%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12pt   \magnification1200
\hsize14cm \vsize20cm
\advance\hoffset6mm
\vglue1cm
\pn
{\bbf II. RACJONALNO�� W POLITYCE. PROGNOZA DLA GLOBALIZACJI}  
\b\bsn
{\bbf 1.} 
\bsn
{\bf 1.1.}

\bsn
{\bbf 1. Naczelne prawo ewolucji spo�ecznej: wygrywaj� systemy sprawniejsze
informacyjnie i motywacyjnie}
\bsn
{\bf 1.1.} Jednym z milowych krok�w my�li ludzkiej jest zrozumienie roli
rywalizacji w ulepszaniu �wiata. Zrozumienie to pojawi�o si� w ekonomii u
jej liberalnych przedstawicieli, a w biologii za spraw� Charlesa Darwina.
P�niej za� logik i my�liciel spo�eczny Karl Popper podni�s� je do rangi
naczelnej zasady metodologicznej w badaniach naukowych, jako dyrektyw�
konkurencji mi�dzy teoriami.

Nie jest to mo�e my�l specjalnie przyjemna, marzymy raczej o tym (jak
kapitalnie wyrazi� Norwid) {\k �eby to samym tchem harmonii mo�na by�o
kr�ci� woz�w o�}, Ale trzeba przyj�� rzeczywisto�� tak�, jaka jest, a je�li
poprawia�, to stosuj�c si� do jej realnych praw. W obecnym odcinku rozwa�ymy
prawo uj�te w jego tytule, gdzie wyst�puj� poj�cia sprawno�ci informacyjnej
i sprawno�ci motywacyjnej. Maj� one zastososwanie do {\k system�w
cywilizacyjnych} czyli system�w organizuj�cych �ycie wielkich zbiorowo�ci.
Zajmiemy si� najpiew sprawno�ci� informacyjn�, 

Zostawiaj�c na boku darwinowsk� walk� o byt w�r�d ro�lin i zwierz�t,
zauwa�my, �e w �wiecie spo�ecznym wchodz� w stosunek rywalizacji jednostki
lub zespo�y lub metody rozwi�zywania problem�w. To trzecie, cho� brzmi mo�e
bardziej abstrakcyjnie, jest dobrze znane z do�wiadczenia. Do�wiadcza si�
konfrontacji mi�dzy metodami, gdy mamy wykluczaj�ce si� wzajem sposoby
rozwi�zania okre�lonego problemu, na przyk�ad problemu postawionego przez
Kolumba, czy wyprawia� si� do Indii �egluj�c na wsch�d, czy na zach�d.
Dzi�ki ekperymentowi Kolumba (w kt�rym przegra� jego w�asny projekt) wygra�a
metoda tradycyjna. 

�eby uczyni� kolejny krok, jest nam potrzebne poj�cie {\k podmiotu
zbiorowego}. Nie ka�dy daj�cy si� pomy�le� zbi�r ludzi jest zbioro�ci�. Nie
nazwiemy tak zbioru os�b przebywaj�cych w danym momencie w supermarkecie, a
wi�c klient�w, sprzedawc�w itd., bo ka�dy zmierza w swoim kierunku, za�atwia
swoje sprawy czy wykonuje sobie w�a�ciw� funkcj�. Ale widownia teatralna to
jest ju� zbiorowo��; ��czy jej cz�onk�w wsp�lna percepcja tych samych
tre�ci, wsp�lne wzruszenia i reakcje. To co� wi�cej ni� lu�ny zbi�r
indywidu�w. 

Ale to jeszcze nie jest zbiorowy podmiot. �eby zbiorowo�� by�a podmiotem,
musi mie� jakie� wsp�lne d��enia i by� obdarzona zdolno�ci� podejmowania
zbiorowych decyzji w celu urzeczywistniania swych d��e�. To drugie mo�e si�
dzia� na r�ne sposoby: przez pojawienie si� przyw�dcy, kt�ry decyduje za
zbiorowo��, przez wybranie reprezentuj�cej j� w�adzy, przez procedury
g�osowania powszechnego itd.

Pewien spos�b zbiorowego podejmowania decyzji, istotny dla naszych rozwa�a�,
jest na tyle skomplikowany, �e trzeba b�dzie przybli�a� si� do� powoli, krok
po kroku. Jednym z krok�w, kt�ry uczynimy p�niej, ale warto go zapowiedzie�
dla wst�pnego z nim si� oswojenia, polega na skorzystaniu z pewnego modelu
decyzyjnego, kt�ry zaleca sama przyroda. Jest nim kolonia mr�wek, o czym tak
pisz� znawcy przedmiotu. ,, Dzi�ki
              skomplikowanym systemom komunikacji w spo�ecze�stwach mr�wek
              mog� zachodzi� procesy tzw. kolektywnego podejmowania decyzji,
              stanowi�ce szczeg�lnie interesuj�cy przyk�ad z�o�onych
              automatyzm�w rozgrywaj�cych si� na spo�ecznym poziomie
              integracji.''%
 \note{\n Cytowane za: Julita Korczy�ska, Anna Szczuka (Instytut Biologii
Do�wiadczalnej PAN) {\nit Systemy porozumiewania si� mr�wek.}
www.swps.edu.pl/jadwisin/8.htm (brak innych danych bibliograficznych).}

Nie przypadkiem sygnalizuj� wcze�niej, nim wejdziemy w szczeg�y, zamiar
pobierania u mr�wek korepetycji, na kt�re, jak zobaczymy, ucz�szczaj�
wytrawni informatycy (co zapowiada w obecnym cytacie termin
,,automatyzmy''). Kieruje to nas na taki tor my�lenia o zjawiskach
spo�ecznych, na kt�rym szukamy sprawdzonych w toku ewolucji efektywnych
metod dzia�ania, stroni�c od utopijnej moralistyki.

Drugim po�ytkiem z obrazu mrowiska jest to, �e stanowi ono wyrazisty
przyk�ad podmiotu zbiorowego. Mrowisko jako ca�o�� ma swoje d��enie do
przetrwania i ekspansji, kt�rego poszczeg�lne mr�wki nie musz� by� �wiadome,
a w zwi�zku z tym zachodz� w nim (jak powiada nasz cytat) kolektywnego
podejmowania decyzji. Wyposa�eni w ide� podmiotu zbiorowego, potrafimy
wnikn�� g��biej w z�o�ono�� praw rywalizacji, gdy mamy do czynienia z pewn�
kombinacj� rywalizacji mi�dzy podmiotami i rywalizacji mi�dzy metodami.

Zanim przejdziemy do podmiot�w zbiorowych, rozpatrzmy t� kombinacj� na
pewnym ba�niowym przyk�adzie, w kt�rym bohaterami nie s� podmioty zbiorowe
lecz indywidualne, co (jako przypadek prostszy) u�atwi uchwycenie natury
konfliktu.
\m
{\ls \n Dwaj przyjaciele, genialni fizycy, mieli konkurencyjne pomys�y na
to, jak� metod� uczyni� cia�o niewidzialnym. Jeden uwa�a�, �e rozwi�zaniem
doskonalym jest uczyni� je absolutnie czarnym, a drugi stawia� na
przezroczyso��. Po latach �l�czenia w laboratorium ka�dy osi�gn�� sw�j cel,
aplikuj�c wynalazek do swego cia�a. Wyszli obaj na �wiat�o dzienne, ka�dy w
przekonaniu �e dzi�ki doskona�o�ci swej metody b�dzie niewidzialny dla
konkurenta, podczas gdy niedoskona�o�� metody tamtego pozwoli go
zdemaskowa�. Ale �adnej z dw�ch metod nie by�o s�dzone udowodni� sw�
wy�szo��. Cz�owiek absolutnie czarny rzuca� cie�, a przezroczysty, gdy
wykonywal obroty w �wietle s�onecznym, zdradza� si� b�yskami. Tragiczne
zako�czenie, kt�re dopisa� autor (Jack London) nie ma ju� znaczenia dla
potrzebnego nam mora�u, ale doko�czmy, �e zapomniawszy o wiernej przyja�ni
ka�dy z uczonych rozw�cieczony pora�k� zapragn�� fizycznie zniszczy� rywala
i tak walczyli do �miertelnego fina�u cie� z b�yskiem. \m}
\pn
To, co w tej historii pozwala na wa�ny mora�, to okoliczno��, �e rywalizacja
podmiot�w dokonuje si� przez rywalizacj� przyj�tych przez podmioty metod.
Ten pokona rywala, kto ma lepsz� ni� on metod�. W realnym �yciu wygrana
zale�y od r�nych czynnik�w, wr�d kt�rych niebgateln� rol� odgrywa
przypadek, ale caeteris paribus, to znaczy, gdy pozosta�e czynniki s� takie
same, o wygranej zadecyduje metoda.

Gdy wzi�� pod uwag� podmioty zbiorowe, na ka�dym kroku spotykamy si� z t�
prawid�owo�ci�. W sporcie dru�ynowym konkurencyjne metody to np.\ r�ne
strategie walcz�cych ze sob� dru�yn pi�ki no�nej. W konkurencji mi�dzy
firmami wi�ksze szanse sukcesu ma ta, kt�ra opanuje skuteczniejsze metody
produkcji, zarz�dzania, marketingu. W rywalizacji mi�dzy pa�stwami wchodzi w
gr� kolosalny i wysoce z�o�ony zbi�r metod, kt�rego istotnymi elementami s�
ustr�j polityczny jak i ustr�j gospodarczy.
\bsn
{\bf 3.2.} Bior�c za punkt wyj�cia �w stosunek konkurencyjno�ci mi�dzy
metodami dzia�ania, b�dziemy mogli wyja�ni� i uzasadni� twierdzenie zawarte
w tytule obecnego odcinka. Jest ono odpowiedzi� na pytanie o g��wny czynnik,
od kt�rego zale�y rozw�j spo�eczny. Odpowied� za� brzmi, �e zale�y od tego,
czy zachodzi konkurencja pod wzgl�dem sprawno�ci mi�dzy czynnikami
okre�lanymi jako systemy informacyjne i systemy motywacyjne. POjawiaj�ce si�
tu poj�cie systemu wprowadzamy za pomoc� stosowanego w poprzednim odcinku
poj�cia metody.

Mianowicie, w d��eniu do realizacji swych cel�w podmioty zbiorowe pos�uguj�
si� nie pojedynczymi metodami przetwarzania informacji i motywowania swych
cz�onk�w lecz ca�ymi zbiorami metod. Ka�dy za� z takich zbior�w nie jest
lu�n� mnogo�ci� element�w lecz odznacza si� tym, �e jego elementy s�
powi�zane relacjami w jak�� ca�o��. Tak zorganizowany zbi�r nazywamy {\k
struktur�} lub {\k uk�adem} lub {\k systemem}. Ka�dy z tych termin�w ma
swoje zalety, a dla obecnych rozwa�a� najdogodniejszy b�dzie trzeci.
Dla zaznaenia donios�o�ci tego poj�cia, niech jego okre�lenie b�dzie
wyr�nione ramk�.

\ramka
I tak, zbi�r metod przetwarzania informacji, czasem brany ��cznie z baz�
danych zawieraj�c� ju� uzyskane informacje informacje i pomocn� w
pozyskiwaniu dalszych, okre�limy terminem: {\k system przetwarzania
informacji}.  B�dziemy go zast�powa� skr�tem IPS, na�laduj�c szyk frazy
angielskiej -- {\k informatation processing systems}.

Odpowiednio, m�wi� b�dziemy o {\k systemie motywacyjnym}, ��cz�c uwagi
na jego temat z rozwa�aniami o IPSach, jako �e informacja i motywacja wzajem
na siebie oddzia�uj�. IPS jest tym, w co musi by� wyposa�ony ka�dy podmiot
do czego� d���cy oraz podejmuj�cy motywowane d��eniem decyzje. A je�li jest
to podmiot zbiorowy, potrzebny jest ponadto system motywacyjny, �eby pewne
dzia�ania element�w tego podmiotu s�u�y�y jego d��eniom.  
\m
 {\ls \n Zauwa�my: IPS sam w sobie nie jest podmiotem w tym znaczeniu, �e
by�by bytem do czego� d���cym. Jest on w�a�ciwo�ci� takiego podmiotu,
stanowi�c� warunek urzeczywistniania jego d��e�. Niech nas nie myli spos�b
m�wienia, w kt�rym nazwa jakiego� IPSa jest podmiotem gramatycznym zdania;
b�dzie to podmiot w innym znaczeniu. Przestroga ta stosuje si� tak�e do
tytu�u obecnego podrozdzia�u. M�wi si� w nim, �e wygrywaj� systemy
sprawniejsze. gdzie podmiotem gramatycznym jest ,,systemy''. Ma to znaczy�,
�e podmiot d��e� dysponuj�cy sprawniejszymi systemami informacji i motywacji
wygrywa we wsp�zawodnictwie z podmiotem d��e� gorzej w tym wzgl�dzie
uposa�onym, co w pochodnym sensie mo�na odda� powiedzeniem, i� pierwszy
system wygrywa z drugim. �w sens pochodny pojawia si� zw�aszcza wtedy, gdy
jeden i ten sam podmiot d��e� ma wybra� kt�ry� z alternatywnych IPS�w. Gdy
dokona wyboru, znaczy to, �e konkurencj� wygra� (powiedzmy, w umy�le
decydenta) ten, a nie inny IPS. \m}
\pn
Wiedza o roli IPS�w w �yciu, ro�lin, zwierz�t, ludzi i spo�ecze�stw nie jest
czym�, co wynosimy ze szko�y �redniej czy ze studi�w wy�szych (chyba, �e s�
to studia informatyczne). Programy nauczani� nie nad��aj� w tym wzgl�dzie za
rozwojem nauki. Czasem przekazuje si� nawet wiadomo�ci o wchodz�cych w gr�
faktach, brak jednak informatycznego punktu widzenia, �eby sobie przyswoi�
ten punkt widzenia (do czego zach�ta jest w tytule obecnej ksi�zki),
rozwa�my dwa pouczaj�ce przyk�ady. 

Jeden dotyczy podmiot�w indywidualnych z tego szczebla ewolucji, na kt�ry
uda�o si� wspi�� �limakom; rozwa�anym za� IPSem b�dzie system wzrokowy.
Drugi przyk�ad dotyczy tak zaawansowanych podmiot�w zbiorowych jak pa�stwa
oraz IPS�w jako czego�, co si� zawiera w ich ustrojach politycznych i
gospodarczych. W rozwa�aniu aspektu ekonomicznego pomocny si� oka�e
(zapowiadany wy�ej) informatyczny model mrowiska.
\bsn
{\bf 3.3.} W ksi��ce o prawach ewolucji pod tytu�em {\k Duch nie spad� z
nieba} Hoimar von Dittfurth opowiada frapuj�c� histori� powstania organu
wzroku.%
 \note{\n Korzystam z polskiego przek�adu Anny Danuty Tuszy�skiej,
Sagittarius, Warszawa 1995; podrozdzia� 8 pt.\ ,,Od odbiornika �wiat�a do
narz�du widzenia''.} 

System wzrokowy to doskona�y przyk�ad IPSu, analizowany w tej roli przez
neurobiolog�w i badaczy ewolucji. Informacj� wej�ciow� s� bod�ce �wietlne
dzia�aj�ce na kom�rki oka; nim dotr� do m�zgu jako informacje wyj�ciowe,
podlegaj� one u wy�szych zwierz�t niezwykle skomplikowanym transformacjom. U
�limaka s� one jeszcze tak proste, �e da si� prze�ledzi�, w jaki spos�b
wi�ksza sprawno�� IPSu zwi�ksza szanse prze�ycia osobnika w por�wnaniu z
tymi, u kt�rych system jest mniej sprawny.

�limak nie ma jeszcze w�a�ciwego oka. Ma do�ek wzrokowy w kszta�cie
kielicha, kt�rego roz�o�one na zewn�trz wypustki mog� si� mniej lub bardziej
zw�a� �ukowo ku �rodkowi, przy wi�kszym zw�eniu daj�c wi�ksze wg��bienie. 
Kielich stopniowo staje si� coraz bardziej podobny do jamy, kt�ra jest
g��bsza od kielicha dzi�ki dodatkowej przestrzeni powsta�ej pod �ukiem z
wypustek, a zarazem ma bardzo w�ski otw�r. Dzi�ki wi�kszej g��boko�ci
mo�liwe jest dok�adniejsze ustalenie kierunku, z kt�rego pada �wiat�o, a
dzi�ki w�sko�ci otworu rzutowany obraz staje si� ostrzejszy. Im bardziej
zawansowane s� te cechy, tym lepiej oko sygnalizuje kierunek i pr�dko��
przedmiot�w �wiata zewn�trznego, kt�rych cienie powstaj� na �ciankach
kielicha dzi�ki wpdaj�cemu do �rodka promieniowi �wiat�a. 

W okre�lonej populacji ka�da cecha ma rozrzut statystyczny, u wi�kszo�ci
osobnik�w wyst�puj�c w stopniu przeci�tnym, u jakiej� mniejszo�ci w
minimalnym, u innej za� w maksymalnym. Osobniki o maksymalnej zdolno�ci
przetwarzania bod�c�w �wietlnych, a wi�c sprawno�ci swego IPSu, kt�r�
zawdzi�cza�y nieprzeci�tnej g��boko�ci kielicha i nieprzeci�tnej w�sko�ci
otworu przepuszczaj�cego �wiat�o, mia�y lepsz� orientacj� w otoczeniu i st�d
wi�ksz� szans� prze�ycia. One wi�c pozostawia�y potomstwo, w znacznej cz�ci
(wed�ug praw dziedziczenia) do nich podobne. I tak upowszechchnia� si� �w
sprawniejszy IPS. 

Kolejnym etapem by�o oko soczewkowe, kt�re tak�e upowszechnialo si� dzi�ki
temu, �e osobniki, kt�re si� do tej formy bardziej przybli�a�y mia�y IPS
daj�cy wi�ksze ni� innym szanse prze�ycia i rozmna�ania. A zacz�o si�
wszystko od plamki ocznej eugleny, kt�ra odr�nia�a tylko �wiat�o od
ciemno�ci, potrzebuj�c �wiat�a do fotosyntezy. 

B�dziemy niebawem �ledzi� prawa ewolucji spo�ecznej zale�ne od sprawno�ci
IPS�w. Je�li kogo� niecierpliwi zbyt wolne tempo tej ewolucji, je�li
ubolewa, �e era globalizacji nie r�ni si� tak bardzo pod wzgl�dem,
powiedzmy, etyki spo�ecznej od epoki jaskiniowej, to warto przytoczy� dla
uspokojenia liczby obrazuj�ce cierpliw� powolno�� ewolucji. Od czasu plamki
ocznej eugleny do ludzkiego wzrokowego IPSu up�yn�o 3 miliardy lat, a z
tego dwa i p� miliarda lat zaj�o kszta�towanie si� oka soczewkowego.%
 \note{\n Por.\ Ditfurth, op.~cit,, strona 113.}

Obecny odcinek, gdy go zestawi� z nast�pnymi, mo�e wzbudzi� dysonans my�lowy
u typowego absolwenta szko�y �redniej lub nawet wy�szej. W szkole uwa�a�o
si� za oczywiste, �e np.\ biologia, historia i matematyka to przedmioty nie
maj�ce nic ze sob� wsp�lnego. Na tej podstawie dokonywa�a si� w liceach
specjalizacja na klasy humanistyczne, biologiczne i matematyczne. Tymczasem
poj�cie IPSu, czyli (przypomnijmy) systemu przetwarzania informacji, nale�y
do informatyki teoretycznej b�d�cej cz�ci� matematyki; nale�y, jak
widzieli�my przed chwil�, do biologii; nale�y te�, jak zobaczymy za chwil�,
do wspieraj�cych si� na historii nauk spo�ecznych. 
\bsn
{\bf 3.4.} Pierwszym przyk�adem, jaki rozwa�ymy z dziedziny nauk spo�ecznych
b�dzie upadek Polski w wyniku rozbior�w. Temat to, prawd� m�wi�c, do cna ju�
przeorany. Czy warto jeszcze nad nim deliberowa�? Mamy tu jednak do
czynienia z przypadkiem szczeg�lnie dobrze si� wpisuj�cym w zagadnienie
zwi�zku mi�dzy zdolno�ci� zbiorowego podmiotu do przetrwania i rozwoju a
sprawno�ci� jego IPSu. Cho� wi�c �w fakt historyczny intensywnie by� badany,
podej�cie do� z nowego punktu widzenia t�umaczy zaj�cie si� nim raz jeszcze.

Jako�� ustroju politycznego mierzy si� tym, na ile zapewnia on trafne i
skuteczne decyzje w sprawach pa�stwowych. Trafne, to znaczy prowadz�ce do
realizacji d��e� danego podmiotu. W teorii gier i decyzji m�wi si� o
d��eniach jako o preferencjach, maj�c na uwadze, �e nie wszystkie cele
naszych d��e� daj� si� naraz realizowa�, a niekt�re nawet si� wykluczaj�
(jak to, �eby zje�� ciastko i mie� je nadal). Trzeba wi�c mie� ustalon�
hierarchi� cel�w, �eby wobec konieczno�ci eliminacji wybiera� te wy�ej
stoj�ce w hierarchii, czyli preferowane (preferowa� to, po prostu, wole�,
ale od tego drugiego nie mamy innych por�cznych form gramatycznych; m�wimy
wi�c ,,preferowany'', a nie ,,wolany'').   

Decyzja mo�e by� trafna, ale nieskuteczna, gdy jest podj�ta za p�no lub
brakuje innych (ni� czas) zasob�w do jej wykonania. Trafne decyzje
polityczne s� tymi, kt�re dobrze s�u�� racji stanu. Nie zawsze jednak racja
stanu jest tym, co realni decydenci stawiane najwy�ej; bywa, �e kieruj� si�
prywat� czyli preferuj� dobro prywatne. Prywata polskiej szlachty i
magnaterii by�a znacz�cym czynnikiem sprawczym upadku pa�stwa, ale w dalszym
rozwa�aniu b�dziemy abstrahowa� od czynnika preferencji, a wi�c i od tej
okre�lonej preferencji; b�dziemy wi�� rozwa�a� mo�liwy przebieg zdarze�
tak�e w przypadku, w kt�rym preferencje by�yby prawid�owe i sta�e. Mamy
bowiem dokona� pewnego eksperymentu my�lowego, a w ka�dym eksperymencie,
tak�e my�lowym, trzeba pewne czynniki przyj�� za ustalone, �eby m�c ogarn��
i bada� zmienno�� pozosta�ych. 

Skoncentrujemy si� na czynniku, kt�ry nazwa�em skr�towo IPSem, zostawiaj�c
mo�liwo��, �eby obj�� tym mianem nie tylko sam� metod� przetwarzania
informacji lecz tak�e zas�b informacji wyj�ciowych, stanowi�cy trwa��
(niezale�n� od nap�ywaj�cych wiadomo�ci o faktach) baz� danych. W obecnym
rozwa�aniu, istotnym sk�adnikiem tej wyj�ciowej bazy danych jest zas�b
wiedzy politycznej, kt�r� kieruj� si� decydenci. Dlatego jest to istotne, �e
od tre�ci i jako�ci tej wiedzy wsp�zale�y, jaki ustr�j polityczny uznamy za
optymalny dla danego spo�ecze�stwa w danym okresie historycznym (np.\ je�li
mia�by decydowa� o sprawach publicznych ciemny og�, to lepszy mo�e si�
okaza� o�wiecony absolutyzm).  
 
W ka�dym procesie podejmowania decyzji wyst�puje element d��eniowy (wola) i
element informacyjny (wiedza). W samej tre�ci decyzji jest tak�e element
informacyjny, je�li spojrze� na decyzj� jako na s�d normatywny b�d�cy
wynikiem rozumowania, a wi�c pewnego procesu przetwarzania informacji.
Normatywny -- to znaczy wyra�any zdaniem zaczynaj�cym si� od s�owa
,,nale�y'' (lub innego s�owa r�wnoznacznego). Co warunkuje, czy wola p�jdzie
za ow� konkluzj�, to osobne zagadnienie, od kt�rego abstrahujemy; b�dziemy
�ledzi� przetwarzanie informacji w procesie decyzyjnym do momentu uzyskania
takiej normatywnej konkluzji.

M�wi�c o procesach przetwarzania informacji, w naturalny spos�b korzystamy z
wiedzy na ich temat, kt�r� zawdzi�czamy znajomo�ci struktury i
funkcjonowania komputer�w cyfrowych. Przetwarzanie informacji jest w nich
zawsze procesem {\k obliczania}, poniewa� ka�da informacja zakodowana jest w
cyfrach i przetwarzana wedle praw rachunk�w -- logicznego i arytmetycznego.
St�d, bior�c r�ne komputerowe metody przetwarzania informacji za modele
proces�w przyrodniczych lub spo�ecznych, nazywamy je {\k modelami
obliczeniowymi}.

Do przetwarzaniu informacji niezb�dne jest urz�dzenie fizyczne zwane {\k
procesorem} oraz {\k programy}, w szczeg�lno�ci program zwany {\k systemem
operacyjnym}. kt�ry zarz�dza procesem przetwarzania i koordynuje prac�
pozosta�ych program�w. W komputerach biurkowych, z kt�rymi najcz�ciej mamy
do czynienia, wyst�puje jeden procesor, ale jest to szczeg�lny przypadek,
kt�rego nie nale�y bra� za og�ln� prawid�owo��.  

Gdy jest wi�cej ni� jeden procesor, wtedy zadanie (problem) do rozwi�zania
dzieli si� na podproblemy i powierza ich wykonywanie poszczeg�nym
pracuj�cym r�wnolegle procesorom. Nast�pnie, uzyskane rozwi�zania cz�stkowe
s� syntetyzowane, daj�c rozwi�zanie ca�ego problemu dzi�ki dzia�aniu
odpowiedniego programu koordynuj�cego. Ten rodzaj pracy systemu nazywa si�
{\k przetwarzaniem r�wnoleg�ym}. Gdy idzie o sprawno�� obliczeniow�, ma ono
kololosaln� przewag� nad przetwarzaniem przez jeden procesor, cho�by ten
jeden mia� najwy�sze osi�galne parametry. 

Inny kierunek zwi�kszania sprawno�ci obliczeniowej polega na wprowadzeniu
interaktywno�ci. Jest to post�powanie nieklasyczne, je�li za klasyczne uzna�
to, kt�re by�o u pocz�tku maszyn cyfrowych i kt�re dot�d obowi�zuje w
naszych komputerach biurkowych. Klasyczne polega na tym, �e program
rozwi�zywania problemu przewiduje wszystkie ewentualno�ci (np.\ wszystkie
mo�liwe uk�ady figur w jakiej� grze) i na ka�d� z nich okre�la spos�b
post�powania. Istnieje ozwi�zanie daj�ce znacznie wi�ksz� sprawno��,
oszcz�dzaj�ce miejsca miejsca w pami�ci i czasu na przetwarzanie. Polega ono
na tym, �e nie uwzgl�dnia si� w programie wszystkich mo�liwych rozga��zie�
problemu (z kt�rych wi�kszo�� mo�e si� nie zdarzy�), lecz wbudowuje si�
czujniki (receptory) reaguj�ce na sygna�y z otoczenia oraz wyposa�a si�
system w program daj�cy mu zdolno�� uczenia si� na podstawie odbieranych
sygna��w, jak i na podstawie w�asnych pr�b i b��d�w w rozwi�zywaniu
problemu. Wtedy mamy do czynienia z {\k przetwarzaniem interaktywnym};
znanym jego przyk�adem s� pociski samosteruj�ce.%
 \note{\n
Trzeba uwzgl�dni� jeszcze jeden spos�b usprawnienia proces�w obliczeniowych,
mianowicie wyj�cie poza komputery cyfrowe w kierunku analogowych. �eby nie
prze�adowa� obecnych rozwa�a� teori� informatyczn�, odk�adamy rzecz do
jednego z nast�pnych odcink�w, gdzie b�dzie dla niej odpowiedniejszy
kontekst. Wi�cej wiadomo�ci na temat r�nych modeli obliczeniowych znajduje
w rozdziale tej ksi��ki pt.\ ,,Nierozstrzygalno�� i algorytmiczna
niedost�pno�� w naukach spo�ecznych''.}
\bsn
{\bf 3.5.} Wyposa�eni w te modele przetwarzania informacji, sp�jrzmy na
rozwi�zania ustrojowe w Europie 17 i 18 wieku, �eby metod� por�wnawcz�
ukaza� w perspektywie informatycznej przyczyny s�abo�ci ustrojowej Polski.
Je�li pomin�� absolutyzm despotyczny taki jak w Rosji, kt�rej specyficzne
warunki terytorialne i historyczne czyni� j� trudno por�wnywaln� z reszt�
�wczesnej Europy, to mamy do rozpatrzenia model absolutyzmu o�wieconego,
wzorcowo realizowany we Francji i w Prusach, oraz model (jak na owe czasy)
liberalny, to znaczy b�d� republika�ski (Niderlandy, Szwajcaria), b�d�
monarchii konstytucyjnej. Poda� przyk�ad�w na ten ostatni nie da si� jednym
tchem, bo pod to samo okre�lenie podpadaj� rozwi�zania tak r�ne jak
angielskie, z tronem dziedzicznym, i polskie, gdzie liberalizm posun�� si�
a� do zasady elekcji kr�l�w. Jest to istotna r�nica (tak�e z
informatycznego punktu widzenia), kt�rej nie powinna zaciera� przynale�no��
do tej samej klasy monarchii konstytucyjnych -- to znaczy takich, gdzie
konstytucja ogranicza w�adz� monarchy na rzecz cia� przedstawicielskich.
Por�wnamy najpierw polsk� demokracj� szlacheck� z ustrojem �wiat�ogo
absolutyzmu, nast�pnie odniesiemy j� do zachodnich rozwi�za� liberalnych
owego czasu. 

Oba cz�ony, i absolutyzm i cecha o�wiecenia, s� istotne w naszej
informatycznej perspektywie. Absolutyzm to centralizacja decyzji w gestii
jednej osoby fizycznej, a wi�c i centralizacja przetwarzania informacji.
Decydent uzyskuje rozpoznanie co do w�a�ciwego wyboru w wyniku rozumowa�,
kt�re sam musi przeprowadzi�, �eby by� przekonanym osobi�cie o ich
trafno�ci. Z regu�y ma on ekspert�w i doradc�w, ale do niego ostatecznie
nale�y ocenia� ich kompetencje na podstawie jakich� kryteri�w, co do kt�rych
s�uszno�ci musi by� sam osobi�cie przekonany. Tak rz�dzi� Francj�, na
przyk�ad, Ludwik XIV. 

Decentralizacja decyzji, polegaj�ca w szczeg�lno�ci na tym, �e to nie kr�l
nak�ada� podatki lecz uchwala� je sejm, a pos�owie kierowali si�
instrukcjami danymi im przez lokalne sejmiki, mog�aby jako rozwi�zanie
informatyczne g�rowa� nad systemem centralizacji. Ale tylko w okre�lonych
warunkach, o kt�rych za chwil�. To za�, �e mog�aby w pewnych warunkach by�
rozwi�zaniem lepszym, obrazuje stan wyniszczenia gospodarczego, do kt�rego
doprowadzi� Francj� Ludwik XIV, maj�c niczym nieograniczon� mo�liwo��
wyciskania pieni�dzy z poddanych.

Decentralizacja decyzji czyli jej przekazanie w jakiej� cz�ci do o�rodk�w
lokalnych, zak�ada decentralizacj� przetwarzania danych. By�a mowa o tym,
jak decydent centralny musi sam przetwarzy� informacje w konluzje decyzyjne
(,,nale�y uczyni� to a to''); to samo dotyczy decydent�w lokalnych. Powstaje
zatem sytuacja, kt�rej informatycznym modelem jest przetwarzanie danych
r�wnoleg�e. Ma ono kolosalne zalety, ale przy spe�nieniu paru oczywistych
warunk�w; (1) procesory lokalne musz� by� zaopatrzone w nie pope�niaj�ce
b�ed�w i sprawne w dzia�aniu programy do rozwi�za� cz�stkowych; (2) baza
danych, z kt�rej si� korzysta w przetwrzaniu informacji musi zawiera� dane
prawdziwe i kompletne, a zarazem bez zb�dnego nadmiaru; (3) szybko��
komunikacji mi�dzy procesorami musi by� odpowienia du�a, �eby rozwi�zania
nie przychodzi�y wtedy, gdy jest ju� za p�no na podj�cie decyzji.

Nie trudno zauwa�y�, �e polska rzeczpospolita szlachecka by�a jak najdalsza
od spe�nienia kt�regokolwiek z tych warunk�w.
\m
 {\ls \n Co si� tyczy warunk�w 1 i 2, kapitalnego przyk�adu niewydolno�ci
informatycznej, wraz z ukazaniem jej przyczyn, dostarcza opis narady
szlachty w Za�cianku Dobrzy�skim dany przez Mickiewicza w {\nit Panu
Tadeuszu}. Jest to analiza tak wnikliwa, �e zawiera nawet por�wnanie dw�ch
strategii przeddecyzyjnego przetwarzania danych: litewskiej, polegaj�cej na
tym, �e naradzaj� si� wszyscy naraz, m�wi�c ka�dy, co mu do g�owy przyjdzie,
oraz niemieckiej reprezentowanej przez outsidera, przyby�ego z pozna�skiego
pana Buchmana (nazwisko znacz�ce, bo wskazuje na ksi��kowe oczytanie), kt�ry
do ka�dego problemu radzi powo�ywa� najpierw komisj� ekspert�w. Oczywi�cie,
Buchmna szlachta zakrzycza�a. Narada nad tym, jak zorganizowa� powstanie
przeciw Moskalom zmieni�a pod wp�ywem emocji temat, sta�a si� manifestacj�
wrogo�ci wobec bogatego s�siada, S�dziego Soplicy. Wnet przesz�a w narad�,
nad tym, jak S�dziego zniszczy�, co sko�czylo si� postanowieniem zbrojnego
na� najazdu; przy tej okazji posiekano szablami paru my�l�cych inaczej,
w�r�d nich krewnego poety, te� Mickiewicza. \m}
\pn
Nie inaczej ni� narada w Dobrzynie musia�y przebiega� sejmiki szlacheckie
wyposa�aj�ce swych pos��w w instrukcje na sejm koronny. Brakowa�o decydentom
wiedzy o sprawach pa�stwowych, nami�tnie absorbowa�y ich animozjami
blokuj�ce rozumowania, brak by�o racjonalnych procedur prowadzenia obrad. To
ostatnie jest czym� takim, jak program kieruj�cy przetwarzaniem danych przez
procesor lokalny, punkty za� poprzednie wskazuj� na b��dy w informacji
przedecyzyjnej z powodu braku odpowiedniej bazy danych.

Gdy powstaj� tak nieprawid�owe wyniki przetwarzania danych na szczeblach
lokalnych, a r�wnolegle dokonuje si� to na wielu szczeblach z tego samego
poziomu, nie tylko nie zwieksza to efektywno�ci, jaka w innych warunkach
daje paralelno�� przetwarzania, lecz przeciwnie, b��dy si� kumuluj�. Wtedy
trzeba przyzna� wy�szo�� strategii centralizacyjnej, gdzie nie w chodzi w g�
kumulacja b�ed�w i gdzie decydent, znajduj�cy sie w centralnym o�rodku
w�adzy na niepomiernie lepsze rozeznanie w sprawach pa�stwowych. Ma przy tym
do rady i ekspertyzy najlepszych w pa�stwie specjalist�w, jacy z regu�y
gromadz� si� w stolicach takich, jak Pary� czy Berlin.  

To jest �w moment o�wiecenia w �wiat�ym absolutyzmie; na tym si� on nie
ko�czy. Sprawa ma ci�g dalszy w powo�ywaniu pewnych instytucji naukowych
wielce dla �wiat�ego absolutyzmu charakterystycznych. Z racji donios�o�ci
tego zagadnienia om�wi� je za chwil� osobno, a tymczasem, gdy por�wnuje si�
przetwarzanie informacji centralne z lokalnie r�wnoleg�ym, trzeba jeszcze
podnie�� bardzo istotny moment szybko�ci przetwarzania i szybko�ci
komunikowania jego wynik�w. Pod tym wzgl�dem sytuacja gatunku ludzkiego (bo
az w tej skali trzeba rzecz rozpatrywa�) diametralnie sie zmieni�a pod
koniec wieku 18, gdy wynaleziono telegraf i radio.  Na�o�y�o si� to na
wcze�niejszy i nie mniej wa�ny prze�om -- w szybko�ci transportu, kt�r�
zawdzi�czamy silnikom, od parowego poczynaj�c.

Te dwa rodzaje wynalazk�w, kt�re uruchomi�y proces globalizacji, zmieni�y
te� gruntownie funkcjonowanie system�w gospodarczych i politycznych.
Por�wnajmy w tym aspekcie system absolutyzmu (nawet nie koniecznie
�wiat�ego) z polsk� demokracj� szlacheck�. Do stolicy dociera wiadomo��, �e
wrogie armie przekroczy�y granic� pa�stwa. Za p�no, by zwo�ywa� pospolite
ruszenie, ale s� zawsze do dyspozycji (w rowa�anej epoce) oddzia�y wojsk
zaci�nych, ktore tylko czekaj� na ofert� zatrudnienia i �o�du. Wprawdzie
skarb pa�stwa jest pusty, ale kr�l decyduje u zaci�gni�ciu kredytu u
wielkich bankier�w, a na pokrycie ma przychody z podatk�w, kt�re w�a�nie
zarz�dzi� swym dekretem, a kt�re �ci�gn� wys�ani w teren inkasenci. Tak wi�c
armi� do obrony kraju mo�na sformowa� b�yskawicznie: czekaj� ch�tni do bitki
najemnicy, czekaj� kredyty w bankach, potrzebne tylko s�owo kr�lewskie, a
szybko�c decyzji kr�la mierzy si� skal� szybko�ci impuls�w nerwowych, w
kt�rych jest kodowane jego rozumowanie, a wi�c kodowane przetwarzanie
informacji (kilometr w kilka sekund). Tak rzecz mog�a wygl�da� w Pary�u czy
Berlinie.

A jak w Warszawie? Rzecz w tym, �e sama Warszawa mia�a tu ma�o do
powiedzenia. Podatki uchwala�a szlachta na sejmie walnym, a ten nie by�
cia�em stale gotowym do obrad, lecz powo�ywanym ka�dorazowo w wyniku wyboru
przedstawicieli na sejmikach ziemskich.%
 \note{\n Kiedy Batoremu zabrak�o pieni�dzy na wojn� z Iwanem Gro�nym,
szlachta uchwali�a podatki w zamian za odst�pienie jej przez kr�la uprawnie�
s�du najwy�szego. Gdy Sobieski zabiega� u podniesienie podatk�w dla
zwi�kszenie liczebno�ci wojska i musia� w tym celu zwo�a� sejm walny na pi��
pr�b zwo�ania sejmu uda�o si� to tylko raz. Za� uchwalenie ustawy sejmowej
graniczy�o z niemo�liwo�ci� wobec stosowania liberum veto.} Wyobra�my sobie,
�e kr�l polski postanawia zwo�a� sejm walny w celu uchwalenia podatk�w. W
tym celu trzeba powiadomi� szlacht� wszystkich ziem, �eby si� zebra�a na
sejmiki. Ile musia� jecha� konny goniec z Warszawy do Wilna, Lwowa etc.
Przyjmijmy �redni promie� 500 km., co znaczy kilka dni szalonego galopu,
Nat�pnie szlachta �ci�ga na sejmiki, co zabiera wielu dob� lub dwie,
obraduje tam z emocjonalno�ci� mieszka�c�w Dobrzyna, co nie przyspiesza
obrad lecz je zwalnia, potrwa wi�c dobrych par� dni. Mamy ju� dwa tygodnie
od chwili rozes�ania wici przez kr�la. Droga do stolicy, ze s�u�b� i
taborami, zabiera za�ywnym sarmatom wi�cej czasu ni� zawodowym konnym go�com
go�com, poczem trzeba poszuka� gospody lub rozbi� biwak na terenach
dzisiejszej Woli. Po tym �mudnym miesi�cu zaczynaj� si� obrady sejmu walnego
wedle tych samych procedur, jakby zamierzonym na jak najmniejsz�
efektywno�� obrad, wedle kt�rych obradowa�y sejmiki. 

Zauwa�my, �e to wyliczenie czasu maszruty ludzi i koni okre�la zarazem temu
przekazu informacji w toku jej przetwarzania. Instrukcja uchwalona na
sejmiku ziemskim to dane wyj�ciowe do przetworzenia na sejmie walnym i te
wdruj� razem z g�owa ich nosiciela tydzie� lub dwa. I tak widzimy skal�
wydolno�ci informatycznej demokracji szlacheckiej i �wiat�ego absolutyzmu.
W�adca absolutny podejmuje decyzj� po paru minutach namys�u, ewentualnie po
parogodzinnej naradzie ze stale przy nim obecnym gremium doradc�w, W
demokracji szlacheckiej, z jej systemem r�wnoleg�ego, ale jak�e nieudolnego,
przetwarzania danych, zajmuje to tygodnie. A do tego, nie musi sko�czy� si�
decyzj�, bo jeden pose� mo�e zawetowa� ustaw� lub nawet zerwa� sejm, ale tu
ju� inny w�tek ni� sprawa przetwarzania r�wnoleglego. 

We�my teraz pod uwag� r�wnoleg�e przetwarzanie informacji w demokracji
wsp�czesnej. Pos�owie, je�li trzeba ich zwo�a� na sesj�, dostan�
powiadomienie w sekundach, a sami przyb�d�, je�li bawi� na prowincji, w
kilka godzin. Tak wi�c, jednoosobowe podejmowanie decyzji traci t� kolosaln�
przewag� szybko�ci nad zbiorowym, jaka mia�o w wieku absolutyzmu.

R�wnoleg�o�� przetwarzania, polegaj�ca m.in.\ na tym, �e te sam� ustaw�
przetwarza, ka�dy na sw�j spos�b, rz�d, komisje sejmowe, sejm jako ca�o��,
senat, prezydent, a w pewnych przypadkach r�wnie� trybuna� konstytucyjny --
o ile za�o�y si� nale�yt� wiedz� i sprawno�� przetwarzania tych organ�w, w
gruncie rzeczy czyni proces przetwarzania efektywniejszym ni� gdyby go
dokonywal jeden procesor centralny (np.\ monarcha absolutny). Ka�dy bowiem z
paralelnych procesor�w rozwi�zuje inny problem: sejm propoonuje ustaw� z
punktu widzenia sprawno�ci dzia�ania w�adzy wykonawczej, parlament bierze
pod uwag� interesy r�nych grup wyborc�w, kt�re reprezentuj� poszczeg�lni
pos�owie, a prezydent, czy trybuba� konstytucyjny, podejmuje problem
poprawno�ci legislacyjnej. Wymaga to r�norodnych elementow wiedzy (baz
danych) i r�nych program�w przetwarzania danych (innych np. u prawnik�w,
innych u przestawicieli ludu). Istniej� i dzi� dyktatorzy, z kt�rych ka�dy
s�dzi o sobie, �e wie wszystko najlepiej i przetwarza w swej g�owie
najsprawniej. ale smutny los kraj�w przez nich rz�dzonych jest argumentem na
rzecz innych ni� owe dyktatorskie rozwi�za� informatycznych. 

Podsumujmy: w warunkach wsp�czesnej techniki i edukacji (tam, gdzie jest
ona istotnie wysoka) o�wiecony absolutyzm, kt�ry mia� zdecydowane
informatyczne przewagi nad typem demokracji Polski szlacheckiej, tych
przewag ju� nie posiada. To za�, �e w�wczas mia� te zalety, a zabrak�o ich
ustrojowi Polski, w znacz�cym stopniu t�umaczy upadek pa�stwa polskiego pod
koniec 18 wieku.

Nie b�dzie to jednak jeszcze podsumowanie ostateczne, p�ki nie uwzgl�dnimy
jeszcze jednego cz�onu por�wnania: innego rodzaju demokracji, kt�re
rozwija�y si� w s�siedztwie czasowym i geograficznym �wiat�ego absolutyzmu,
a okaza�y si� by� nie s�absze, a nawet zdoby� nad nim przewag�. Historycy
wymieniaj� tu Angli� i Niderlandy, 
\m
 {\ls \n Oto jak pisze jeden z nich o pora�kach Francji z ostatnich lat
panowania Ludwika XIV. >>Ongi� absolutyzm hiszpa�ski poni�s� dotkliw�
pora�k� w starciu z rewolucj� niderlandzk�. Teraz despotyzm francuski
sparzy� si� na konflikcie z t� sam� Holandi� oraz z Angli�, dwiema pot�gami
kapitalistycznymi o ustroju liberalnym.<< Jan Baszkiewicz, ,,Francuski
absolutyzm XVII stulecia'' w: Antoni M�czak (red.), {\nit Europa i �wiat w
pocz�tkach epoki nowo�ytnej. Cz�� 2.} Wiedza Powszechna, Warszawa 1992,
s.~252. \m}
\pn 
Dlaczego demokracja, kt�ra os�abi�a Polsk� w stosunku do rz�dzonych
absolutystycznie pa�stwa o�ciennych, wzmocni�a Holandi� i Angli� w stosunku
do Francji? Bo by�a to bardzo inna demokracja. Inna pod wzgl�dem
informatycznym. Pryzjrzyjmy si� temu dokladniej. 
\bsn
{\bf 3.6.} 
Zwa�my najpierw na skal� przestrzenn�. Odleg�o�ci mi�dzy du�ymi miastami
Holandii licz� si� w dziesi�tkach, nie w setkach kilometr�w. Podobnie jest z
terenem Anglii w�a�ciwej (tzn.\ gdy pomin�� Szkocj� i Irlandi�). Ponadto, w
oby tych krajach by�a niepor�wnanie lepsza ni� w Polsce infrastuktura
komunikacyjna, rzeczna i l�dowa. A g�sto�� zaludnienia dodatkowo sprzyja�a
rozchodzeniu si� wiadomo�ci. Dzi�ki temu zbiorowe demokratyczne podejmowanie
decyzji nie napotykalo takich jak w Polsce przeszk�d natury fizycznej.  

Nie do przecenienia jest te� odmienno�� procedur przetwarzania informacji,
gdy idzie o stopie� ich efektywno�ci. M�wimy wszak o dw�ch spo�eczno�ciach
kupieckich, a negocjowanie w sytuacji konfliktu interes�w to podstawowa
umiej�tno�� kupiecka, mniej naukowo zwana targowaniem si�. Ale nie s� to
k��tnie ja�owe i niebezpiecznie emocjonalne (jak w Dobrzy�skim za�cianku),
lecz z regu�y prowadz�ce do zawarcia transakcji. Tak wi�c, kupiec --
zupe�nie inaczej ni� szlachcic -- ma we krwi czyli, m�wi�c inaczej, jest
ca�y na to zaprogramowany, �eby stosowa� i doskonali� procedury wsp�lnego
podejmowania decyzji. To musi rzutowa� r�wnie� na �ycie polityczne.

Wreszcie, r�nica o wymiarze wr�cz dramatycznym, gdy po jednej stronie mamy
Polsk� szlacheck�, a po drugiej kraje �wiat�ego absolutyzmu jak i liberalne
,,kupieckie'', zachodzi w poziomie bada� naukowych i wykszta�cenia. Ma�o kto
zdaje sobie spraw� (nie uczymy si� tego na szkolnych lekcjach historii), jak
bardzo woeki 17 i 18 by�y ow�adni�te zapa�em do nauki, zw�aszcza
zorientowanej praktycznie, oraz techniki. Presj� na intensywne badania i
uczenie si� wywieraly potrzeby �eglugi, tak handlowej jak wojennej, tak
istotne dla pot�g morskich, a tymi by�y w owym czasie przede wszystkim
Anglia i Holandia. W Muzeum Morskim w Greenwich samych tylko sekstans�w sa
dwie ogromne sale. Pos�ugiwanie si� przyrz�dami w nawigacji by�o nie tylko
praktyczn� sztuk�, lecz wymaga�o tak�e znajomo�ci matematyki, astronomii,
geografii. A potrzebowa�a tych umiej�tno�ci nie jaka� w�ska elita w togach
doktor�w lecz rzesze �eglarzy, �o�nierzy, kupc�w. Matematyki musieli si� te�
uzy� kupcy i bankierzy; na poptrzeby bank�w, �eby usprawni� oblicznie
odsetek holenderski uczony Simon Stevin stworzy� stosowan� do dzi� notacj�
dla u�amk�w dziesi�tnych. Znamienne jest w owym czasie wypieranie w pracach
naukowych i dydaktycznych �aciny przez j�zyki narodowe. Masowy odbiorca
takich prac nie zna� �aciny, a pilnie potrzebowa� zawartej w nich wiedzy.

Charakterystycznym znakiem czasu jest zak�adanie akademii i towarzystw
naukowych, jak Akademia Francuska (1635), the Royal Society of London.
(powsta�e nieformalnie w 1645, formalnie w 1662), Akademia Nauk w Berlinie
(1700), Akademia Nauk w Petersburgu (1725), ta ostatnia zaplanowana przez
Piotra Wielkiego. By�y one pomy�lane w szczeg�lno�ci berli�ska i
petersburska (obie wed�ug projektu Leibniza) jako narz�dzia umacniania przez
nauk� i technik� pot�gi pa�stwa. Op�acani przez monarch� uczeni, zamieszkali
na sta�e w stolicy i otrzymuj�cy od w�adcy sowite uposa�enia (cz�onkowie
zwyczajni) lub zamieszkali w innych miejscach (cz�onkowie korespondenci)
podejmowali okre�lone w planie Akademii tematy, niekt�re spekulatywne, lecz
w wielkiej cz�ci praktyczne, s�u��ce rozwojowi technicznemu i gospodarczemu
kraju. Wielki Leonhard Euler, gdy w r�nych okresach dzia�a� w akademiach
berli�skiej i petersburskiej, oddawa� si� w du�ej cz�ci realizacji
pa�stwowych projekt�w badawczych, W Petersburgu wykonywa� po roku 1730
zam�wione prace z kartografii (mapy Syberii), dydaktyki nauk przyrodniczych,
magnetyzmu, budowy maszyn, budowy okr�t�w, podczas gdy z w�asnej inicjatywy
zajmowa� si� intensywnie matematyk�.

Tak powstawa�a wiedza potrzebna dla rozwoju kraju i wzrostu jego pot�gi. 
Owocowa�a potem przwagami w nawigacji, a wi�c i w handlu, kolonizacji i
bitwach morskich, w uprawach rolnych, w produkcji przemys�owej oraz, co
wa�ne dla dziej�w polskich zmaga� z s�siadami, na polu wojskowo�ci
(artyleria, fortyfikacje etc). Zaleg�o�ci, jakie powsta�y w tych dziedzinach
w Polsce zacz�to odrabia� dopiero pod koniec 18 wieku.  Charakterystyczna
jest data powstania polskiego odpowiednika zagranicznych akademii naukowych.
By�o to Warszawskie Towarzystwo Przyjaci� Nauk, za�o�one w 1800, a wi�c po
rozbiorach, w okresie wcielenia Warszawy do Prus (jego kontynuacj� jest
obecne Towarzystwo Naukowe Warszawskie). 

W perspektywie informatycznej, istotnym czynnikiem poziomu cywilizacyjnego,
dobrobytu i znaczenia mi�dzyanrodowego pa�stwa jest po��czenie zasob�w
wiedzy (baz danych) z najbardziej efektywnymi sposobami przetwarzania
informacji gospodarczej, politycznej, prawnej, administracyjnej.%
 \note{\n Pouczajacym przyk�adem, jak defekty my�lenia informatycznego
szkodz� pa�stwu jest w Polsce beztroskie komplikowanie prawa i jego
niestabilno��. Wi�kszo�� polityk�w nie potrafi� zrozumie�, a obywatele
rozumiej� zbyt s�abo, by to na politykach wymusic, �e te cechy prawa
prowadz� do marnotrawstwa zasob�w wyst�puj�cych w przetwarzaniou informacji,
jak pami�� i czas. Podobnie, tylko nieliczni rozumiej�, i� uproszczenie
podatku do postaci liniowej bez ulg op�aci�oby si� ostatecznie wszystkim,
oszcz�dzaj�c multum energii i czasu zuzywanych na bezproduktywne
przetwarzanie informacji.} W obu tych wymiarach dawna Polska pozosta�a w
tyle za przeoduj�c� cz�ci� Europy. Nie nale�y tegio k�a�� na karb jakiego�
fatalizmu genetycznego (tzw.\ charakter narodowy) czy nieodwracalnego
dziedzictwa o charakterze kulturowym. By� to skutek po�o�enia na peryferiach
geograficznych Europy, co by�o mocno niekorzystne w czasach, gdy
przemiescza� si� mo�na by�o najwy�ej z pr�dko�ci� konia, a straci�o na
znaczeniu przy obecnych parametrach komunikowania si� i transportu. By�a to
r�wnie� konsekwencja tego, �e zabrak�o licznej i pr�nej warstwy kupieckiej,
co te� ma uwarunkowania geograficzne, takie jak oddalenie od szlak�w
morskich. Koniec wieku 20 przyni�s� Polsce w tych sprawach odmian� i szans�.
Skorzystamy z niej tym wi�cej, im lepiej b�dziemy rozumie� informatyczne
j�dro proces�w spo�eczych, gospodarczych, politycznych.

\end