%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12pt   \magnification1200
\hsize14cm \vsize20cm
\advance\hoffset6mm
\vglue-1cm
%wys�ane do KF, stycze� 2004
               \cl{\sb WITOLD MARCISZEWSKI}
\s             \cl{\sb Warszawa}

 \headline={\ifnum\pageno>1 \ifodd\pageno \rightheadline\else
\leftheadline\fi\else\hfil\fi}
\def\rightheadline{\vbox{\line{\hfill
{\Blue{\helhes W.~Marciszewski: Nowoczesny racjonalizm i jego adwersarze}}
\hfill\st\folio}%
\vskip4pt\hrule}}
\def\leftheadline{\vbox{\line{\st\folio \hfil\Blue{{\helhes
W.~Marciszewski: Nowoczesny racjonalizm i jego 
adwersarze}}\hfil}\vskip5pt\hrule}}
\m\bsn
\cl{\utopiatit
Nowoczesny racjonalizm i jego adwersarze}
\m\bsn
{\bbf 1. Co to jest racjonalizm i jak ma si� do niego antyirracjonalizm}
\bsn
{\bf 1.1.} {\k Nauka powstaje w rozmowach} -- powiedzia� Werner Heisenberg,
maj�c na my�li fizyk�.% 
 \note{\n 
Praca naukowa finansowana ze �rodk�w Komitetu Bada� Naukowych w latach
2003-2006 jako projekt pt.\ {\nit Nierozstrzygalno�� i algorytmiczna
niedost�pno�� w naukach spo�ecznych}, nr 2 H01A 030 25. Zarazem tekst ten
pomy�lany jest jako zapowied� jednego z g�os�w w dyskusji panelowej o
racjonalizmie, maj�cej si� odby� w ramach Polskiego Zjazdu Filozoficznego,
Szczecin 2004.}
Nie mniej dotyczy to filozofii, czego koronnym dowodem s� dialogi Platona.

G��wnymi rozm�wcami w tym eseju s� {\k racjonalizm} i jego odwieczny przeciwnik
-- {\k empiryzm}. Postacie z drugiego planu to taktyczni sojusznicy
empiryzmu, {\k materializm} i {\k nominalizm}, pomocni w atakowaniu
racjonalizmu. Pojawia si� te� na scenie irracjonalizm, ale ten jest nie
tyle uczestnikiem debaty, co przedmiotem krytycznej analizy.  

Racjonalizm streszcza si� w zasadzie, �e do utworzenia obrazu �wiata umys�
nasz, pr�cz materia�u dostarczonego przez zmys�y, potrzebuje niezale�nych od
poznania zmys�owego, a zarazem do tego poznania niezb�dnych, {\k prawd
rozumu}, jak nazwa� je Leibniz. Je�li powstawanie obrazu �wiata por�wna� do
tworzenia mapy, to fakty dostarczane przez zmys�y wype�niaj� jej zawarto��
informacjami, �e tu jest miasto, tam rzeka, �wdzie �a�cuch g�r itd. Ale �eby
te dane nanie�� na map�, trzeba �eby ju� wcze�niej by�a ona zorientowana na
strony �wiata i mia�a niezb�dn� struktur�. powiedzmy, siatk� po�udnik�w i
r�wnole�nik�w. Bieguny ziemskie, siatka geograficzna itp. obrazuj� tu rol�
element�w apriorycznych, to znaczy wyprzedzaj�cych do�wiadczalny opis
terenu.

Racjonalista uwa�a, �e analogia z tworzeniem mapy ma zastosowanie do
tworzenia wszelkich modeli widzialnego �wiata. A jego racjonalistyczna
ontologia na tym polega, �e uznaje on istnienie bieguna p�nocnego podobnie
jak uznaje istnienie Mount Everestu (cho� nie ignoruje r�nicy kategorialnej
mi�dzy tymi dwoma rodzajami obiekt�w). Co wi�cej, �eby m�c poda� lokalizacj�
Mount Everestu, wcze�niej (�ac.\ {\k a priori}) -- uwa�a on -- trzeba przyj��
istnienie bieguna p�nocnego jako wyznaczaj�cego struktur� mapy.

Ta geograficzna przypowie�� jest czym� wi�cej ni� przypowie�ci� (por. ust�p
2.4). Poniewa� geografia jest nauk�, musi ona jak ka�da (zdaniem
racjonalisty) nauka mie� u podstaw jakie� aprioryczne prawdy rozumu; 
s�d ,,istnieje biegum p�nocny'' jest pouczaj�cym przyk�adem
takiej prawdy. Pouczaj�cym tak�e i dlatego, �e narzuca si� por�wnanie z
s�dem ,,istnieje biegun magnetyczny'' (te� le��cy na p�nocy, w bliskim
s�siedztwie geograficznego). Ten drugi jest prawd� empiryczn�, kt�r�
potwierdza wskazanie ig�y magnetycznej.

Prawdy rozumu miewaj� r�ne zakresy zastosowa�. S� takie, kt�re maj�
charakter uniwersalny, to znaczy, pojawiaj� si� w ka�dej dziedzinie. Tak
uniwersalne s� prawa logiki i matematyki. Zakres bardzo szeroki, cho� nie
uniwersalny, maj� funkcjonuj�ce w naukach spo�ecznych kryteria racjonalnego
dzia�ania, jak te nale��ce do teorii gier i decyzji, zainicjowanej przez von
Neumann i Morgensterna; podobny jest status praw w niekt�rych uj�ciach
ekonomii.%
 \note{\n J. von Neumann and O. Morgenstern (1944) Theory of Games and
Economic Behavior. 1953 edition, Princeton, NJ: Princeton University Press.

Aprioryczny charakter ekonomii jako teorii ludzkiego dzia�ania g�osi Ludwig
von Mises w dziele {\nit Human Action. A Treatise on Economics}, Yale
University Press, 1949.}

W kt�rym przedziale czasu historycznego znajdziemy racjonalist�w?
Encyklopedie i podr�czniki kieruj� do wieku 17-go, co dobrze si�
wpisuje w pewien schemat dydaktyczny. Polega on na przyporz�dkowaniu ka�demu
wiekowi okre�lonego nurtu historycznego, co daje obraz przejrzysty i �atwy
do pami�tania. �redniowiecze dogodnie jest potraktowa� jak jeden wiek i
powi�za� (bez wchodzenia w szczeg�y) ze scholastyk�, w wieku 16 mamy
Odrodzenie i Reformacj�, w 18 O�wiecenie, w 19 romantyzm i idealizm oraz
opozycyjny do nich pozytywizm. Wiek za� 17 dostarcza zgrabnej symetrii,
tak�e geograficznej, bo na wyspach brytyjskich mamy empirym, a na
kontynencie przeciwstawny do� racjonalizm, ka�dy reprezentowany przez wielk�
tr�jc�. W racjonalizmie jest to tr�jca: Kartezjusz, Leibniz, Spinoza (tak to
wygl�da, gdy cytowa� uj�cia uproszczone; w rzeczywisto�ci wa�ny jest
tak�e kr�g Port Royal z czo�ow� dla� postaci� Pascala). Tak zlokalizowany
historycznie nurt my�li godzi si� nazwa� {\k racjonalizmem klasycznym} -- z
racji brania go za punkt odniesienia we wszelkich om�wieniach racjonalizmu.

Tre�� kt�r� wyra�a s�owo ,,racjonalizm'', mianowicie aprioryzm w
epistemologii, a w ontologii wiar� w obiekty, o kt�rych traktuj� prawdy
rozumu, okazuje si� nurtem w filozofii wieczystym. Pocz�tek da� przecie� sam
Platon, u kt�rego prawdy rozumu to {\k episteme} -- wiedza o ideach,
obiektach niezmys�owych. Skoro Platon, to i jego znakomici, jak�e liczni
uczniowe obecni w ka�dym stuleciu. Ale trzymajmy si� jako punktu wyj�cia
wieku 17. W nim zaczyna karier� Christian Wolff, kt�ry stanie si� pomostem
wiod�cym od Leibniza do Kanta. Od Kanta sztafeta racjonalizmu idzie dalej w
wiek 19, przez nurty idealistyczne i szko�y neokantyzmu. Wprawdzie aprioryzm
Kanta jest swoisty, nie taki jak klasyk�w z wieku 17; pos�uguje si� on
poj�ciem s�d�w syntetycznych a priori wtopionym w nauk� o formach czystego
rozumu. Nie ma jednak w�tpliwo�ci, �e jest to aprioryzm; g�osi wszak
niezale�no�� apriorycznych s�d�w rozumowych od do�wiadczenia zmys�owego oraz
ich niezb�dno�� dla tego do�wiadczenia.
\bsn
{\bf 1.2.} Cho� pogl�dy Kanta dotar�y przez neokantyst�w a� po wiek 20, nie
one sta�y si� punktem wyj�cia racjonalizmu nowoczesnego. Pojawi� si� on w
my�li wsp�czesnej w wyniku nawi�zania do platonizmu i pod t� w�a�nie nazw�.
Sta�o si� to za spraw� Georga Cantora (1845-1918), kt�ry tworz�c fundament
matematyki w postaci teorii mnogo�ci (teorii zbior�w niesko�czonych)
powo�ywa� si� na my�l Platona. 

O tym, jak odnowiony w naszych czasach platonizm buduje si� na poj�ciu
zbioru, przekonuj�co pisze wybitny matematyk Yuri Gurevich, jak nast�puje.% 
\note{\n 
"The modern form of mathematical platonism is based on the notion of set and
is relatively recent. The notion of set was introduced by Georg Cantor
(1845-1918) only in the 1880s. He also developed the first theory of sets."
Zob. artyku� <<Platonism, Constructivism, and Computer Proofs vs. Proofs by
Hand>> w: Paun, Rozenberg and Salomaa (eds.) {\nit Current Trends in
Theoretical Computer Science. Entering the 21st Century}, World Scientific
2001. Zob te�. pod adresem internetowym:
research.microsoft.com/~gurevich/Opera/123.pdf.}
\m
{\lsg \q Nowoczesna posta� platonizmu matematycznego opiera si� na poj�ciu
zbioru i jest stosunkowo m�oda. Poj�cie zbioru zosta�o wprowadzone przez
Georga Cantora dopiero w latach 80-tych 19 wieku. By� on r�wnie� tym, kt�ry
jako pierwszy zbudowa� teori� mnogo�ci [tj. teori� zbior�w niesko�czonych --
WM]. \m} 
\pn
Kluczowe w teorii mnogo�ci abstrakcyjne poj�cie zbioru uwa�a� Cantor za
odpowiednik plato�skiego poj�cia idei.%
 \note{\n Teksty Cantora w tej materii s� tak liczne i rozsiane po wielu
pracach, �e zamiast odnoszenia do orygina��w wska�� na monografi�
zawieraj�c� potrzebne dla naszych cel�w odsy�acze i komentarze: Michael
Hallett: {\nit Cantorian Set Theory and Limitations of Size}, Clarendon
Press, Oxford 1984. Wsp�czesny platonizm w�r�d fizyk�w typowo reprezentuje
ksi��ka Wernera Heisenberga {\nit Der Teil und das Ganze. Gespr�che im
Umkreis der Atomphysik}, Piper \& Co.\ Verlag, M�nchen 1969.} 
To 
odniesienie do Platona jest w pe�ni przekonuj�ce, gdy� Cantorowski �wiat
zbior�w i �ci�le z nim powi�zany �wiat liczb s� poznawalne nie przez zmys�y
lecz przez intuicj� intelektualn�, s� wi�c przedmiotem wiedzy w sensie
Platona, podobnie jak s� przedmiotem prawd rozumu w sensie klasycznego
racjonalizmu. Zarazem, s� to �wiaty traktowane jako obiektywnie realne, tak
jak dla Platona sfera idei, a dla klasycznych racjonalist�w domena, kt�rej
dotycz� prawdy rozumu.

M�wi�c o platonizmie filozofii id�cej �ladami Cantora, trzeba wzi�� poprawk�
na jedn� znacz�c� r�nic�. Poj�cie idei u Platona jest obdarzone, by tak
rzec, blaskiem aksjologicznym: idea jest zarazem idea�em. Ten moment nie
jest w platonizmie Cantorowskim obecny w jaki� spos�b bezpo�redni.
 
Po�rednio jednak poj�cie idei jako wzorca (a wi�c, w pewnym sensie, idea�u)
dla rzeczy istniej�cych w przyrodzie pojawia si� w pr�bie biologicznej
interpretacji platonizmu podj�tej przez znanego fizyka z kr�gu Heisenberga.
Jest nim C.~F.~von Weizs�cker.%
 \note{\n W eseju <<Parmenides und die Graugans>> w: {\nit Blick auf Plato},
Reclam, Stuttgart 1981.} 
Wi���c poj�cie idei z kodem genetycznym, autor ten z jednej strony pokazuje,
jak mo�na dzi� rozumie� nauk� Platona o kszta�towaniu materialnego �wiata
przez idee, z drugiej za� strony wskazuje na �lad wiod�cy po�rednio do
Cantorowskich podstaw matematyki. Kod genetyczny bowiem jest rodzajem
programu, a wi�c algorytmu, a wi�c tego, co potrafimy dzi� sprowadzi� do
liczb naturalnych, a te wywodz� si� ze zbior�w.

Innej natury zwi�zek po�redni mi�dzy aksjologi� a nowoczesnym racjonalizmem
(w wersji inspirowanego Cantorem platonizmu) zachodzi na terenie nauk
spo�ecznych. W�r�d nich mistrzyni� jest ekonomia z jej matematycznymi
modelami zachowania racjonalnego. Kryteria takiego zachowania maj� posta�
algorytm�w, to znaczy dok�adnych, uj�tych liczbowo instrukcji, kt�re
wystarczy realizowa� w przepisanej kolejno�ci, �eby osi�gn�� zamierzony cel.
Standardowego modelu dostarcza w tym wzgl�dzie von Neumanna teoria gier
(por. przypis 2). Racjonalno�� to nie tylko idea, to tak�e pewien idea�, a
do tego realizowany za pomoc� procedur operuj�cych liczbami, w czym
spe�nia si� marzenie Platona.

Po tym wprowadzeniu historycznym pora na podsumowanie g��wnych punkt�w
nowoczesnego racjonalizmu, kt�ry u autor�w wsp�czesnych znajdujemy pod
szyldem platonizmu. Mo�na go te� nazwa� kr�cej {\k neoracjonalizmem}. Rys
nowoczesno�ci polega na tym, �e sformu�owanie klasyczne zostaje sprecyzowane
co do natury ujmowanych apriorycznie obiekt�w i co do roli racjonalizmu w
metodologii nauk, w tym nauk spo�ecznych.

\ramka
[$\alpha$] Istniej� prawdy rozumu, (1a) w typowy spos�b reprezentowane przez
prawa logiki i matematyki, w szczeg�lno�ci (1b) prawa dotycz�ce zbior�w,
liczb i algorytm�w. Prawdy takie warunkuj� i kontroluj� do�wiadczenie
zmys�owe i w tym sensie s� ode� niezale�ne, czyli aprioryczne.
\msn
[$\beta$] Do prawd rozumu nale�� te� kryteria rozumno�ci (racjonalno�ci) w
my�leniu i pos\-t�powaniu. Stosowanie ich jako wa�nego sk�adnika metody
badawczej w naukach spo�ecznych ukazuje metodologiczn� p�odno��
racjonalizmu, stanowi�c� jego atut w sporze z empiryzmem.
\msn
[$\gamma$] Wa�nym kryterium racjonalno�ci w rozwi�zywaniu problem�w jest
mo�liwo�� uj�cia procesu rozwi�zywania w formie algorytmicznej; cho� nie
jest to warunek konieczny racjonalno�ci, jest on warunkiem wystarczaj�cym.

\msn
Jak ma si� to sformu�owanie do wersji klasycznej (Kartezjusz, Spinoza,
Leibniz, kr�g Port Royal)? Racjonalizm klasyczny podpisywa� si� pod punktem
$\alpha$ z t� jednak r�nic�, �e nie zdawa� sobie sprawy z fundamentalnej
roli poj�cia zbioru. W przypadku za� Kartezjusza, nie by�o przeze�
akceptowane odwo�ywanie si� do algorytm�w (za kt�re ostro krytykowa� logik�
scholatyczn�). By�o to natomiast silnie akceptowane przez Leibniza, kt�rego
trzeba te� uzna� za prekursora punkt�w $\beta$ i $\gamma$, na ile mo�na
m�wi� o naukach spo�ecznych w owym czasie. Leibniz bowiem projektowa�
formalizacj� (rodzaj wi�c algorytmizacji) nauk prawnych, a nawet podj�� tak�
pr�b�, cho� (przyzna� trzeba) niezbyt udan�, w odniesieniu do nauk
politycznych (broszura agitacyjna na elekcj� w Polsce {\k De electione regum
Polonorum}). 

Aprioryzm wymieniony w $\alpha$ stanowi istotny rys racjonalizmu. Nie nale�y
go jednak uto�samia� z teori� wiedzy wrodzonej czyli {\k natywizmem}.
Wystarczy by� natywist�, �eby by� aprioryst�; nie jest to jednak konieczne,
gdy� wgl�d rozumu w �wiat idealny mo�e kszta�towa� si� dopiero w toku
proces�w poznawczych. Natywizm nie utraci� swych argument�w, mo�na je
znale�� np. u Noama Chomsky'ego; ale trzeba by je powi�za� z nasz� obecn�
wiedz� o ewolucji m�zgu i spo�ecze�stwa.%
 \note{\n Noam Chomsky, <<Recent Contributions to the Theory of Innate
Ideas>> w: {\nit The Philosophy of Language}, ed.\ by J.~R.~Searle, Oxford
University Press 1971. Polski przek�ad Urszuli Niklas pt. <<Nowy przyczynek
do teorii idei wrodzonych>> w: {\nit Lingwistyka a filozofia} pod red.
Barbary Stanosz, PWN, Warszawa 1977.} 
Branie pod uwag� owej wiedzy, z t� jeszcze ewentualno�ci�, �e poznawanie
�wiata przez ludzko�� mo�e by� procesem ewolucyjnym nie maj�cym kresu, to
jeden z rys�w odr�niaj�cych racjonalizm nowoczesny od tradycyjnego. Trzeba
by si� tym zaj�� w pe�niejszej analizie wsp�czesnego racjonalizmu, co
jednak przekracza�oby ramy obecnego eseju.%
  \note{\n 
Jak daleko by� racjonalizm klasyczny od ewolucyjnej, a tym bardziej od
infinitystycznej, koncepcji poznania �wiadcz� optymistyczne wypowiedzi
Kartezjusza i Leibniza. Pierwszy uwa�a�, �e stosuj�c wynalezion� i zalecan�
przeze� metod� mo�na b�dzie wyprowadzi� z {\nit Cogito} ca�o�� wiedzy w
czasie nie d�u�szym ni� studiowanie jego dzie� przez dostatecznie bystrego
czytelnika. Leibniz widzia� to raczej jako wynik prac zespo�u wyposa�onego w
nale�yte fundusze, kt�ry by opracowa� j�zyk uniwersalny, encyklopedi�
wszechnauk i rachunek do rozumowa�, a to wydawa�o mu si� zadaniem na miar�
jednej generacji.}

Dlaczego prawdy rozumu s� aprioryczne, da si� lepiej poj��, gdy wyja�nimy,
dlaczego zosta�y wyeksponowane (w podpunkcie 1b) zbiory, liczby i algorytmy.
Nie wyczerpuj� one ca�ej dziedziny, kt�rej dotycz� logiczne i matematyczne
prawdy rozumu, ale dobrze si� nadaj� na reprezentacj� owej dziedziny. A
powody po temu s� nast�puj�ce.

Poj�cie zbioru s�u�y do definiowania relacji i struktury, z kt�rymi,
podobnie jak z samym poj�ciem zbioru, nieustannie mamy do czynienia w opisie,
wyja�nianiu i przewidywaniu zjawisk przyrodniczych i spo�ecznych.
\m
   {\ls \n Z idei tego definiowania mo�na pogl�dowo zda� spraw� por�wnuj�c
   np.\ par� r�kawiczek i par� skarpetek. Jedna i druga, jako para, jest
   pewnym zbiorem, mianowicie zbiorem dwuelementowym. R�kawiczki stanowi�
   par� uporz�dkowan�; skarpetki za� nie, poniewa� nie robi to r�nicy, czy
   dan� skarpetk� za�o�y si� na praw� czy na lew� nog�. Stosuj�c dla zbior�w 
   nieuporz�dkowanych takie oznaczenie, �e ich elementy wylicza si� w
   klamrach, dla pary nieuporz�dkowanej mamy r�wno�� $\{x,y\}=\{y,x\}$,
   kt�ra nie zachodzi dla pary uporz�dkowanej, gdzie kolejno�� wyliczenia
   element�w nie jest oboj�tna. 

   Spos�b uporz�dkowania w danej parze okre�la zarazem relacj� (dla
   r�kawiczek pewn� symetri�) mi�dzy elementami pary, tak wi�c definicja
   dwuelementowego zbioru uporz�dkowanego jest zarazem definicj� pewnej
   relacji dwucz�onowej. Analogicznie maj� si� relacje tr�jcz�onowe do
   tr�jek uporz�dkowanych, czterocz�onowe do czw�rek uporz�dkowanych itd.
   Struktura za� jest to zbi�r, w kt�rym zachodz� r�norodne relacje
   czyni�ce ze� jak�� zwart� ca�o��, np.\ kryszta�, organizm, budowl�,
   pojazd, oddzia� wojska, firm�, pa�stwo, system handlu mi�dzynarodowego.
   \m}
\pn  
Nie wymienia si� wi�c w 1b relacji i struktur pomimo donios�o�ci tych poj��,
poniewa� mamy je niejako domy�lnie zawarte w poj�ciu zbioru. Wymienia si�
natomiast liczby, cho� i one dadz� si� zdefiniowa� za pomoc� poj�cia zbioru;
powodem tego jest b�d�ca nie do przecenienia donios�o�� arytmetyki w naszym
poznaniu, naukowym jak i przednaukowym. Maj�c arytmetyk� i logik�
definiujemy poj�cie algorytmu (wok� kt�rego obraca si� informatyka), ale
zas�uguje ono na wymienienie osobne, gdy� w dyskusji nad racjonalno�ci� 
pe�ni rol� pierwszoplanow�.

\bsn
{\bf 1.3.} Obiekty z tej dziedziny, za kt�rej reprezentant�w bierzemy tu
zbiory. liczby i algorytmy, nazywa si� idealnymi lub abstrakcyjnymi.
Przyjmuj� drugie okre�lenie, a skr�towo b�d� nazywa� te przedmioty {\k
abstraktami}. Nada to systemowi terminologicznemu po��dan� sp�jno��, gdy�
zbi�r jest obiektem definiowanym przez zasad� zwan� {\k pewnikiem
abstrakcji}; gwarantuje ona istnienie zbioru, gdy mamy formu�� spe�nian�
przez jego elementy, a wi�c abstrahuj�c� ich wsp�ln� w�asno��. Przej�cie za�
od takiej formu�y definiuj�cej jaki� zbi�r do nazwy tego zbioru dokonuje si�
za pomoc� {\k operatora abstrakcji}. Mamy wi�c dobre powody do pos�ugiwania
si� por�cznym terminem ,,abstrakt''.

Pos�uguj�c si� tym terminem, mo�emy dok�adniej ni� w racjonalizmie
klasycznym zda� spraw� z tego, co jest istotne w poj�ciu prawd rozumu.
Powiemy mianowicie, �e {\k wszelkie prawdy dotycz�ce abstrakt�w s� prawdami
rozumu}. Gdy skupimy si� tym rodzaju prawd, �atwo jest wykaza� ich
aprioryczno��, przejawiaj�c� si� na dwa sposoby; okre�la si� je w
$\alpha$ jako warunkowanie i kontrolowanie do�wiadczenia zmys�owego.

�eby uprzytomni�, na czym polega warunkowanie, zwr��my uwag� na j�zykowy
ekwiwalent najbardziej podstawowych danych do�wiadczenia zmys�owego: na
to, jaka forma wypowiedzi odpowiada tym danym. Od strony sk�adni logicznej
s� to zdania atomowe. Dla ustalenia uwagi, ograniczymy si� do zda� z
predykatem jednocz�onowym, kt�rego argumentem jest jakie� wyra�enie
okazjonalne w rodzaju ,,ten'', ,,tamten'', ,,tu teraz''. U�ycie wyra�e�
okazjonalnych ma pozbawi� wszelkiej tre�ci teoretycznej podmiot (tj.\
argument predykatu) w danym zdaniu, �eby by�o ono jak najbli�sze czystemu
do�wiadczeniu. Predykat za� wyra�a jakie� najprostsze tre�ci zmys�owe, jak
,,jest zielony'', ,,jest ciep�o''.  Zdania takie nazwano w Kole Wiede�skim
sprawozdawczymi ({\k Protokolls�tze}), jako �e mia�y zdawa� spraw� z
najpierwotniejszego, niezak��conego oddzia�ywaniem teorii, do�wiadczenia
zmys�owego.% 
 \note{\n Rudolf Carnap, <<�ber Protokolls�tze>>, {\nit Erkenntnis} 3
(215-228), 1932. Otto Neurath, <<Protokolls�tze>>, {\nit Erkenntnis} 3
(204-214), 1932.} 

Niech predykat takiego zdania nazywa si� ostensywnym (z powodu, kt�ry
niebawem zostanie podany). Zapytajmy, w jaki spos�b dostaj� si� do j�zyka
predykaty ostensywne. Nie mo�e to by� za spraw� definicji, bo chodzi o
terminy najbardziej w j�zyku empirycznym pierwotne, a wi�c niedefiniowalne.
Pozostaje {\k procedura ostensywna} (zwana nieraz definicj� ostensywn� lub
dejktyczn�, ale z definicj� ��czy j� tylko to, �e ma wyja�nia� sens terminu,
podczas gdy metoda jest daleka od typowego definiowania). Procedura
ostensywna w cz�ci pozytywnej polega na pokazywaniu przedmiotu
podpadaj�cego pod dany predykat, np.\ ,,jest P'' wraz z powiedzeniem ,,to
jest P'', a w cz�ci negatywnej na pokazaniu przedmiotu, kt�ry nie podpada,
z powiedzeniem ,,to nie jest P''. Z regu�y chodzi o predykaty maj�ce tak
wiele desygnat�w, �e mo�na zademonstrowa� tylko znikom� cz�� zakresu danego
predykatu (czyli zbioru jego desygnat�w). Aby procedura ostensywna by�a
skuteczna, jej odbiorca musi zdawa� sobie spraw�, �e intencj� nadawcy nie
jest podanie predykat�w dotycz�cych tylko zbioru przedmiot�w pokazywanych,
ale �e dotycz� one obszerniejszego zbioru (zakresu danego predykatu),
kt�rego elementy s� pod-danym-wzgl�dem-takie-same (np.\ pod wzgl�dem
koloru), jak elementy ukazane w procedurze ostensywnej. Nieodzownym wi�c
warunkiem skuteczno�ci ostensji jest operowanie poj�ciami, zbioru, wzgl�du
(inaczej, aspektu) oraz owej relacji identyczno�ciowej. Z nimi trzeba ju�
przyst�powa� do odbierania wra�e� zmys�owych, �eby te wra�enia odr�nia� od
innych czyli jako� klasyfikowa�; do klasyfikacji s�u�� predykaty ostensywne,
a tych nabycie wymaga uprzedniego wyposa�enia umys�u w trzy wymienione
poj�cia abstrakcyjne, w tym poj�cie zbioru wprowadzane przez takie
aprioryczne prawdy, jak wymieniony wy�ej pewnik abstrakcji; w tym sensie
prawdy tego rodzaju warunkuj�, jako czynik niezb�dny, nabywanie
do�wiadczenia zmys�owego.

Drug� funkcj� prawd apriorycznych, kontrolowanie danych do�wiadczenia,
dobrze egzemplifikuj� procedury pomiarowe. Mo�e mi si� wydawa�, �e woda w
basenie jest dzi� zimniejsza ni� wczoraj, ale je�li termometr wyka�e co�
przeciwnego, to uznam, �e w moim organizmie co� si� od wczoraj na tyle
zmieni�o, �e inaczej odbiera temperatur�. Doznanie zmys�owe zostanie tu
skorygowane przez akt poznawczy, kt�ry te� zawiera w sobie doznanie
zmys�owe, mianowicie wzrokowe spostrze�enie wskaza� termometru, bardziej
wiarogodne ni� doznania termiczne (z powod�w, w kt�re trudno tu wchodzi�),
ale ponadto zak�ada wysoce abstrakcyjne poj�cie �redniej energii kinetycznej
cz�stek wody (jak powiada definicja temperatury), a niepozorne s�owo
,,�rednia'' kryje w sobie poka�n� porcj� arytmetyki.

Niech kontroln� wzgl�dem dozna� zmys�owych funkcj� arytmetyki zilustruje
ponadto taka najprostsza z mo�liwych fabu�a, kt�r� mo�na opowiada� nawet w
przedszkolu. Oto pani przedszkolanka wysz�a z dzie�mi na wycieczk�. Dzieci
rozdzieli�y si� na dwie grupki, a pani, �eby si� upewni�, �e nikt si� z jej
dwudziestu podopiecznych nie zawieruszy�, liczy dzieci w jednej grupce i
dolicza si� do 10, a w drugiej do 9. �eby si� upewni�, ze istotnie nikt si�
nie zgubi�, wywo�uje ka�de z nich po imieniu i dostaje 20 odpowiedzi
,,jestem''. Po tym do�wiadzeniu ma do wyboru jeden z dw�ch wniosk�w: albo �e
pomyli�o si� jej w oczach, a wi�c wyst�pi� b��d w do�wiadczeniu zmys�owym,
albo �e sta�a si� autork� adkrycia, i� $10+9=20$ (co by zrewolucjonizowa�o
arytmetyk�). Dzieci wezwane w tej sprawie na konsultacj� odradzi�yby jej
zapewne drug� opcj�, i tak samo uczyni�by nawet radykalny empirysta. Uzna�by
wi�c tym samym aprioryczno�� czyli priorytet (od �ac.\ {\k prior} --
poprzedzaj�cy) prawdy matematycznej w stosunku do wynik�w obserwacji
zmys�owej.

\bsn
{\bf 1.4.} To, co  dot�d powiedziano wskazuje na empiryzm jako g��wnego
adwersarza racjonalizmu. S�dz�c jednak po etymologii, za g��wnego powinien
by� uznany {\k irracjonalizm}, skoro ju� w samej konstrukcji s�owa zawiera
si� negacja racjonalizmu. Wszak przedrostek ,,ir'' wzi�� si� w wyniku
upodobnienia fonetycznego z sylaby ,,in'', kt�ra jest w �acinie �rodkiem do
wyra�ania negacji. A wi�c ir-racjonalizm to tyle, co anty-racjonalizm (je�li
u�y� innego z przedrostk�w przecz�cych).

Mamy tu jednak sytuacj� o tyle osobliw�, �e irracjonalizm nie istnieje jako
kierunek, kt�ry sam siebie okre�la�by tym s�owem. Istniej� r�ne pogl�dy,
kt�re bywaj� zwalczane jako irracjonalne, i to krytycy, a nie krytykowani
u�ywaj� tej etykiety. 
 
Druga osobliwo�� sytuacji polega na tym, �e krytyka pogl�d�w okre�lanych
jako irracjonalne pochodzi nie tylko od racjonalist�w jako zwolennik�w
pogl�du o istnieniu prawd rozumu. Rozlega si� tak�e z innych stron, a czasem
pochodzi od przeciwnik�w rozwa�anego tutaj racjonalizmu (przyk�adem krytyka
racjonalisty Leibniza przez antyirracjonalist�w Voltaire'a i Diderota).  Tak
wi�c na nazw� oponenta irracjonalizmu termin ,,racjonalizm'' si� nie nadaje.
Trafnie rozpozna� t� sytuacj� Kzimierz Ajdukiewicz, gdy dla nazwania
przeciwnika irracjonalizmu zaproponowa� termin {\k antyirracjonalizm}.%
  \note{\n Kazimierz Ajdukiewicz, <<Logistyczny antyirracjonalizm w Polsce>>,
{\nit Przegl�d Filozoficzny} 37 (399-408), 1934. Przek�ad: <<Der logische
Antiirrationalismus in Polen>>, {\nit Erkenntnis} 5 (151-161), 1935.}

Szukaj�c okre�lenia oddaj�cego istot� antyirraracjonalizmu, warto si�gn�� po
has�o z epoki O�wiecenia, kt�re znalaz�o si� na medalu dedykowanym
Stanis�awowi Konarskiemu przez kr�la Stanis�awa Augusta. By� to napis: {\k
sapere auso} -- temu, co odwa�y� si� by� m�drym. Od tego� has�a zaczyna si�
esej Immanuela Kanta <<Beantwortung der Frage: Was ist Aufkl�rung>>
[Odpowied� na pytanie: Czym jest O�wiecenie] z roku 1783. Oto fragment 
pierwszego akapitu (kursywa pochodzi z orygina�u).%
  \note{\n Przedruk tego tekstu zawiera si� w antologii {\nit Was ist
Aufkl�rung. Thesen und Definitionen.} herausgeb.\ von Ehrhard Bahr, Reclam,
Stuttgart 1974; zob.\ s.~9.}
\m
{\lsg \k Sapere aude! \q Habe Mut, dich deines \k eigenen \q Verstandes zu
bedienen! ist der Wahlspruch der Aufkl�rung. [Miej odwag� pos�ugiwa� si�
twoim {\nit w�asnym} rozumem -- jest has�em O�wiecenia.] \m}  
\pn
Niezdolno�� pos�ugiwania si� w�asnym rozumem okre�la Kant jako niedojrza�o��
({\k Unm�ndigkeit}), a wi�c co�, co cechuje dzieci. St�d u dzieci
konieczno�� polegania na jakim� autorytecie. 

Tak dotykamy sedna irracjonalizmu. Jest nim rezygnacja z w�asnego rozumu na
rzecz jakiego� autorytetu, czy to okre�lonego w postaci osoby lub
instytucji, czy anonimowego, jak presja stereotyp�w i regu� przejmowanych
bezrefleksyjnie od otoczenia. Tym wi�c, do czego wzywa antyirracjonalizm
jest niezale�no�� od autorytet�w. 

Nie zawsze jednak wystarczy wola takiej niezale�no�ci i jej sojusz ze
zdrowym rozs�dkiem. Wobec z�o�ono�ci spraw tego �wiata potrzebny jest 
aparat badawczy i krytyczny, kt�ry sprawi, �e my�lenie na w�asny rachunek
sprosta owej z�o�ono�ci. Ajdukiewicz w cytowanym artykule podstawy do
budowania tego aparatu widzia� w nowej logice, zwanej wtedy logik�
matematyczn� lub logistyk�, st�d da� w tytule zwrot ,,logistyczny
antyirracjonalizm''.

Gdy dochodzi do tego punktu, r�ne odmiany antyirracjonalizmu, dot�d zgodne
w apelowaniu o samodzielno�� my�lenia, zaczynaj� si� r�ni�, i to znacz�co.
R�ni� si� w zale�no�ci od tego, jaki oferuj� aparat badawczy i krytyczny.
Inny on b�dzie, rzecz jasna, u racjonalist�w, inny u empiryst�w. Wzorowe w
tym wzgl�dzie post�powanie racjonalisty znajdujemy u Kartezjusza, m.in. w
{\k Rozprawie o metodzie}. Apel o samodzielno�� my�lenia i odwr�cenie si� od
wszelkich autorytet�w brzmi u niego nie mniej dono�nie ni� u Kanta, a zaraz
za tym idzie wyk�ad metody maj�cej zapewni� samodzielne dochodzenie do
prawdy.

Innej natury propozycj� aparatu krytycznego jest ta, kt�rej obecno�c w
filozofii po�wiadcza encyklopedia filozoficzna pod red. Urmsona i R\'ee'go w
nast�puj�cych s�owach pod has�em <<Racjonalizm>>.
 \note
{\n "There is also a well-known use of the word [rationalism] in which
it refers to the view that faith in the supernatural is inadmissible and the
religious claims must be tested by rational criteria." J.~O.~Urmson \& 
Jonathan R\'ee (eds.), {\nit The Concise Encyclopedia of Western Philosophy
and Philosophers}, Unwin Hyman, London 1991, artyku� <<Rationalism>>.}
\s
{\lsg Istnieje te� dobrze znane u�ycie tego s�owa, w kt�rym oznacza ono
pogl�d, �e niedopuszczalna jest wiara w �wiat nadprzyrodzony, a pogl�dy
religijne musz� by� poddawane sprawdzianom, jakimi s� kryteria
racjonalno�ci. \s}
\pn
Chodzi tu, oczywi�cie, o antyirracjonalizm, nie za� o racjonalizm w sensie
klasycznym czy do� podobnym. Wedle tego kryterium przynale�no�� do obozu
antyirracjonalist�w uzyskuje si� dzi�ki krytycyzmowi co do istnienia �wiata
nadprzyrodzonego. Kryterium to do�� niejasne; czy eliminuje ono wiar� tego
jedynie rodzaju jak, powiedzmy, wiara w anio�y, czy r�wnie� przekonania
takie jak to o istnieniu plato�skiego �wiata idei?

Jak wida� z powy�szego przyk�adu, antyirracjonalizm mo�e si� ze�lizn�� w
zbyt mo�e powierzchown� dydaktyk�. Ale w dojrza�ej postaci ma on znacz�cy
wk�ad do nowoczesnej kultury my�lenia krytycznego. Znakomitym tego
przyk�adem jest Karl Popper z jego przenikliw� analiz� my�lenia poddanego
autorytetom i spo�ecznych skutk�w takiego my�lenia. Na inny spos�b, lecz
r�wnie znakomity, mistrzem antyirracjonalizmu sta� si� Leszek Ko�akowski.

Nurt antyirracjonalizmu wewn�trz racjonalizmu klasycznego by� ju�
egzemplifikowany postaw� kartezja�sk�. Jak przedstawia si� w tym wzgl�dzie
racjonalizm nowoczesny, ten przenikni�ty matematycznym platonizmem? Ka�dy
racjonalizm, apeluj�c o ws�uchiwanie si� w intuicje w�asnego umys�u, uwalnia
od nabo�nego l�ku przed autorytetami, od tej intelektualnej niedojrzalo�ci,
kt�r� tak negatywnie ocenia� Kant. Je�li racjonalizm nowoczesny ma wnie�� od
siebie co� nowego, to nie w tej cz�ci postulatywnej, ustalonej od paru ju�
od wiek�w, lecz w oferowaniu nowego instrumentarium my�li krytycznej.

Ot� racjonalizm nowoczesny charakteryzuje si� czerpaniem pe�nymi gar�ciami
zar�wno z metod jak i z wynik�w logiki matematycznej, teorii mnogo�ci i
informatyki, a tak�e z fizyki, kosmologii i z ewolucjonistycznej koncepcji
�wiata, spo�ecze�stwa i nauki. Jego przedstawicieli mo�na rozpoznawa� po
wyra�nie deklarowanym akcesie do opcji plato�skiej. Lista ich b�dzie
poka�na, wi�c tylko tytu�em przyk�adu niech b�d� tu wymieniei matematycy
Georg Cantor i Kurt G�del, fizycy Werner Heisenberg i Carl von Weizs�cker,
lingwista Noam Chomsky, fizyk i informatyk Roger Penrose.%
 \note{\n Kurt G�del, <<Some basic theorems on the foundations of
mathematics and their implications>>, 1951, w: {\nit Collected Works}, 
Volume III.S. Feferman et al. (eds.), Oxford University Press, New York 1995.
Roger Penrose wypowiada� si� w licznych ksi��kach i artyku�ach, m.in. w
ksi��ce {\nit The Emperor's New Mind. Concerning Computers, Minds, and
the Laws of Physics}, Oxford University Press, 1989. Polski przek�ad Piotra
Amsterdamskiego pt. {\nit Nowy umys� cesarza. O komputerach, umy�le i
prawach fizyki}, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 1995.    
W Polsce kszta�tuj� si� �rodowiska proplato�skie wok� Micha�a
Hellera, gdy idzie o filozofi� nauk przyrodniczych, i wok� W�adys�awa
Str�ewskiego, gdy idzie o filozofi� zorientowan� humanistycznie.}

\bsn
{\bf 1.5.} Wnikaj�c w tre�� racjonalizmu, w szczeg�lno�ci nowoczesnego, nie
mo�na pomin�� obecnego w nim w�tku antyirracjonalizmu, tote� sprawa ta by�a
przedmiotem wcze�niejszych rozwa�a�. Okre�liwszy w nich wst�pnie (za Kantem)
irracjonalizm jako rezygnacj� z w�asnego rozumu na rzecz autorytet�w, trzeba
obecnie przyjrze� mu si� mu dok�adniej. B�dzie to wk�ad od drugiej niejako
strony w definicj� antyirracjonalizmu, a ta z kolei charakteryzuje jeden z
wa�nych w�tk�w racjonalizmu. Rozejrzymy si� obecnie szerzej w poszukiwaniu
rozmaitych jego postaci.

Najbardziej radykalna wersja irracjonalizmu by�aby taka, �e postuluje si�
zachowania wbrew zasadom rozumu. Dobrym przyk�adem by�oby Tertulianowe {\k
credo quia absurdum}, je�liby bra� t� deklaracj� dos�ownie.
,,Absurdum'' oznacza sprzeczno�� (jak w kontek�cie
,,demonstratio per reductionem ad absurdum''), a wi�c dla irracjonalisty
motywem uznania jakiego� s�du by�aby jego wewn�trzna sprzeczno��. Ten jednak
przypadek wygl�da tak surrealistycznie, �e wypada przyj�� wersj� mniej
szokuj�c�, mianowicie, �e wewn�trzna sprzeczno�� s�du, cho� nie jest powodem
jego przyj�cia, nie musi by� te� powodem odrzucenia.  Tak poj�ty
irracjonalizm, pod mianem mentalno�ci prelogicznej, by� przypisywany ludom
prymitywnym w s�ynnej teorii L\'evy-Bruhla.%
 \note{\n Lucien L\'evy-Bruhl, {\nit Les fonctions mentales dans les
soci\'et\'es inf\'erieures}, 1910. Polski przek�ad: Bella
Szwarcman-Czarnota, {\nit Czynno�ci umys�owe w spo�ecze�stwach pierwotnych},
Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1992.}
Tak by nale�a�o konstruowa� typ idealny irracjonalizmu. W praktyce jednak
trudno go spotka�. Nawet marksi�ci, kt�rzy krytykowali logik� formaln� za
to, �e zawiera zasad� niesprzeczno�ci, g�osz�c� i� dwa s�dy sprzeczne nie
mog� by� naraz prawdziwe, w praktyce uwa�ali t� zasad� za obowi�zuj�c�, na
przyk�ad, gdy w polemikach zarzucali oponentom pope�nianie sprzeczno�ci.

Innym kandydatem historyk�w na rzecznika irracjonalizmu jest Blaise Pascal.
Ile� to nie napisano o jego irracjonalizmie, obracaj�c na wszystkie strony
t� maksym�, �e serce ma swoje racje, kt�rych nie zna rozum. Komentatorzy nie
zwykli jednak pyta� samego Pascala, co on rozumie przez
,,serce''.  A zmaga� si� on z zadaniem przekazania szerszej publiczno�ci (do
kt�rej adresowa� sw� apologi� wiary chrze�cija�skiej), w niewyrobionym
jeszcze filozoficznie j�zyku francuskim, wizji ludzkiego umys�u, kt�r�
podziela� z Kartezjuszem g�osz�cym konieczno�� oparcia rozumowa� na intuicji
intelektualnej. T� Pascal nazywa� wyczuciem lub sercem. I tak, czytamy u
niego, i� sercem poznajemy, �e zbi�r liczb jest niesko�czony i �e przestrze�
ma trzy wymiary. Chodzi tu o przeciwstawienie intuicji i rozumowania w
budowaniu wiedzy; intuicja czyli serce prowadzi do wyczucia trafno�ci
pierwszych zasad; rozumowanie za�, b�d�ce czynno�ci� rozumu, wyprowadza z
nich kolejne twierdzenia.%
\note{\n 
 Blaise Pascal {\nit My�li}, prze�o�y� Tadeusz �ele�ski (Boy), Ksi�garnia
�w.~Wojciecha, Pozna� -- Warszawa (b.r.w.). Por.\ fragment 282, s.~101.
,,Znamy prawd� nie tylko rozumem, ale tak�e i sercem. W ten to ostatni spos�b
znamy pierwsze zasady. [...] Znajomo�� bowiem pierwszych zasad, jak
{\k przestrze�, czas, ruch, liczby}, jest r�wnie mocna, jak kt�rakolwiek z
tych, kt�re czerpiemy z rozumowania. I na tych to wiadomo�ciach serca i
instynktu musi si� opiera� rozum, i na nich budowa� wszystkie swoje wywody.
Serce czuje, �e s� trzy wymiary w przestrzeni i �e liczby s�
niesko�czone.''}
 
Je�li jest miejsce, gdzie zdaje si� by� realna szansa na wytropienie
irracjonalizmu, to jest nim filozofia romantyczna. Jej wyrazistym
rzecznikiem by� Adam Mickiewicz, kiedy wzywa�, �eby rozum podporz�dkowa�
sercu i wierze jako instancjom bardziej miarodajnym w sprawach dla cz�owieka
zasadniczych. Zwa�my jednak znowu na kontekst. Mickiewicz atakuje wersj�
racjonalizmu scientystyczn�. Przedmiotem jego zjadliwej satyry s� uczeni, do
kt�rych wo�a: ,,zamkni�ci w sobie jak konchy �limacze chcieli�cie mali
obejrze� kr�g �wiata'' ({\k Rozum i wiara}). W innym miejscu ({\k
Romantyczno��}) uczonym zarzuca, �e znaj� jedynie ,,prawdy martwe'', nie za�
�ywe; podobnie, w pie�ni filaret�w, mo�liwo�� �cis�ych pomiar�w odnosi tylko
do ,,martwych bry�''. Jest to wi�c z pewno�ci� antyscientyzm, reakcja
zrozumia�a na powszechne w tym czasie panowanie scientyzmu, ale czy jest to
irracjonalizm, pozostaje kwesti� otwart�. 

Pozostaj� jeszcze do rozwa�enia, jako postacie irracjonalizmu, skrajnie
utopijne ideologie. Obfitej dokumentacji dostarczy� w tym wzgl�dzie wiek 20.
Nie r�ni� si� on innych faktem g�oszenia utopii, bo to czyniono w ka�dej
epoce, ale tym, �e je realizowano z rozmachem, na gigantyczn� skal�.
�e by�y to pogl�dy i dzia�ania w najwy�szym stopniu irracjonalne, to rzecz
oczywista, Z drugiej jednak strony, trzeba uwzgl�dni� fakt, �e owe pogl�dy
i dzia�ania wyst�powa�y pod has�ami rozumu, a nawet pretendowa�y do statusu
jedynie rozumnych. 

Marksizm, filozoficzna podstawa komunizmu, za kryterium racjonalno�ci
przyj�� naukowo�� i g�osi� si� jedynie naukowym �wiatopogl�dem, opieraj�cym
swe projekty przebudowy �wiata na naukowej analizie praw przyrodniczych i
spo�ecznych. By�a taka pie�� konsomolska, wyra�aj�ca wdzi�czno�� biologom
radzieckim za to, �e chroni� radzieck� m�odzie� od og�upienia przez biologi�
zachodni� (,,nas duraczy� nie dajom''). G�osi ona wi�c przewag� doktryny
marksistowskiej pod wzgl�dem naukowej racjonalno�ci. Dodajmy, �e teorie
Einsteina, kt�re przez nazizm by�y odrzucane jako nienaukowe bo �ydowskie, w
Zwi�zku Sowieckim by�y odrzucane jako nienaukowe bo powsta�e w �rodowisku
wroga klasowego.

Nazizm tak�e nie postulowa� irracjonalizmu, postulowa� akceptacj�
racjonalnej nauki. By�o to czynione w tak dziwacznej postaci, �e trudne jest
nawet do zreferowania, ale akceptacja taka istnia�a jako osobliwe kryterium
naukowo�ci: mianowicie, obiektywna i racjonalna jest nauka niemiecka, to
jest uprawiana przez czystych rasowo Niemc�w, za� pozbawiona tych cech jest,
w szczeg�lno�ci, nauka �ydowska. Trudno sobie wyobrazi� pogl�d bardziej
irracjonalny, ale nie znaczy to, �e zawiera si� w nim jaki� program
irracjonalizmu. Jego b��d polega na ob��dnym kryterium racjonalno�ci,
uzale�niaj�cym racjonalno�� podmiotu od jego przynale�no�ci rasowej. nie
polega natomiast na twierdzeniu, �e nale�y post�powa� wbrew zasadzie
niesprzeczno�ci czy innej zasadzie logicznej.

Rozpatrzyli�my trzy przypadki mog�ce by� przedmiotem krytyki ze strony
antyirracjonalizmu: ignoruj�c� kryteria logiczne mentalno�� prymitywn�,
romantyczny kult uczucia oraz utopijne ideologie polityczne. W �adnym z nich
jednak irracjonalizm nie objawi� si� w jakiej� pe�ni. Nie jest pewne, czy
mentalno�� prelogiczna naprawd� istnieje, bo w obr�bie wierze� magicznych da
si� logicznie rozumowa�, mo�e wi�c chodzi raczej o b��dy merytoryczne
(b��dne wierzenia) ni� logiczne. Romantycy te� nie odrzucali logiki, a poza
tym trzeba mie� na uwadze, �e uczucie bywa wiarogodnym �r�d�em informacji,
zw�aszcza gdy spojrze� na rzecz z biologicznego punktu widzenia. Trzeci
przypadek to ideologie utopijne, kt�re przez fakt, �e og�asza�y si� same
heroldami racjonalno�ci, stwarzaj� trudno�� w ich natychmiastowym
umieszczeniu po stronie irracjonalizmu. Wymaga to nowych narz�dzi analizy,
na kt�re b�dzie miejsce w nast�pnym fragmencie. Pozwoli to rozpozna� cech�
irracjonalizmu w dw�ch aktualnych trendach my�lowych; w jednym z nich
znajduj� si� totalitarne utopie.

\bsn
{\bf 1.6.} �eby znale�� skuteczniejsze sposoby tropienia irracjonalno�ci,
rozwa�my funkcjonowanie kryteri�w prawdy, jak prawa logiki, jak �wiadectwo
zmys��w itd. Kryteria te cechuje podw�jna {\k powszechno��}, mianowicie
powszechna obowi�zywalno�� i powszechna w zasadzie dost�pno�� (klauzula ,,w
zasadzie'' ma na wzgl�dzie r�ne stopnie rozwoju biologicznego i
edukacyjnego). Nie mo�e by� tak, �e jedne obowi�zuj� w okolicach bieguna
p�nocnego, inne po�udniowego; jedne s� dost�pne tylko dla m�czyzn, inne
tylko dla kobiet. 

Powszechno�� dost�pno�ci kryteri�w prawdy mo�e by� negowana na dwa sposoby.
Negacja orzekania czego� o wszystkich obejmuje przypadek, gdy orzeczenie to
spe�niaj� tylko niekt�re elementy, jak i przypadek, gdy nie spe�niaj� go
�adne. Odpowiednio do tego, mamy nast�puj�ce dwa pogl�dy.
\msn
[N] \ {\k Nikt nie ma dost�pu do kryteri�w prawdy.} \pn
[U] \ {\k Uprzywilejowani, i tylko oni, maj� dost�p do kryteri�w prawdy.} \pn
\msn
Oba pogl�dy konkretyzuj� si� w pewnych aktualnych wersjach, kt�rymi si�
zajm�, nie wchodz�c w inne ewentualne konkretyzacje.

Nihilistyczny pogl�d N przejawia si� pod mianem {\k relatywizmu kulturowego},
obecnego dzi� zw�aszcza w postmodernizmie. Relatywizm w odniesieniu do
koncepcji prawdy jest tak dawny jak filozofia europejska, wywodzi si� wszak
od sofist�w, ale nabra� nowego wigoru w wyniku spotkania si� bada�
antropologicznych (przez co zyska� przymiotnik
,,kulturowy'') z twierdzeniami limitatywnymi wewn�trz samej nauki. S� to
twierdzenia m�wi�ce o ograniczeniach metod badawczych, w szczeg�lno�ci
algorytmicznych w matematyce i ograniczeniach mo�liwo�ci pomiaru w fizyce
kwantowej.

Nie wiedzie� dlaczego, niekt�rzy filozofowie interpretuj� twierdzenia
limitatywne jako demaskuj�ce s�abo�� ludzkiego rozumu, z czego snuj� wniosek
nast�pny, �e charakterystyczne dla cywilizacji zachodniej d��enie do
poznania przez rozum i nauk� obiektywnego porz�dku �wiata jest bezpodstawnym
uroszczeniem. Skoro jest ono bezpodstawne, to uczestnicy kultury zachodniej
powinni si� rozsta� ze swym poczuciem wy�szo�ci intelektualnej w stosunku do
jakichkolwiek innych kultur, np.\ afryka�skich.
Tak wi�c, magiczny obraz przyrody w jakim� plemieniu pigmejskim trzeba
traktowa� na takich samych prawach, jak np.\ mechanik� Newtona czy teori�
wirus�w. Jedno bowiem i drugie jest produktem pewnej kultury, a uwa�anie
w�asnej kultury za lepsz� od innych jest rasizmem kulturowym, niegodnym
osoby poprawnej politycznie. Za kulisami takiej retoryki poprawno�ci jest
niewiara w istnienie obiektywnego porz�dku, do kt�rego nale�y np.\ zale�no��
mi�dzy chorob� zaka�n� i wirusami. To, �e jedni uznaj� tak� zale�no��,
podczas gdy inni upatruj� �r�d�o choroby w z�ej woli czarownika, zdaniem
relatywisty kulturowego. nie ma zwi�zku z jakimkolwiek obiektywnym prawem
przyrody, s� to tylko przejawy subiektywnych preferencji grupowych, r�nych
w r�nych kulturach.

Podczas gdy pogl�d N da si� bez trudu zidentyfikowa� pod funkcjonuj�c� ju�
nazw�, pogl�d U nazwy takiej si� nie dorobi�. Trudno�� nazwania mo�e bra�
si� z wieloaspektowo�ci rozwa�anego zjawiska. Pod pewnym wzgl�dem cz�onkowie
grupy, kt�ra uwa�a si� za uprzywilejowan� widz� t� grup� jako elit�
ludzko�ci, ale gdy spojrze� na rzecz od wn�trza grupy, widzimy, �e jej
cz�onk�w obowi�zuje kolektywana uniformizacja pogl�d�w, podda�stwo wobec
panuj�cego w niej autorytetu.

Z jednej przeto strony t� odmian� irracjonalizmu nale�a�oby nazwa� jakim�
mianem elitaryzmu, ezoteryzmu, mesjanizmu czy profetyzmu, podczas gdy dla
oddania drugiego aspektu trzeba by si� odwo�a� do poj�cia kolektywizmu.
Przyjmijmy nazw� {\k autorytaryzm} z przydawk� {\k epistemologiczny}.
Obejmie ona fakt, �e cz�onkowie grupy maj�cej si� za wyj�tkow� traktuj�
siebie jako posiadaczy wiedzy innym niedost�pnej, a wi�c jako rodzaj
autorytetu. Jednocze�nie b�dzie to odniesienie do kolektywistycznej
uleg�o�ci wobec autorytetu otaczanego kultem wewn�trz grupy. Przydawka
wskazuje, �e chodzi o sfer� poznania (autorytaryzm rozci�ga si� i na
dzia�anie, ale tym si� tu nie zajmujemy).

Autorytaryzm epistemologiczny realizuje si� w postaci niejako laboratoryjnej
w obr�bie ezoterycznych sekt z przyw�dc� uznawanym przez cz�onk�w za posta�
charyzmatyczn�. Na skal� historyczn� zaistnia� w 20 wieku w dw�ch
gigantycznych formacjach politycznych -- komunizmu i nazizmu. Jak zaznaczono
wcze�niej (1.5), nie g�osi�y one odrzucenia wszelkich kryteri�w prawdy,
przyjmowa�y natomiast kryteria prawdy autorytarne, odwo�uj�ce si� do
zbiorowego autorytetu spo�eczno�ci wybranej, niejako mesja�skiej, w imieniu
kt�rej wypowiada� si� nieomylny, w jej przekonaniu, autorytet przyw�dcy.

Tak� spo�eczno�ci� mesja�sk� by� w nazizmie nar�d niemiecki jako
najdoskonalsza realizacja rasy aryjskiej. Rzecz si� wi�c sprowadza�a do
rasowego kryterium prawdy, a w imieniu rasy mia� prawo si� wypowiada�
jedynie F�hrer. Mesjaszem wedle komunizmu jest klasa robotnicza. Jej
kwalifikacje do obiektywnego poznania �wiata by�y uzasadniane jak��
dialektyk� post�pu, co mo�na uzna� za pr�b� uracjonalnienia doktryny, ale
ostateczny wynik tej konstrukcji by� typowo irracjonalistyczny; w ostatniej
fazie komunizmu, ju� po okresie stalinowskiej samowoli, kryterium prawdy dla
lud�w zamieszkuj�cych obszar wp�yw�w ZSRR by�y orzeczenia Biura Politycznego
KPZR.

W analizie autorytarnej odmiany irracjonalizmu zas�u�y� si� szczeg�lnie Karl
Popper, zw�aszcza jako autor {\k The Open Society and Its Enemies} (1945).
Mo�e nale�y si� z nim spiera� o trafno�� historycznej rekonstrukcji pogl�d�w
Platona i Hegla, kt�rych Popper umie�ci� po stronie autorytarnego
irracjonalizmu. Oddawa� wielk� w�adz� w r�ce ludzi maksymalnie
wykszta�conych, jak projektowa� Platon, to nie to samo co co uwa�a� za jej
warunek konieczny pochodzenie aryjskie czy wyst�powanie w imieniu
proletariatu. Ma�o te� jest sprawiedliwe wobec Hegla, mierz�cego post�p
dziej�w post�pem wolno�ci, uwa�a� go za prekursora totalitaryzmu. Ale je�li
pomin�� kwestie historyczne, merytoryczna krytyka autorytaryzmu pi�ra
Poppera, powi�zana integralnie z jego ewolucjonizmem i filozofi� nauki, jest
jednym z najbardziej znacz�cych osi�gni�� w dociekaniu natury
irracjonalizmu.

\bsn
{\bbf 2. Racjonalizm kontra empiryzm}
\bsn
{\bf 2.1.} Racjonalizm i empiryzm to dwa przecz�ce sobie wzajem kierunki
filozoficzne; o tej opozycji m�wi ka�da encyklopedia czy podr�cznik
filozofii. St�d ich por�wnanie daje podw�jn� korzy��: definicyjn� i
argumentacyjn�, Korzy�� definicyjna jest taka, �e cho� mamy pozytywn�
definicj� racjonalizmu, m�wi�c� czym on jest, definicja negatywna, m�wi�ca
czym nie jest, rzuca na� nowe �wiat�o. Sprawy maj� si� tu inaczej ni� w
matematyce. Tre�� termin�w w definiensie, nawet w dobrze przemy�lanej
definicji filozoficznej, jest zwykle u�omna z powodu nieuniknionych
niejasno�ci; st�d cenny jest kontekst definiuj�cy poj�cie opozycyjne, kt�ry
wni�s�by nowe dane. Korzy�� argumentacyjna polega na tym, �e ocena mocy
argument�w na rzecz jednego z przeciwstawnych stanowisk pomaga oszacowa�
stopie� zasadno�ci drugiego.

�eby mie� �w zysk, trzeba wybra� do rozwa�a� kt�ry� z wariant�w empiryzmu,
bo o wszystkich traktowa� si� nie da. Has�o <<Empiricism>> w {\k The
Dictionary of Philosophy} (pod red.\ D.~D.~Runesa) omawia pod osobnymi
numerami dziewi�� wariant�w, a ten pod numerem pierwszym obejmuje dwie
alternatywne wersje, kt�re podlegaj� jeszcze rozga��zieniom. Wybieram do
dyskusji t� z wersji, kt�ra kryje w sobie pewien ciekawy problem filozoficzny
rzucaj�cy �wiat�o na istot� racjonalizmu.%
 \note{\n 
Podaj� wybrany tekst we w�asnym przek�adzie na potrzeby obecnych rozwa�a�.
Tekst oryginalny brzmi, jak nast�puje. "Empiricism: (1) A proposition about
the sources of knowledge: that the sole source of knowledge is experience;
or that either no knowledge at all or no knowledge with existential
reference is possible independently of experience. [...] Such empiricism may
take the form of denial that any knowledge or at least knowledge about
existents can be obtained {\nit a priori}. [...]." Dalej autor precyzuje na
kilka sposob�w, co znaczy ,,a priori''. W przek�adzie, dodanym od siebie
wyt�uszczeniem wskazuj�, kt�ry z cz�on�w alternatywy b�dzie brany pod uwag�
w dalszych rozwa�aniach.}
\m
{\lsg Empiryzm: (1) Twierdzenie o �r�d�ach wiedzy: �e jedynym �r�d�em wiedzy
jest do�wiadczenie; b�d� te� twierdzenie, �e {\sb nie jest mo�liwe uzyska�
niezale�nie od do�wiadczenia} czy to jak�kolwiek wiedz� czy {\sb wiedz�
maj�c� odniesienie egzystencjalne.} [...] Taki empiryzm mo�e przybra� form�
{\sb zaprzeczenia, �e} wiedza, czy to wszelka, czy przynajmniej {\sb
wiedza o tym, co istnieje mo�e by� uzyskana} {\it a priori}. [...]\m}
\pn
To, co odrzuca wersja empiryzmu zaznaczona wy�ej t�ustym drukiem jest
mocn� wersj� racjonalizmu, w kt�rej aprioryzm jest rozumiany wyra�nie po
plato�sku. Poniewa� im mocniejsze twierdzenie, to znaczy wi�cej postuluj�ce,
tym trudniejsze jest do obrony, warto takie w�a�nie podda� krytycznemu
badaniu. Je�li da si� go broni�, tym bardziej dotyczy�oby to wersji
mniej postuluj�cych..

Gra idzie o istnienie abstrakt�w czyli przedmiot�w z dziedziny, na kt�rej
przedstawicieli w obecnych rozwa�aniach wzi��em zbiory, liczby i algorytmy. 
Jak atakowa� problem tego rodzaju? W.~V.~O.~Quine �artowa�, �e jest to
bardzo proste, gdy powiada�, �e na naczelne pytanie ontologii {\k co
istnieje?} odpowied� zamyka si� jednym s�owie: {\k wszystko}. Teraz
pozostaje ju� tylko powiedzie�, co mie�ci w sobie owo wszystko.%
 \note{\n Zob.\ Willard Van Orman Quine, <<On what there is>> oraz <<Two
dogmas of empiricism>> w zbiorze jego esej�w {\nit From a Logical Point of
View. Logico-Philosophical Essays}, Harvard University Press, Cambridge,
Mass. 1953.} 

W debacie nad t� kwesti� empiryzm jest wspomagany przez dw�ch sojusznik�w,
mianowicie materializm i nominalizm. Zwolennicy tych kierunk�w mog� si�
r�ni� w innych sprawach. Na przyk�ad, nominalista Leibniz s�dzi� o
umys�ach, �e s� to niezniszczalne odwieczne substancje, by� wi�c najdalej
jak mo�na od materializmu, Nie uznawa� jednak istnienia abstrakt�w, w czym
by� zgodny z materialistami. Wprawdzie dostrzega�. �e nie da si� unikn��
m�wienia o nich w j�zyku zastanym, ale wierzy�, �e projektowany przeze�
uniwersalny j�zyk idealny pozwoli nazwy abstrakcyjne wyeliminowa�. To
stanowisko Leibniza o tyle warte jest przypomnienia, �e uwzgl�dnia ono
j�zykowe kryterium istnienia, pokrewne wi�c temu, kt�re si� wi��e z
rozwa�anym ni�ej kryterium C. Dzi� mamy idealny, zbli�ony do uniwersalnego,
j�zyk nauki w postaci logiki predykat�w z teori� mnogo�ci, ale abstrakt�w
nie da si� ze� pozby�; jak wida�, nie sprawdzi� si� �w nominalistyczny
program Leibniza.

\bsn
{\bf 2.2.} Podejmuj�c pytanie, co sk�ada si� na {\k wszystko}, co istnieje,
zauwa�my, �e r�ne odpowiedzi, a wi�c r�ne ontologie, mo�na uporz�dkowa�
wed�ug tego, jak obszerne wyznaczaj� one uniwersa czyli klasy uniwersalne,
obejmuj�ce ca�o�� bytu. Uniwersum wyznaczone przez jedn� z ontologii mo�e
zawiera� si� w uniwersum innej, w zale�no�ci od tego, jak restrykcyjne lub
jak szerokie s� wchodz�ce w gr� kryteria. Otrzymujemy t� drog� conajmniej
trzy klasy uniwersalne. Kryteria okre�laj�ce te klasy odr�niam etykietami
A, B. C, za� definiowane klasy uniwersalne oznaczam, odpowiednio,
jako $U(A), U(B), U(C)$, przy czym zachodzi mi�dzy nimi uporz�dkowanie przez
relacj� inkluzji (zawierania): $U(A)\subseteq U(B)\subseteq U(C)$.
\msn
--- A: istnie� to tyle, co: by� aktualnym lub potencjalnym przedmiotem
do�wiadczenia zmys�owego. \ssn
--- B: istnie� to tyle, co: oddzia�ywa� na co� lub podlega�
oddzia�ywaniu. \ssn 
--- C: istnie� to tyle, co: by� by� warto�ci� zmiennej zwi�zanej
kwantyfikatorem (w j�zyku logiki predykat�w).
\msn
Gdy regu�y danego j�zyka dopuszczaj� kwantyfikacj� zmiennych odnosz�cych si�
do obiekt�w z okre�lonej kategorii, powiada si� (za Quinem), �e j�zyk ten
jest {\k zaanga�owany ontologicznie} ({\k ontologically committed}) w
istnienie obiekt�w danej kategorii.

$U(A)$ zawiera si� w $U(B)$ gdy� wszystkie przedmioty do�wiadczenia
zmys�owego mog�, jako materialne, odzialywa� na siebie wzajem wed�ug praw
przyrody. W szczeg�lno�ci, oddzia�uj� one na obiekty wyposa�one w zmys�y,
jak ludzie i zwierz�ta, co sprawia, �e percepcja zmys�owa �wiadczy o
istnieniu powoduj�cych j� rzeczy. Czy jest to zawieranie w�a�ciwe, czyli
takie, �e klasa $U(A)$ nie jest identyczna z $U(B)$? To zale�y od tego, czy
przyj��, �e oddzia�uj� lub podlegaj� oddzia�ywaniom r�wnie� umys�y lub stany
�wiadomo�ci. Gdy pogl�d ten odrzuci�, jak czyni fizykalizm, behawioryzm czy
te� somatyzm Kotarbi�skiego, to mamy r�wno��: $U(A) = U(B)$.

Kryterium A to dobrze znana teza empiryzmu. �eby zakotwiczy� historycznie
kryterium B, wspomnijmy Leibniza z jego nominalistycznym pogl�dem, �e
istniej� tylko substancje, i jego definicj� substancji z {\k De Arte
Combinatoria}, rozdzia� <<Demonstratio existentiae Dei>>. Wyst�puj�ce tam
s�owo ,,movere'' trzeba rozumie� szeroko, jako wszelkie oddzia�ywanie, nie
koniecznie ruch fizyczny (mowa jest w tym kontek�cie o poruszaniu �wiata
przez Boga, nie zajmuj�cego si� wszak popychaniem kul bilardowych, b�d�cego
natomiast �r�d�em wszelkich oddzia�ywa�). Definicja ta brzmi: {\q
Substantiam autem voco quidquid movet vel movetur}. Istnienie wi�c wed�ug
kryterium B nie jest powi�zane w spos�b konieczny z przestrzeni� (w
odr�nieniu od A), lecz w spos�b konieczny powi�zane z czasem, jako
nieod��cznym od zmiany.

To, �e przedmioty spe�niaj�ce kryterium A i kryterium B spe�niaj� r�wnie� C,
nie wynika z samego sformu�owania tych kryteri�w. Bierze si� to z faktu, �e
nie da si� opisa� �wiata w j�zyku naturalnym nie u�ywaj�c w roli
gramatycznych podmiot�w wyra�e� b�d�cych nazwami przedmiot�w postrzeganych
zmys�owo, jak i przedmiot�w oddzia�uj�cych na co� lub podlegaj�cych
oddzia�ywaniom. To za� jest r�wnowa�ne spe�nianiu kryterium C, poniewa�
przek�adaj�c zdania j�zyka naturalnego na zdania j�zyka logiki predykat�w,
wi��emy kwantyfikatorami odpowiednie zmienne, co anga�uje ontologicznie w
istnienie przyporz�dkowanych tym zmiennym obiekt�w. Je�li w j�zyku logiki
predykat�w chcemy wyrazi� s�d, �e nied�wiedzie polarne (skr�towo $N$) s�
bia�e ($B$), to trzeba b�dzie u�y� zmiennej indywiduowej, np.\ $x$, co z
kolei wymaga okre�lenia, co zaliczamy do indywidu�w. Je�li zgodzimy si�
zalicza� do nich wszelkie obiekty fizyczne, to otrzymawszy formu��:
\ssn
$\A_x(N(x)\to B(x))$,
\ssn
przez akt uznania jej za prawdziw� anga�ujemy si� w uznanie istnienia
obiekt�w fizycznych jako reprezentowanych w tej formule przez zmienn�
zwi�zan�.

Jak z tego wida�, kryterium C, inaczej ni� poprzednie, nie funkcjonuje
samodzielnie, to jest w taki spos�b, �eby bez dodatkowej przes�anki
przes�dza�o, co istnieje. Chodzi o przes�ank�, kt�ra stwierdzi, jaki j�zyk
jest niezb�dny do cel�w poznawczych, jak opisywanie, wyja�nianie i
przewidywanie zjawisk. Gdy zgodzi� si�, �e musi to by� j�zyk, w kt�rym
wyst�puj� zmienne pod kwantyfikatorami odnosz�ce si� do abstrakt�w, to
kryterium C prowadzi do tezy o istnieniu abstrakt�w.

Czy potrzebujemy takiego j�zyka w teoriach empirycznych?  W poszukiwaniu
odpowiedzi, rozwa�my przyk�adowo nast�puj�ce zdanie typowe dla ekonomii czy
socjologii, a dok�adniej, dla stosowanych tam modeli matematycznych, kt�rych
dostarcza teoria gier.
\msn
ZP.1 \ \ Nie ka�dy Zbi�r Preferencji konsument�w [$ZPK$] jest liniowo 
uporz�dkowany [$LU$]. 
\msn
Mamy tu wszystkie trzy, by tak rzec. warstwy ontologiczne odpowiadaj�ce
wymienionym klasom. Konsumenci jako osoby fizyczne nale�� do klasy $U(A)$,
preferencje jako stany �wiadomo�ci nie mieszcz�ce si� w niej trzeba zaliczy�
do $U(B)$, za� zbi�r (preferencji) do klasy $U(C)$. Istotne jest to, �e
termin ,,zbi�r'' jest podmiotem gramatycznym zdania, czyli, �e co� si� o nim
orzeka (mianowicie, cz�ciowe uporz�dkowanie). Z tego tytu�u podpada on pod
kryterium C, co wida� po zapisaniu ZP.1 w j�zyku logiki predykat�w,
jak nast�puje.
\bsn
ZP.2 \ \ $\neg\A_x ((x=ZPK)\to LU(x))$
\bsn
Zmienna $x$ jest tu zwi�zana kwantyfikatorem og�lnym; pewien wi�c zbi�r jest
warto�ci� zmiennej zwi�zanej, a to znaczy, �e istnieje -- wedle kryterium C. 
Zaznacza si� to jeszcze dobitniej, gdy we�mie si� pod uwag� nast�puj�ce
zdanie r�wnowa�ne logicznie z ZP.2, a poprzedzone kwantyfikatorem
egzystencjalnym:
\bsn
ZP.3 \ \ $\E_x ((x=ZPK)\i\neg LU(x)).$
\bsn
To znaczy: {\k istnieje} zbi�r pokrywaj�cy si� ze zbiorem preferencji
konsument�w i nie jest on uporz�dkowany liniowo. 

Gdy przyjmie si� istnienie zbior�w rozumianych zgodnie z aksjomatyk� teorii
zbior�w, to trzeba przysta� tak�e na istnienie zbioru pustego, wynikaj�ce z
owych aksjomat�w. Ta konsekwencja pokazuje abstrakcyjno�� poj�cia zbioru,
kt�ra mo�e motywowa� materialist�w i nominalist�w do odrzucenia pogl�du o
istnieniu zbior�w, czy to jako fa�szywego, czy jako pozbawionego wr�cz
sensu. Wczuwaj�c si� w te intencje, popatrzmy, jakie s� alternatywy.

\bsn
{\bf 2.3.} Radykalne rozwi�zanie w celu uchylenia pogl�du o istnieniu
zbior�w by�oby nast�puj�ce. Formu�uj�c teori� naukow� w j�zyku naturalnym
nie nale�y dopuszcza� do niej zda�, w kt�rych nazwy zbior�w wyst�puj� w roli
podmiot�w. Po prze�o�eniu bowiem na j�zyk logiki prowadzi�oby to do wi�zania
zmiennych reprezentuj�cych zbiory, a wi�c anga�owa�oby ontologicznie w
istnienie zbior�w. 

Takiej regu�y j�zykowej nie da si� jednak przestrzega� nawet na poziomie
codziennego (stosunkowo ma�o abstrakcyjnego) j�zyka; gdy m�wimy np., �e
jaka� grupa liczy 20 cz�onk�w, jest to s�d dotycz�cy zbioru, nie daj�cy si�
wyrazi� w zdaniu maj�cym za podmiot nazw� indywiduum. Trudno�ci zaczn� si�
pi�trzy�, gdy przejdziemy np.\ do frekwencyjnej (tj.\ operuj�cej stosunkami
cz�sto�ci wyst�powania w zbiorach) teorii prawdopodobie�stwa. Trudno sobie
wyobrazi� uprawianie nauki bez teorii prawdopodobie�stwa czy statystyki.

Inna ewentualno�� jest taka, �eby zakwestionowa� sk�adni� j�zyka naturalnego
z jej regu�� dopuszczaj�c� podmioty abstrakcyjne i zamiast tego, z my�l� o
poj�tej w pewien spos�b filozoficznej poprawno�ci, stworzy� j�zyk wolny od
tego rodzaju regu�. W miejsce za� logiki predykat�w nale�a�oby utworzy� inn�
logik�, kt�ra nie b�dzie anga�owa� ontologicznie w istnienie zbior�w, liczb
etc. Zanga�owanie takie powstaje w przypadku logiki drugiego rz�du, a przy
ograniczeniu sie do pierwszego rz�du powstaje ono wtedy, gdy do��czy si� do
logiki teori� mnogo�ci (co jest post�powaniem standardowym).

Stworzenie takiego filozoficznie po��danego j�zyka postawi� sobie za cel
Tadeusz Kotarbi�ski, motywowany podw�jnie od strony filozoficznej: jako
nominalista i jako radykalny materialista. Mia� on nadziej�, �e rol�
filozoficznie poprawnej logiki spe�ni� systemy ontologii i mereologii
Stanis�awa Le�niewskiego, wedle kt�rych b�dzie si� potem korygowa� j�zyk
potoczny. By� to jednak narazie szkic, wymagaj�cy rozwini�cia, kt�rego
Kotarbi�ski si� nie podj��. W oczekiwaniu, a� zostanie to zrobione, w swych
wyk�adach i podr�cznikach wstrzymywa� si� od przedstawiania wsp�czesnej
logiki predykat�w, wyk�adaj�c w to miejsce sylogistyk�, kt�r� z jakich�
powod�w uwa�a� za blisk� logice Le�niewskiego. Min�y liczne dekady,
Le�niewski sta� si� nawet przedmiotem studi�w historycznych w skali
�wiatowej, nic jednak nie zapowiada rewolucyjnego obalenia logiki predykat�w
na rzecz logiki Le�niewskiego, czy innej o podobnych intencjach
filozoficznych.%
 \note{\n Por.\ Tadeusz Kotarbi�ski, {\nit Elementy teorii poznania, logiki
formalnej i metodologii nauk}, wydanie 3, PWN, Warszawa 1986, s.~206).}

Pozostaje wreszcie do rozwa�enia trzecie wyj�cie: zakwestionowa� kryterium
C jako b��dne filozoficznie, nawet je�li przydatne praktycznie. Taki
by� kierunek natarcia zdeklarowanego nominalisty Nelsona Goodmana. Goodman
uwa�a, �e odpowied� na pytania ,,co istnieje?'' nie le�y w gestii �adnej z
nauk (szczeg�owych), lecz filozofii. Naukowiec mo�e wymy�la� r�ne fikcje,
jak zbiory i liczby, i ma do tego prawo, je�li to pomaga w opisie i
wyja�nianiu �wiata, ale nie ma prawa wypowiada� si� co do kwestii, czy
fikcjom tym co� w rzeczywisto�ci odpowiada. W tym punkcie bowiem ma wkroczy�
do akcji prawdziwy filozof (czytaj: nominalista), jako specjalista od
prawdziwej natury rzeczywisto�ci, �eby stwierdzi�, �e nie odpowiada im nic.%
\note{\n Nelson Goodman, <<A world of individuals>> w: Irving M.~Copi, James
A.~Gould (eds.), {\nit Contemporary Readings in Logical Theory}, Macmillan,
New York etc. 1967.} 

Tego rodzaju zachowanie filozoficzne reprezentuje w spos�b wzorcowy ojciec 
filozofii analitycznej G.~E.~Moore, kt�ry tak o tym pisa� w {\k Principia
Ethica}, przedstawiaj�c �w pogl�d jako typowy dla brytyjskiego empiryzmu.% 
 \note{\n Cytowane za przek�adem Cz.~Znamierowskiego, {\nit Zasady Etyki},
Wyd.\ Arcta, Warszawa 1919, s. 111 (pocz�tek rozdzia�u IV).}
\m
   {\lsg Jest rzecz� zupe�nie pewn�, �e dwa przedmioty natury mog�
   istnie�; lecz r�wnie pewne jest to, �e samo {\nit dwa} nie istnieje i
   nigdy istnie� nie mo�e. Dwa a dwa {\nit jest} cztery. Lecz nie znaczy to,
   �e {\nit dwa} lub {\nit cztery} istnieje.  \m} 
\pn
Takie postawienie sprawy prowadzi do pytania, po co rozwija� logik� i
matematyk�, gdy nie dostarczaj� one �adnych prawd. Odpowiedzi podj�� si�
empiryzm logiczny Ko�a Wiede�skiego, id�c drog� utorowan� przez Hume'a. 
Traktowa� on logik� i matematyk� nie jako teorie m�wi�ce co� o �wiecie lecz
jako zesp� �rodk�w do syntaktycznego przekszta�cania twierdze� nauk
empirycznych. By�oby wi�c to co� w rodzaju gramatyki transformacyjnej,
kt�rej transformacje mia�yby zachowywa� we wniosku pewn� w�asno�� cechuj�c�
przes�anki. Nie mia�a to by� jednak prawdziwo��, bo poj�cie prawdy odrzucano
w Kole Wiede�skim jako metafizyczne. Nie jest jasne, do jakiego stopnia
uda�o si� ow� w�asno�� syntaktyczn� zidentyfikowa�, bo nim do tego dosz�o,
teoria prawdy sta�a si�, za spraw� G�dla i Tarskiego, niezbywaln� cz�ci�
logiki matematycznej. 

Do tej wysokiej w badaniach logicznych rangi poj�cia prawdy do��cza si�
powszechne przekonanie, �e przys�uguje ona aksjomatom arytmetyki i innych
teorii matematycznych. Upad� wi�c program traktowania matematyki jako
aparatu wy��cznie syntaktycznego.  Czy taka eliminacja projekt�w
alternatywnych jest wystarczaj�cym argumentem na rzecz istnienia abstrakt�w,
gdy do kryterium Quine'a do��czy si� przes�anki o niezb�dno�ci teorii
zbior�w, arytmetyki etc.? To zale�y od wa�enia si�y wchodz�cych w gr�
intuicji filozoficznych. Je�li jest dla kogo� niezbit� oczywisto�ci�, �e
zbiory istnie� nie mog�, skoro nie oddzia�uj� na zmys�y, to termin
,,istnie�'' w tym kryterium potraktuje on jedynie jako umowny spos�b
m�wienia, zalecaj�cy si� sukcesami w wyja�nianiu i przewidywaniu (kt�re
odnosi np. fizyka dzi�ki twierdzeniom egzystencjalnym matematyki), lecz
pozbawiony tre�ci filozoficznej. Pragmatysta w stylu Quine'a nie b�dzie
kruszy� kopii o jakie� rozumienie prawdziwo�ci oderwane od sukcesu
poznawczego, poniewa� poj�cia prawdy i takiego sukcesu s� dla� czym� bardzo
zbli�onym (je�li nie wr�cz tym samym).

\bsn
{\bf 2.4.} Racjonalizm nie podziela pragmatystycznej definicji prawdy, ale
mo�e przybra� tak� posta�, w kt�rej definicja klasyczna, cho� sama nie
dostarcza efektywnego kryterium prawdy, zostanie wyposa�ona w efektywne
kryterium pragmatyczne. Tak� drog� wskazuje wielowiekowa praktyka nauki. I
tak uznajemy, powiedzmy, prawo grawitacji za prawdziwe, poniewa� wyja�nia i
pozwala przewidywa� kolosalny obszar zjawisk. Jest w tym sensie bardziej
podstawowe od praw biologicznych, kt�re dotycz� tylko obszaru przyrody
o�ywionej. Podstawowo�� jest tu traktowana jako cecha stopniowalna w takim
sensie, w jakim m�wi si� o podstawach budowli. Najbardziej podstawowy jest
fundament, a warstwy budowli bli�sze fundamentu s� bardziej podstawowe od
tych po�o�onych wy�ej. Je�li usunie si� fundament, runie ca�y gmach; je�li
zwali si� go od pierwszego pi�tra, zawal� si� te� wy�sze, ale zostanie
parter i fundament.

Taki obraz ca�okszta�tu wiedzy prowadzi do spostrze�enia, �e im bardziej
podstawowe s� twierdzenia, tym mniej jest w nich sk�adnika empirycznego, a
im bardziej s� empiryczne, tym mniej s� podstawowe. Por�wnajmy w roli
przyk�ad�w nast�puj�ce zdania.
\msn
1. Istniej� bia�e nied�wiedzie. \pn
2. Istnieje biegun magnetyczny. \pn
3. Istniej� bieguny geograficzne.\pn
4. Dla ka�dej liczby naturalnej istnieje liczba od niej wi�ksza.
\msn
S� one ustopniowane wed�ug malej�cej empiryczno�ci. Nied�wiadzia mo�na
zobaczy�, dotkn��, a tak�e by� przez niego dotkni�tym, istnieje wi�c silne
jego oddzia�ywanie na nasze zmys�y czyli wysoki stopie� empiryczno�ci.
Biegun magnetyczny nie jest wprost obserwowalny �adnym zmys�em, ale
stwierdzamy jego istnienie po�rednio przez obserwacj� ig�y magnetycznej. Ta
obserwacja jest koniecznym sk�adnikiem empirycznym, ale nie wystarcza, �eby
stwierdzi� istnienie bieguna magnetycznego. Trzeba jeszcze dysponowa�
teori� magnetyzmu, wi���c� istnienie bieguna z zachowaniem ig�y; z tego
wzgl�du empiryczno�� tego twierdzenia jest s�absza ni� zdania 1. Jeszcze
mniej empiryczno�ci jest w twierdzeniu o istnieniu biegun�w geograficznych.
One nie wywieraj� �adnego oddzia�ywania, s� koncepcj� geometryczn�, podobnie
jak po�udniki i r�wnole�niki, a w�r�d nich r�wnik (czy przekraczaj�c r�wnik,
przekracza si� co� realnego?). Maj� jednak wyra�ne odniesienie do
przestrzeni, w kt�rej si� poruszamy i kt�r� postrzegamy w jakim� sensie
wzrokowo.

Zauwa�my z kolei, �e ustopniowanie wed�ug podstawowo�ci ma kierunek
przeciwny. Gdyby si� okaza�o, �e wiara w istnienie bia�ych nied�wiedzi jest
pomy�k�, niewiele by to zmieni�o w ca�okszta�cie wiedzy, a wi�c to wysoce
empiryczne twierdzenie jest ma�o podstawowe. Niepomiernie wi�ksze by�yby
konsekwencje falsyfikacji twierdzenia o istnieniu bieguma magnetycznego; a w
gruzach leg�aby ca�a geografia, gdyby si� okaza�o, �e nie istniej� bieguny
geograficzne, r�wnik etc. Wreszcie, utrata twierdzenia 4 wzi�tego z
arytmetyki obr�ci�aby w perzyn� ca�o�� nauki. Bez arytmetyki run�aby reszta
matematyki, a wraz z ni� nauki przyrodnicze, technika, ekonomia, nasze
osobiste rozliczenia z bankiem itd. Mamy wi�c w 4 przyk�ad twierdzenia
nale��cego do najbardziej podstawowych, a zarazem najmniej (wr�cz zerowo)
empirycznych.

Jeszcze jeden kierunek uporz�dkowania wchodzi tu w gr�. Im bardziej s�d jest
podstawowy, tym bardziej abstrakcyjny i aprioryczny. Je�liby wi�c przyj��
podstawowo�� za warunek wystarczaj�cy istnienia, to w sferze istnienia
znajd� si� ujmowane poznaniem apriorycznym abstrakty. Czy tak nale�y
przyj��? Dyskusja w tej sprawie wymaga�aby osobnego studium, poprzestan�
wi�c na wyra�eniu subiektywnej postawy: nie mia�bym szacunku dla istnienia,
kt�rego warunkiem koniecznym by�by niski stopie� podstawowo�ci. Jako filozof
przesta�bym si� wtedy interesowa� istnieniem, jako atrybutem ma�o ciekawym,
a skupi�bym uwag� na tym, co najciekawsze -- na apriorycznie koncypowanych
abstraktach. Bez nich nasza wiedza cieszy�aby si� wprawdzie wysok�
empiryczno�ci�, ale tak�, kt�rej najwi�kszy rozkwit przypada� na czasy
jaskiniowe.

\bsn
{\bf 2.5.} Racjonalizm jako kierunek w metodologii nauk spo�ecznych -- tak
brzmi temat ko�cowego fragmentu tych rozwa�a�. Jego intencj� jest
przetestowa� racjonalizm od strony pewnych praktycznych konsekwencji w
praktyce badawczej nauk spo�ecznych, a zarazem domkn�� por�wnanie mi�dzy
racjonalizmem i empiryzmem przez ukazanie cechy szczeg�lnie kontrastowej.

Zacznijmy od Racjonalistycznego Okre�lenia zadania Nauk Spo�ecznych ---
RONS. Zadaniem tym jest: (A) {\k wyja�nianie i przewidywanie zachowa�
podmiot�w zdolnych do podejmowania interakcji, \q (B) \k czynione przy pomocy
pewnego modelu racjonalno�ci}.

W okre�leniu tym nie wyst�puje przymiotnik ,,spo�eczne'' w odniesieniu do
zachowa�, interakcji czy podmiot�w, dzi�ki czemu nadaje si� ono do
zdefiniowania tego przymiotnika (bez pope�niania b��dnego ko�a w definicji).
Zas�uguje, mianowicie, na ten przymiotnik to wszystko, co spe�nia warunki
wymienione w RONS. S� to zar�wno indywidua psychofizyczne (z pewno�ci�
ludzie, a mo�e i zwierz�ta) jak i zbiorowo�ci z�o�one z takich indywidu�w, a
maj�ce struktur�, kt�ra umo�liwia bycie podmiotem interakcji. Podmiotami
zbiorowymi s� walcz�ce ze sob� armie, konkuruj�ce lub kooperuj�ce firmy,
wsp�zawodnicz�ce lub wsp�pracuj�ce partie polityczne itd. Warunek 
podejmowania interakcji, a wi�c dzia�ania z pewnym zamiarem, odr�nia
podmioty spo�eczne od uk�ad�w nale��cych do przyrody lub do techniki.
Oczywi�cie, zachodzi interakcja mi�dzy sercem i m�zgiem, ale nie m�wimy, �e
serce czy m�zg j� podejmuje, gdy� w tre�ci tego czasownika zwiera si� moment
intencji.

Sednem podej�cia racjonalistycznego jest to, �a badacz wyja�nia lub
przewiduje zachowania przy pomocy okre�lonego modelu racjonalno�ci. I to nie
dlatego, �e poj�ciowo terminy ,,racjonalizm'' i ,,racjonalno��'' s�
spokrewnione, ale przede wszystkim dlatego, �e poj�cie racjonalno�ci jest na
wskro� aprioryczne, nie daj�ce si� �adnym sposobem wyprowadzi� z dozna�
wzrokowych, s�uchowych, w�chowych etc. Tak wi�c empirysta powinien skre�li�
z RONS cz�on B i wpisa� na to miejsce co� od siebie (lub nic nie wpisywa�).

Dlaczego poj�cie racjonalno�ci jest nie do pogodzenia z empirystycznym
programem badawczym? I dlaczego jest ono w badaniach spo�ecznych nieodzowne? 

Do odpowiedzi na oba pytania wprowadza idea {\k modelu racjonalno�ci}. 
Model w jednym znaczeniu to wzorzec, daj�cy si� uto�sami� z typem idealnym w
sensie Maxa Webera.%
 \note{\n Por.\ Max Weber, {\nit Die protestantische Ethik und der Geist des
Kapitalismus}, 1905. Przek�ad polski Jana Mizi�skiego wg wydania 1934
(T�bingen) pt.\ {\nit Etyka protestancka a duch kapitalizmu}, Test, Lublin
1994.}
 W innym znaczeniu, zw�aszcza gdy wyst�puje z przydawk�
,,formalny'' lub ,,matematyczny'', to tak�e wzorzec, ale maj�cy t� jeszcze
zalet�, �e umo�liwia pomiar lub inne u�ci�lenia, i dostarcza precyzyjnych
regu� przetwarzania danych, co czyni badany problem podatniejszym na
intersubiektywne rozstrzygni�cia. W RONS-B m�wi si� ,,przy pomocy'' nie za�
,,za pomoc�'', co ma u�wiadomi�, �e model nie jest jedynym �rodkiem
wyja�niania i przewidywania; �rodkiem o r�wnej donios�o�ci s� dane
empiryczne z obserwacji lub eksperyment�w.

Co to jest model racjonalno�ci w pierwszym ze znacze�, mo�na prze�ledzi� w
tw�rczo�ci Maxa Webera. Drugie znaczenie uka�� najlepiej nast�puj�ce dwa
przyk�ady.

Jeden klasyczny przyk�ad to logika formalna, powiedzmy, logika predykat�w
pierwszego rz�du. Dostarcza ona modelu zachowa� kierowanych jej regu�ami.
Je�li za�o�ymy o badanym podmiocie, �e steruj� one jego my�leniem i w
konsekwencji post�powaniem, a zarazem sk�d� znamy stan jego wiedzy o
wchodz�cym w gr� fragmencie �wiata oraz jego motywacje, to z tych trzech
rodzaj�w danych potrafimy przewidzie� jego post�powanie przysz�e lub
wyja�ni� minione. �cigaj�cy przewiduje zachowania �ciganego na podstawie
tego, �e (a) obaj postrzegaj� te same fakty we wsp�lnym polu widzenia (co
pozwala rozpozna� wiedz� uciekiniera), �e (b) wiadomo i� �ciganemu zale�y na
sukcesie ucieczki (motywacja), oraz �e (c) kieruje si� on odpowiedni� regu��
logiczn�. Gdy wierzy on (powiedzmy, ufaj�c opatrzno�ci), �e kt�ra� z dw�ch
mo�liwych dr�g (alternatywa) zapewnia mo�liwo�� ucieczki, a zauwa�y i� jedna
z nich jest zablokowana przez pogo� (negacja cz�onu alternatywy), to z
pewno�ci� skieruje si� na drug� z nich (akeptacja drugiego cz�onu
alternatywy). Jest to rozumowanie wed�ug regu�y eliminacji alternatywy
({\k tollendo ponens}).

W prostych przypadkach model logiczny wymieniony pod (c) dzia�a niezawodnie,
co by� mo�e jest bezpo�rednim wynikiem funkcjonowania w m�zgu bramek
logicznych. W sytuacjach bardziej z�o�onych zachodz� rozmaite odchylenia, co
jednak nie umniejsza przydatno�ci modelu, bo dzi�ki niemu potrafimy
okre�li�, na czym te odchylenia polegaj�; a to jest konieczne dla
wyja�nienia sk�d si� bior�, czy s� nieusuwalne itp.

O ile model logiczno-formalny stosuje ka�dy badacz i czyni to niejako
odruchowo, czasem nawet bez �wiadomo�ci, �e pos�uguje si� jakim� modelem, to
drugi s�u��cy tu za przyk�ad model jest wynikiem �wiadomego wyboru, a jego
dobre opanowanie stanowi o mistrzostwie badacza. Jest to model zdefiniowany
w teorii gier, kt�ry w pierwszej fazie, od wieku 17-go, s�u�y� ekonomistom,
a w po�owie wieku 20-go zosta� uog�lniony na wszelkie badania spo�eczne. Od
tej pory sta� si� standardowym modelem, stosowanym tak�e w socjologii i w
psychologii spo�ecznej. Jego �r�d�em jest spostrze�enie, �e powszechna
niepewno�� co do wyniku ludzkich dzia�a�, w tym interakcji spo�ecznych,
czyni nas podobnymi do graczy w grach losowych. Wiemy jak� p�acimy stawk�,
ale nie wiemy jaka jest szansa wygranej. G��wny problem w grze losowej
polega na tym, jak� stawk� jest rozs�dnie czyli racjonalnie wy�o�y�, przy
takiej to a takiej wielko�ci ewentualnej wygranej i przy takiej a takiej
szansie, �e ta ewenualno�� si� zi�ci. I tak, jawnie nieracjonalne by�oby
stawia� na reszk� znacznie wi�cej ni� na or�a, skoro prawdopodobie�stwa tych
wynik�w s� takie same.  Ale realne problemy racjonalnego wyboru, przed
kt�rymi staje gracz, np.\ na parkiecie gie�dy, a grupa spo�eczna np.\ wtedy
gdy podejmuje decyzje przez g�osowanie. s� o wiele bardziej z�o�one i
dopiero subtelna teoria gier, zainicjowana przez von Neumanna i Morgensterna
(por.\ przypis 2) daje szans� ich atakowania.

Z dw�ch pyta� otwieraj�cych powy�sze rozwa�anie o modelach, jedno dotyczy
nieodzowno�ci poj�cia racjonalno�ci w badaniach spo�ecznych. Na to pytania
odpowiadaj�, przynajmniej szkicowo, podane przyk�ady modeli racjonalno�ci.
Nie spos�b w interpretacji zachowa� ludzkich nie pos�ugiwa� si�
rekonstrukcj� kieruj�cych nimi rozumowa�, a te rekonstruujemy za pomoc�
modelu definiuj�cego poprawno�� czyli racjonalno�� rozumowa�; jeden z modeli
czyni to srodkami logiki formalnej, inny �rodkami teorii gier. �e bez tego
podej�cia nie da si� uprawia� nauk spo�ecznych, �wiadczy te� powszechno��
stosowania modelu teoriogrowego przez badaczy, niezale�nie od tego, czy poza
godzinami pracy badawczej czuj� si� empirystami czy racjonalistami. 

Czemu podej�cie to jest nie do pogodzenia z empirystycznym programem
badawczym? Powody s� dwa. Jeden bardziej uchwytny, drugi mniej, ale i
drugiego nie nale�y ignorowa�. Pow�d dobrze uchwytny to wszechobecno��
logiki i matematyki w modelach racjonalno�ci. W modelu teoriogrowym zak�ada
si� teori� prawdopodobie�stwa i ��czy si� j� z utworzon� specjalnie do
analizy gier teori� u�yteczno�ci, te� maj�c� charakter matematyczny. Teoria
prawdopodobie�stwa jest z konieczno�ci formu�owana a ten spos�b, �e orzeka
si� w niej o stosunkach mi�dzy zbiorami, a wi�c anga�uje si� ontologicznie w
istnienie zbior�w. Zak�ada si� te�, rzecz jasna, logik� oraz arytmetyk� z
jej aksjomatami prowadz�cymi do poj�cia niesko�czonego zbioru liczb
naturalnych i innych zbior�w niesko�czonych, co anga�uje ontologicznie w
istnienie liczb.

Drugi pow�d si�ga w sfer� aksjologii, od kt�rej trudno oczekiwa�, �eby nie
by�a mglista, st�d ostrze�enie, �e materia jest tu ma�o uchwytna. Chc� si�
jednak odwo�a� do zdroworozs�dkowej intuicji, �e ka�demu z nas jest
przyjemnie, gdy jest uznawany za m�drego, a przykro, gdy uznawany za
g�upiego. Wprawdzie emotywista etyczny w stylu Ko�a Wiede�skiego powie, �e
s� to tylko subiektywne emocje, a relatywista kulturowy doda, �e
uwarunkowane kulturowo; mo�e w innej kulturze szanuje si� g�upich. 

Kto jednak wyczuwa, �e jest jaka� obiektywna r�nica mi�dzy rozumem i
nierozumem czyli mi�dzy racjonalno�ci� i jej brakiem (cho� trudna do
zdefiniowania i daleka od intersubiektywno�ci), ten anga�uje si�
ontologicznie w s�d o istnieniu pewnej warto�ci. Tej, kt�r� nazywamy
rozumno�ci� czy racjonalno�ci�. A wi�c jawi sie jeszcze jeden gatunek s�d�w
a priori. Z jakich bowiem danych zmys�owych da�oby si� wywie�� s�d, �e rozum
jest lepszy od nierozumu? Mo�e to by� tylko s�d aprioryczny.

Na point� tych rozwa�a� o racjonalno�ci szczeg�lnie dobrze nadaje si� pewien
tekst C.~S.~Peirce'a u�yty jako motto przez E.~W.~Betha (1955) w studium,
kt�re wyznacza jeden z prze�omowych punkt�w w logice 20-go wieku, po raz
pierwszy bowiem Beth opublikowa� w nim sw�j system tabel semantycznych.%
\note{\n
 E.~W.~Beth, {\nit Semantic Entailment and Formal Derivability},
Noord-Hollandsche, Amsterdam 
1995.} 
System ten to wielki krok w kierunku mechanizacji czyli komputeryzacji
logiki predykat�w, co nie tylko okaza�o si� w toku dalszego rozwoju, ale
by�o przez samego Betha zamierzone; �wiadczy o nim ko�cowa cz�� jego
studium po�wi�cona opisowi maszyny realizujacej tabele semantyczne. I taki
tekst, logiczno-in�ynierski, opatruje Beth mottem m�wi�cym entuzjastycznie
s�owami Peirce'a o odwiecznej rozumno�ci. Dlaczego w�a�nie w tym dziele?
Beth by� �wiadom, �e tabele semantyczne, to jaka� epokowa kulminacja logiki
(Norwid by powiedzia� ,,o ty, co w dziejach zwiesz si� er� i gdzie historii
zenit jest''). Mo�e wi�c uzna�,, �e nale�y m�wi� o logice nie tylko jako
narz�dziu, lecz tak�e jako oknie na transcendentny �wiat Rozumno�ci. I
uczyni� to nst�puj�cymi s�owami Peirce'a.

{\k The aggregate of all applications of logic will not compare with
the treasure of the pure theory itself. For when one has surveyed the whole
subject, one will see that the theory of logic, insofar as we attain to it,
is the vision and the attainment of that Reasonabless for the sake of which
the Heavens and the Earth have been created.}

\end
  























