
\m\bsn
{\bbf 2. Operacjonalizacja -- rozs�dne przeciwdzia�anie niejasno�ci poj��.} 
\bsn
{\bf 2.1.} Termin ,,operacjonalizacja'' pochodzi od ,,operacja''.  Mo�emy
te� m�wi� ,,czynno��''. 

Operacjonalizacji poddajemy poj�cie w tym celu, �eby
wskaza� na zakres jego stosowalno�ci, czyli zbi�r przedmiot�w, zjawisk czy
fakt�w, do kt�rych ono si� stosuje. Tym samym, b�d� nadajemy s�owu
znaczenie, gdy s�owo jest dopiero wprowadzane do j�zyka, b�d� informujemy o
jego znaczeniu, gdy dane s�owo w tym znaczeniu ju� w danym j�zyku
funkcjonuje.
  
Operacjonalizacja jest, jak wida�, pewn� metod� definiowania, kt�r�
stosujemy wtedy, gdy do zdefiniowania wyra�enia nie wystarczy prze�o�y� je
na inne wyra�enie lub sekwencj� wyra�e�. Takich przek�ad�w w spos�b typowy
dokonuje si� w s�ownikach. W operacjonalizacji zamiast przek�adu na inne
wyra�enia mamy pewien rodzaj konfrontacji z rzeczywisto�ci�. 

Najprostszym przypadkiem takiej konfrontacji jest zwyk�e wskazanie, na
przyklad gestem, na przedmiot, kt�ry jest okre�lany danym terminem. Gdy jest
to tylko jedno wskazanie, pozostawia zbyt rozleg�y obszar niejasno�ci, ale
dodaj�c kolejne wskazania i umiej�tnie je dobieraj�c, potrafimy zwykle
doprowadzi� do po��danej jasno�ci. Tak przecie� nauczyli�my sie znaczenia
wi�kszo�ci s��w z ojczystego codziennego j�zyka i pos�ugujemy si� nimi na
og� trafnie (z marginesem b��du nieod��cznym od wszelkich proces�w
poznawczych). Umiemy odr�nia� sens s�owa ,,zielone'' od ,,czerwone'',
,,kuliste'' od ,,owalne'' itd.

Ten rodzaj operacjonalizacji nazywamy {\k procedur� ostensywn�} (od �ac.\
{\k ostensum} -- to, co pokazane). Nale�a�o o nim wspomie�, �eby id�c za
porz�dkiem zacz�� od rzeczy najprostszej. Ale w badaniach spo�ecznych, do
kt�rych nale�� rozwa�ania o cywilizacji, problemy do rozwik�ania powstaj� w
przypadku poj�� bardziej skomplikowanych ni� te uzyskiwane w procedurze
ostensywnej. S� to poj�cia nabieraj�ce sensu dopiero w kontek�cie jakiej�
teorii (przy czym nie bierzemy pod uwag� teorii matematycznych, gdzie rz�dz�
inne, swoiste, regu�y definiowania). St�d, m�wimy o {\k terminach
teoretycznych} lub {\k poj�ciach teoretycznych}.%
 \note{\n
Tych dw�ch wyr�nionych kursyw� zwrot�w wolno nieraz u�ywa� zamiennie, bo
nie ka�dy kontekst jest wra�liwy na zachodz�c� mi�dzy nimi r�nic�
znaczeniow�. A r�nica jest taka, �e terminem jest to, co ma jaki�
dostrzegalny zmys�owo kszta�t graficzny, akustyczny czy jeszcze inny.
Poj�cie za� to obiekt abstrakcyjny przyporz�dkowany okre�lonemu terminowi,
przy czym r�ne (co do kszta�tu etc.) terminy mog� mie� przyporz�dkowane, to
samo poj�cie czyli, inaczej m�wi�c, wyra�a� to samo poj�cie. Gdy sytuacja
taka zachodzi w obr�bie jednego j�zyka, terminy wyra�aj�ce to samo poj�cie
nazywamy synonimami, a w relacjach mi�dzy r�nymi j�zykami m�wimy o
przek�adach. I tak, na ile ,,to read'' jest wiernym przek�adem na angielski
polskiego ,,czyta�'', na tyle czasowniki te wyra�aj� to samo poj�cie.}

Oto np.\ w biologii i medycynie mamy poj�cie teoretyczne, kt�re wyra�ane
jest terminem: normalna temperatura ludzkiego cia�a. 

W teorii fizycznej istnieje wysoce abstrakcyjna definicja temperatury jako
�redniej energii kinetycznej cz�stek. T� definicj� przejmuje teoria
biologiczna i medyczna. Medycyna, jako nauka praktyczna musi mie� sposoby
rozpoznania za pomoc� odpowiednich operacji, czy dany pacjent ma normaln�
temperatur� cia�a, kt�r� teoria biologiczna, okre�la, powiedzmy, w
przedziale 36$^0$-37$^0$ C.

Poj�cie normalnej temperatury ludzkiego cia�a ma znakomit� operacjonalizacj�
dzi�ki stosowaniu termometru lekarskiego. Czynno�� do wykonania jest bardzo
prosta, r�wnie proste jest odczytanie wyniku na skali. Po zastosowaniu tej
operacji pomiaru temperatury nie pozostaj� �adne niejasno�ci, kto z
pacjent�w ma temperatur� normaln�, a kto odchyla si� od normy. 

Mo�na tylko marzy� o podobnie precyzyjnej operacjonalizacji w naukach
spo�ecznych. Ale cho� o tak� jest trudno, trzeba przybli�a� si� do stanu
idealnego tak dalece, jak to jest mo�liwe oraz potrzebne. A potrzeby bywaj�
r�ne, w zale�no�ci od rodzaju problemu, w kt�rego rozwi�zywaniu jednym z
krok�w jest dana operacjonalizacja. 

Przypu��my, �e zachodzi potrzeba operacjonalizacji poj�cia wyra�onego
zwrotem ,,kraje rozwijaj�ce si�'' Mo�na sobie wyobrazi�, inny wynik tej
procedury w wykonaniu Banku �wiatowego, kt�ry b�dzie rzecz bada� pod k�tem
wyp�acalno�ci kraju w przypadku udzielenia mu kredytu, a inny w wykonaniu
jakiej� komisji UNESCO rozwa�aj�cej zakres pomocy o�wiatowej niezb�dnej do
rozwoju cywilizacyjnego.

\bsn
{\bf 2.2.} 
Idea operacjonalizacji to dobry pomys� metodologiczny, kt�ry trafnie
kodyfikuje praktyk� nauk przyrodniczych, a wnioski z niej pomaga aplikowa� w
naukach spo�ecznych. Towarzyszy jednak temu zwykle pewien stereotyp, �eby
nie rzec przes�d, kt�ry w naukach spo�ecznych utrudnia praktykowanie tej
metody. Jest to mniemanie, �e kresem ka�dej operacjonalizacji musi by�
dotarcie do {\k wska�nik�w obserwacyjnych}, kt�rych wyrazistym przyk�adem
jest pokrywanie si� g�rnego kra�ca s�upka rt�ci z pewn� kresk� na podzia�ce
termometru. Wska�nik obserwacyjny jest w takich przypadkach identyczny ze
{\k wska�nikiem operacyjnym} czyli cech�, kt�rej rozpoznanie -- uzyskane w
wyniku odpowiedniej operacji -- pozwala zaliczy� dany przedmiot do
okre�lonej klasy.

Nie zawsze jednak wska�nik operacyjny jest wska�nikiem obserwacyjnym. Ich
zr�wnanie jest szczeg�lnie trudno osi�galne w naukach spo�ecznych.  Jeden z
powod�w to kolosalna z�o�ono�� zjawisk spo�ecznych, ktora sprawia, ze
�a�cuchy prowadz�ce od poj�cia teoretycznego do wska�nik�w obserwacyjnych
mog� si� okaza� niepokonalnie d�ugie. Po drugie, wska�niki obserwacyjne to
bed� z regu�y nie kolory, kszta�ty, koincydencje d�ugo�ci i yum podobne
cechy obserwowalne wprost zmys�ami, lecz jakie� teksty lub jeszcze
trudniejsze do interpretacji wytwory kultury. S�owo ,,obserwacyjne'' cho�
czasem stosowane, jest tu, w gruncie rzeczy, nadu�yciem. To bowiem, co np.\
ankieter rejestruje zmys�ami s� to tylko d�wi�ki wypowiedzi, podczas gdy
w�a�ciwym wska�nikiem operacyjnym jest wypowied� wraz z jej sensem
j�zykowym. Poj�cie sensu znajduje si� na wysokim pi�trze abstrakcji, podczas
gdy od wska�nik�w obserwacyjnych oczekujemy maksymalnej konkretno�ci.

Dla przekonania sie o tej tym stanie rzeczy, spr�bujmy zoperacjonalizowa�
jakie� wa�ne poj�cie z {\k Etyki protestanckiej} Maxa Webera. Na pierwszej
zaraz stronie mamy poj�cie teoretyczne protestanta i take� katolika. Po czym
rozpozna�, powiedzmy, katolika? Trzeba zajrze� do ksi�g metrykalnych. Ale co
z tego, �e zobaczymy r�cznie wpisane czyje� nazwisko? �eby wywnioskowa�, �e
jest ono nazwiskiem katolika, trzeba rozumie� sens tytu�u na ok�adce ksi�gi:
,,Ksi�ga Chrzt�w''. Sk�d wiedzie�, co to jest ksi�ga chrzt�w, bez rozumienia
czym jest chrzest? A tego nie da si� poj�� bez uchwycenia poj�cia Boga, o
kt�rym katolicy wierz�, �e s� we� wszczepieni przez chrzest. I oto zamiast
dotrze� do wska�nika obserwacyjnego, jak owa zbiezno�� ko�ca s�upka rt�ci z
kresk� na podzia�ce, musimy zatrzyma� si� na poziomie poj�� tak�e
teoretycznych i nie mniej abstrakcyjnych ni� to, kt�re chcemy operacyjnie
okre�li�. Ale cho� tak abstrakcyjne, dzi�ki wsp�lnej w danym kr�gu
umiej�tno�ci ich interpretowania, s� one przydatne dla uzyskania wska�nika
operacyjnego.

Nauki przyrodnicze, cho� udaje im si� nieraz mie� w roli wska�nik�w
operacyjnych wska�niki obserwacyjne, podzielaj� ze spo�ecznymi konieczno��
anga�owania si� w jak�� abtrakcyjn� teori�, �eby uzyskiwa� wska�niki
operacyjne.  I tak, w celu operacyjnej identyfikacji katolik�w w badaniach
Webera trzeba si� odwo�a� do abstrakcyjnej teorii dotycz�cej zjawisk
kulturowych w sferze religii. W celu za� operacyjnego rozpoznania, czy
pacjent ma gor�czk�, trzeba si� odwo�a� do teorii fizycznej wyja�niaj�cej
funkcjonowanie termometru, a t� jest wysoce abstrakcyjna kinetyczna teoria
ciep�a.

Nie musi si� tym przejmowa� siostra mierz�ca temperatur�, ale jest to du�ej
wagi problem dla filozofa nauki. Okazuje si� bowiem, �e to nie obserwacje
wyprzedzaj� teori�, kt�r� budowa�oby si� potem na ich podstawie, ale teoria
wyprzedza obserwacje. Filozofowie okre�laj� to powiedzeniem, �e teoria jest
wzgl�dem obserwacji {\k a priori} (co po �acinie znaczy: wcze�niejsza,
wyprzedzaj�ca). Ta wyprzedzaj�ca teoria mmusi mie� u swych podstaw jakie�
obserwacje, jak w tym wypadku s�ynna obserwacja Kirchoffa dotycz�ca
powstawania ciep�a przy wierceniu luf armatnich (poczyni� j� K. jako
minister wojny rz�du bawarskiego, nadzorujacy produkcj� armat). �eby jednak
wyci�gn�� wnioski z tej obserwacji trzeba by�o mie� na uwadze inn� teori�,
mechanik�, kt�ra uchyla np.\ ewentualne domniemanie, �e do wytworzenia
ciep�a wystarczy sam ruch obrotowy jakiego� zimnego zrazu cia�a. Mechanika
za�, zaczyna si� od pewych spotrze�e� wzrokowych; nie powstaje jednak z
samych spostrze�e�, lecz tak�e z pewnych wyprzedzaj�cych j� abstrakcyjnych
poj�� czy s�d�w, i tak dalej.
\note{\n 
Pogl�d filozoficzny zdaj�cy spraw� z opisanej wy�ej sytuacji w nauce nazywa
si� {\nit aprioryzmem} i ma powi�zania z nurtami filozoficznymi okre�lanymi
jako {\nit racjonalizm} i jako {\nit platonizm}, a przeciwstawia si�
kierunkom okre�lanym jako {\nit empiryzm} i jako {\nit pozytywizm}. Wybitnym
rzecznikiem pogl�du o wyprzedzaniu obserwacji przez teori� jest Karl
Popper.}

P�ynie st�d istotny wniosek, �e operacjonalizacja nie musi prowadzi� do
najni�szego, jakby zerowego, z poziom�w teoretycznych w danym problemie,
lecz mo�e zatrzyma� si� na jakim� wy�szym poziomie, byleby na tym poziomie
istnia�o w�r�d specjalist�w, czy w innym kr�gu zainteresowanych, takie
wzajemne zrozumienie, kt�re pozwoli tak samo interpretowa� wyniki operacji.
Na przyk�ad, w kulturze europejskiej tak samo wszyscy rozumiej� rol� ksi�g
metrykalnych, mo�emy wi�c ich u�y� wgl�du w te ksi�gi jako operacji
s�u��cych do identyfikacji wyznania. A we wsp�lczesnej nauce przyjmuje si�
powszechnie t� sam� kinetyczn� teori� ciep�a, co pozwala wszystkim tak samo
interpretowa� odczytania termometru jako wska�niki operacyjne temperatury
cia�a.

\end
