnie sie zmieniła pod koniec wieku 18, gdy wynaleziono telegraf i radio. Nałożyło się to na wcześniejszy i nie mniej ważny przełom – w szybkości transportu, którą zawdzięczamy silnikom, od parowego poczynając.

Te dwa rodzaje wynalazków, które uruchomiły proces globalizacji, zmieniły też gruntownie funkcjonowanie systemów gospodarczych i politycznych. Porównajmy w tym aspekcie system absolutyzmu (nawet nie koniecznie światłego) z polską demokracją szlachecką. Do stolicy dociera wiadomość, że wrogie armie przekroczyły granicę państwa. Za późno, by zwoływać pospolite ruszenie, ale są zawsze do dyspozycji (w roważanej epoce) oddziały wojsk zaciężnych, ktore tylko czekają na ofertę zatrudnienia i żołdu. Wprawdzie skarb państwa jest pusty, ale król decyduje u zaciągnięciu kredytu u wielkich bankierów, a na pokrycie ma przychody z podatków, które właśnie zarządził swym dekretem, a które ściągną wysłani w teren inkasenci. Tak więc armię do obrony kraju można sformować błyskawicznie: czekają chętni do bitki najemnicy, czekają kredyty w bankach, potrzebne tylko słowo królewskie, a szybkośc decyzji króla mierzy się skalą szybkości impulsów nerwowych, w których jest kodowane jego rozumowanie, a więc kodowane przetwarzanie informacji (kilometr w kilka sekund). Tak rzecz mogła wyglądać w Paryżu czy Berlinie.

A jak w Warszawie? Rzecz w tym, że sama Warszawa miała tu mało do powiedzenia. Podatki uchwalała szlachta na sejmie walnym, a ten nie był ciałem stale gotowym do obrad, lecz powoływanym każdorazowo w wyniku wyboru przedstawicieli na sejmikach ziemskich.^{5} Wyobraźmy sobie, że król polski postanawia zwołać sejm walny w celu uchwalenia podatków. W tym celu trzeba powiadomić szlachtę wszystkich ziem, żeby się zebrała na sejmiki. Ile musiał jechać konny goniec z Warszawy do Wilna, Lwowa etc. Przyjmijmy średni promień 500 km., co znaczy kilka dni szalonego galopu, Natępnie szlachta ściąga na sejmiki, co zabiera wielu dobę lub dwie, obraduje tam z emocjonalnością mieszkańców Dobrzyna, co nie przyspiesza obrad lecz je zwalnia, potrwa więc dobrych parę dni. Mamy już dwa tygodnie od chwili rozesłania wici przez króla. Droga do stolicy, ze służbą i taborami, zabiera zażywnym sarmatom więcej czasu niż zawodowym konnym gońcom gońcom, poczem trzeba poszukać gospody lub rozbić biwak na terenach dzisiejszej Woli. Po tym żmudnym miesiącu zaczynają się obrady sejmu walnego wedle tych samych procedur, jakby zamierzonym na jak najmniejszą efektywność obrad, wedle których obradowały sejmiki.

Zauważmy, że to wyliczenie czasu maszruty ludzi i koni określa zarazem temu przekazu informacji w toku jej przetwarzania. Instrukcja uchwalona na sejmiku ziemskim to dane wyjściowe do przetworzenia na sejmie walnym i te wdrują razem z głowa ich nosiciela tydzień lub dwa. I tak widzimy skalę wydolności informatycznej demokracji szlacheckiej i światłego absolutyzmu. Władca absolutny podejmuje decyzję po paru minutach namysłu, ewentualnie po parogodzinnej naradzie ze stale przy nim obecnym gremium doradców, W demokracji szlacheckiej, z jej systemem równoległego, ale jakże nieudolnego, przetwarzania danych, zajmuje to tygodnie. A do tego, nie musi skończyć się decyzją, bo jeden poseł może zawetować ustawę lub nawet zerwać sejm, ale tu już inny wątek niż sprawa przetwarzania równoleglego.

Weźmy teraz pod uwagę równoległe przetwarzanie informacji w demokracji współczesnej. Posłowie, jeśli trzeba ich zwołać na sesję, dostaną powiadomienie w sekundach, a sami przybędą, jeśli bawią na prowincji, w kilka godzin. Tak więc, jednoosobowe podejmowanie decyzji traci tę kolosalną przewagę szybkości nad zbiorowym, jaka miało w wieku absolutyzmu.

Równoległość przetwarzania, polegająca m.in. na tym, że te samą ustawę przetwarza, każdy na swój sposób, rząd, komisje sejmowe, sejm jako całość, senat, prezydent, a w pewnych przypadkach również trybunał konstytucyjny – o ile założy się należytą wiedzę i sprawność przetwarzania tych organów, w gruncie rzeczy czyni proces przetwarzania efektywniejszym niż gdyby go dokonywal jeden procesor centralny (np. monarcha absolutny). Każdy bowiem z paralelnych procesorów rozwiązuje inny problem: sejm propoonuje ustawę z punktu widzenia sprawności działania władzy wykonawczej, parlament bierze pod uwagę interesy różnych grup wyborców, które reprezentują poszczególni posłowie, a prezydent, czy trybubał konstytucyjny, podejmuje problem poprawności legislacyjnej. Wymaga to różnorodnych elementow wiedzy (baz danych) i różnych programów przetwarzania danych (innych np. u prawników, innych u przestawicieli ludu). Istnieją i dziś dyktatorzy, z których każdy sądzi o sobie, że wie wszystko najlepiej i przetwarza w swej głowie najsprawniej. ale smutny los krajów przez nich rządzonych jest argumentem na rzecz innych niż owe dyktatorskie rozwiązań informatycznych.

5 Kiedy Batoremu zabrakło pieniędzy na wojnę z Iwanem Groźnym, szlachta uchwaliła podatki w zamian za odstąpienie jej przez króla uprawnień sądu najwyższego. Gdy Sobieski zabiegał u podniesienie podatków dla zwiększenie liczebności wojska i musiał w tym celu zwołać sejm walny na pięć prób zwołania sejmu udało się to tylko raz. Zaś uchwalenie ustawy sejmowej graniczyło z niemożliwością wobec stosowania liberum veto.

Podsumujmy: w warunkach współczesnej techniki i edukacji (tam, gdzie jest ona istotnie wysoka) oświecony absolutyzm, który miał zdecydowane informatyczne przewagi nad typem demokracji Polski szlacheckiej, tych przewag już nie posiada. To zaś, że wówczas miał te zalety, a zabrakło ich ustrojowi Polski, w znaczącym stopniu tłumaczy upadek państwa polskiego pod koniec 18 wieku.

Nie będzie to jednak jeszcze podsumowanie ostateczne, póki nie uwzględnimy jeszcze jednego członu porównania: innego rodzaju demokracji, które rozwijały się w sąsiedztwie czasowym i geograficznym światłego absolutyzmu, a okazały się być nie słabsze, a nawet zdobyć nad nim przewagę. Historycy wymieniają tu Anglię i Niderlandy,

Oto jak pisze jeden z nich o porażkach Francji z ostatnich lat panowania Ludwika XIV. »Ongiś absolutyzm hiszpański poniósł dotkliwą porażkę w starciu z rewolucją niderlandzką. Teraz despotyzm francuski sparzył się na konflikcie z tą samą Holandią oraz z Anglią, dwiema potęgami kapitalistycznymi o ustroju liberalnym.« Jan Baszkiewicz, „Francuski absolutyzm XVII stulecia” w: Antoni Mączak (red.), Europa i świat w początkach epoki nowożytnej. Część 2. Wiedza Powszechna, Warszawa 1992, s. 252.

Dlaczego demokracja, która osłabiła Polskę w stosunku do rządzonych absolutystycznie państwa ościennych, wzmocniła Holandię i Anglię w stosunku do Francji? Bo była to bardzo inna demokracja. Inna pod względem informatycznym. Pryzjrzyjmy się temu dokladniej.

3.6. Zważmy najpierw na skalę przestrzenną. Odległości między dużymi miastami Holandii liczą się w dziesiątkach, nie w setkach kilometrów. Podobnie jest z terenem Anglii właściwej (tzn. gdy pominąć Szkocję i Irlandię). Ponadto, w oby tych krajach była nieporównanie lepsza niż w Polsce infrastuktura komunikacyjna, rzeczna i lądowa. A gęstość zaludnienia dodatkowo sprzyjała rozchodzeniu się wiadomości. Dzięki temu zbiorowe demokratyczne podejmowanie decyzji nie napotykalo takich jak w Polsce przeszkód natury fizycznej.

Nie do przecenienia jest też odmienność procedur przetwarzania informacji, gdy idzie o stopień ich efektywności. Mówimy wszak o dwóch społecznościach kupieckich, a negocjowanie w sytuacji konfliktu interesów to podstawowa umiejętność kupiecka, mniej naukowo zwana targowaniem się. Ale nie są to kłótnie jałowe i niebezpiecznie emocjonalne (jak w Dobrzyńskim zaścianku), lecz z reguły prowadzące do zawarcia transakcji. Tak więc, kupiec – zupełnie inaczej niż szlachcic – ma we krwi czyli, mówiąc inaczej, jest cały na to zaprogramowany, żeby stosować i doskonalić procedury wspólnego podejmowania decyzji. To musi rzutować również na życie polityczne.

Wreszcie, różnica o wymiarze wręcz dramatycznym, gdy po jednej stronie mamy Polskę szlachecką, a po drugiej kraje światłego absolutyzmu jak i liberalne „kupieckie”, zachodzi w poziomie badań naukowych i wykształcenia. Mało kto zdaje sobie sprawę (nie uczymy się tego na szkolnych lekcjach historii), jak bardzo woeki 17 i 18 były owładnięte zapałem do nauki, zwłaszcza zorientowanej praktycznie, oraz techniki. Presję na intensywne badania i uczenie się wywieraly potrzeby żeglugi, tak handlowej jak wojennej, tak istotne dla potęg morskich, a tymi były w owym czasie przede wszystkim Anglia i Holandia. W Muzeum Morskim w Greenwich samych tylko sekstansów sa dwie ogromne sale. Posługiwanie się przyrządami w nawigacji było nie tylko praktyczną sztuką, lecz wymagało także znajomości matematyki, astronomii, geografii. A potrzebowała tych umiejętności nie jakaś wąska elita w togach doktorów lecz rzesze żeglarzy, żołnierzy, kupców. Matematyki musieli się też uzyć kupcy i bankierzy; na poptrzeby banków, żeby usprawnić oblicznie odsetek holenderski uczony Simon Stevin stworzył stosowaną do dziś notację dla ułamków dziesiętnych. Znamienne jest w owym czasie wypieranie w pracach naukowych i dydaktycznych łaciny przez języki narodowe. Masowy odbiorca takich prac nie znał łaciny, a pilnie potrzebował zawartej w nich wiedzy.

Charakterystycznym znakiem czasu jest zakładanie akademii i towarzystw naukowych, jak Akademia Francuska (1635), the Royal Society of London. (powstałe nieformalnie w 1645, formalnie w 1662), Akademia Nauk w Berlinie (1700), Akademia Nauk w Petersburgu (1725), ta ostatnia zaplanowana przez Piotra Wielkiego. Były one pomyślane w szczególności berlińska i petersburska (obie według projektu Leibniza) jako narzędzia umacniania przez naukę i technikę potęgi państwa. Opłacani przez monarchę uczeni, zamieszkali na stałe w stolicy i otrzymujący od władcy sowite uposażenia (członkowie zwyczajni) lub zamieszkali w innych miejscach (członkowie korespondenci) podejmowali określone w planie Akademii tematy, niektóre spekulatywne, lecz w wielkiej części praktyczne, służące rozwojowi technicznemu i gospodarczemu kraju. Wielki Leonhard Euler, gdy w różnych okresach działał w akademiach berlińskiej i petersburskiej, oddawał się w dużej części realizacji państwowych projektów badawczych, W Petersburgu wykonywał po roku 1730 zamówione prace z kartografii (mapy Syberii), dydaktyki nauk przyrodniczych, magnetyzmu, budowy maszyn, budowy okrętów, podczas gdy z własnej inicjatywy zajmował się intensywnie matematyką.

Tak powstawała wiedza potrzebna dla rozwoju kraju i wzrostu jego potęgi. Owocowała potem przwagami w nawigacji, a więc i w handlu, kolonizacji i bitwach morskich, w uprawach rolnych, w produkcji przemysłowej oraz, co ważne dla dziejów polskich zmagań z sąsiadami, na polu wojskowości (artyleria, fortyfikacje etc). Zaległości, jakie powstały w tych dziedzinach w Polsce zaczęto odrabiać dopiero pod koniec 18 wieku. Charakterystyczna jest data powstania polskiego odpowiednika zagranicznych akademii naukowych. Było to Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, założone w 1800, a więc po rozbiorach, w okresie wcielenia Warszawy do Prus (jego kontynuacją jest obecne Towarzystwo Naukowe Warszawskie).

W perspektywie informatycznej, istotnym czynnikiem poziomu cywilizacyjnego, dobrobytu i znaczenia międzyanrodowego państwa jest połączenie zasobów wiedzy (baz danych) z najbardziej efektywnymi sposobami przetwarzania informacji gospodarczej, politycznej, prawnej, administracyjnej.^{6} W obu tych wymiarach dawna Polska pozostała w tyle za przeodującą częścią Europy. Nie należy tegio kłaść na karb jakiegoś fatalizmu genetycznego (tzw. charakter narodowy) czy nieodwracalnego dziedzictwa o charakterze kulturowym. Był to skutek położenia na peryferiach geograficznych Europy, co było mocno niekorzystne w czasach, gdy przemiesczać się można było najwyżej z prędkością konia, a straciło na znaczeniu przy obecnych parametrach komunikowania się i transportu. Była to również konsekwencja tego, że zabrakło licznej i prężnej warstwy kupieckiej, co też ma uwarunkowania geograficzne, takie jak oddalenie od szlaków morskich. Koniec wieku 20 przyniósł Polsce w tych sprawach odmianę i szansę. Skorzystamy z niej tym więcej, im lepiej będziemy rozumieć informatyczne jądro procesów społeczych, gospodarczych, politycznych.

6 Pouczajacym przykładem, jak defekty myślenia informatycznego szkodzą państwu jest w Polsce beztroskie komplikowanie prawa i jego niestabilność. Większość polityków nie potrafią zrozumieć, a obywatele rozumieją zbyt słabo, by to na politykach wymusic, że te cechy prawa prowadzą do marnotrawstwa zasobów występujących w przetwarzaniou informacji, jak pamięć i czas. Podobnie, tylko nieliczni rozumieją, iż uproszczenie podatku do postaci liniowej bez ulg opłaciłoby się ostatecznie wszystkim, oszczędzając multum energii i czasu zuzywanych na bezproduktywne przetwarzanie informacji.