<html><head><meta name="color-scheme" content="light dark"></head><body><pre style="word-wrap: break-word; white-space: pre-wrap;">%&amp; --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12pt   \magnification1200
\hsize14cm \vsize20cm
\advance\hoffset6mm

 \headline={\ifnum\pageno&gt;1 \ifodd\pageno \rightheadline\else
\leftheadline\fi\else\hfil\fi}
\def\rightheadline{\vbox{\line{\hfill
{\Blue{\helhes I. Trajektoria cywilizacji}}
\hfill\st\folio}%
\vskip4pt\hrule}}
\def\leftheadline{\vbox{\line{\st\folio \hfil\Blue{{\helhes
I. Trajektoria cywilizacji}}\hfil}\vskip5pt\hrule}}
\pn
{\utop Rozdział pierwszy} \msn
{\utopiatit Trajektoria cywilizacji}
\b\bsn
{\bbf 1. Ideał globalizacji: żeby każdy mógł z każdym grać w dowolną grę}
\bsn
 {\sb Spis treści odcinka 1}
\msn {\ls \n \baselineskip 10pt
1.1. Gra jako model interakcji społecznych. Definicja gry.
\msn
1.2. Gry o sumie zerowej i gry o sumie dodatniej. Pojęcie potencjalnego pola
gry.
\msn
1.3. Jak pojęcie potencjalnego pola gry stosuje się do globalizacji i jak
wyznacza dalszy tok rozważań.   \b} 
\s\hrule
\s\bsn
{\bf 1.1.} Dwaj uczeni, matematyk i ekonomista, zauważyli, że każda
interakcja między inteligentnymi podmiotami da się przedstawić jako gra.
Stworzona przez nich matematyczna teoria gier dostarcza od ponad pół wieku
dobrze sprawującego się modelu dla ekonomii, socjologii, psychologii
społecznej. Prosta idea będąca u podstaw tego modelu nadaje właściwy impuls
i kierunek myśleniu o globalizacji. 

Niezbędna do rozgrywania gier inteligencja nie musi być na miarę mistrzów
szachowych, wielkich strategów czy odkrywców. Ma ona niezliczone szczeble, a
na najniższych mamy takie przypadki, jak ten, gdy jeden szympans próbuje
przechytrzyć drugiego, albo gdy małe dziecko rozgrywa z dorosłym swą grę za
pomocą płaczu. Inteligencja funkcjonuje wtedy, gdy jest do rozwiązania jakiś
problem. A gdy problemem jest to, jak coś wygrać w interakcji z kimś innym,
wtedy odpowiednim modelem rozwiązywania problemu jest gra.

Skąd uniwersalność tego modelu? Stąd, że każdy krok w naszym postępowaniu
nakierowany jest na osiągnięcie jakiegoś dobra. W przeciwnym przypadku po co
mielibyśmy ten krok wykonywać? Może to być korzyść pojęta egoistycznie, może
być dobro drugiej osoby czy dobro powszechne. Oczywiście, nie każde tak
motywowane działanie jest grą. Robinson Cruzoe wykonuje wiele działań dla
polepszenia swej sytuacji rozbitka, ale póki nie pojawi się Piętaszek, żadne
z nich nie ma znamion gry. Zbiór zachowań staje się {\k grą} wtedy i tylko
wtedy, gdy istnieje partner, z którym pozostaję w dobrowolnej interakcji i
staram się, stosując odpowiednią strategię, żeby wynik interakcji przyniósł
mi jakieś dobro. Mówiąc językiem gier -- żeby przyniósł wygraną.

Ta rozległość zastosowań to jedno z dwóch źródeł kolosalnego sukcesu
poznawczego teorii gier. Drugim źródłem jest to, że to, co składa się na
grę, a więc wygrana i przegrana oraz nadzieja na wygraną i ryzyko przegrania
są elementami podatnymi na określenia ilościowe. Podatność ta jest dobrze
widoczna w grach hazardowych. W nich wiadoma jest stawka, a na ile znamy
mechanizm decydujący losowo o wyniku, jak moneta czy kostka, na tyle możemy
rozważać prawdopodobieństwa wygranej (nadzieja) i przegranej (ryzyko).
Oczywiście, nie w każdym zastosowaniu znamy mechanizm losowy i nie zawsze
zysk i strata dadzą sie dokładnie określić liczbowo. Ale gdy nie da się
dokładnie, trzeba dążyć do pomiaru, bodaj przybliżonego lub tylko
hipotetycznego, owych czterech wielkości.

Nie są to jedyne elementy do rozpoznania. Każdy z graczy stosuje jakieś
sposoby na maksymalizację swej wygranej i szans wygrania. Sposoby te
nazywamy {\k strategiami}. Potrzebna jest więc w grze jakaś własna strategia
i rozpoznanie strategii partnera. Także ta własność gry w ścisłym sensie
przysługuje grze w rozszerzonym (jak w teorii gier) rozumieniu, to jest
takim (przypomnijmy), że grą jest wszelka interakcja mająca na celu
uzyskanie jakiegoś dobra, czyli wygraną.

Nim zastosujemy pojęcie gry do opisu globalizacji oraz jak prowadzi do niej
trajektoria ewolucji cywilizacyjnej, należy powiedzieć, kim byli dwaj główni
twórcy teorii gier oraz dzięki czemu nastąpiło ich spotkanie. Ich profile
bowiem jak i okoliczności spotkania są znaczące dla dalszego toku tych
rozważań. Kariera teorii gier jako modelu dla nauk społecznych datuje się od
książki wydanej po raz pierwszy w 1944 pt.\ {\nit Theory of Games and
Economic Behavior}. Jej autorami byli John von Neumann i Oskar Morgenstern.
\m
 {\ls \n 
 Von Neumann już w roku 1928, a następnie w 1937, w niemieckim okresie swej
twórczości, nim wyemigrował do USA, napisał dwie prace o fundamentalnym
znaczeniu dla ekonomii matematycznej. W przekładzie na polski, tytuł
pierwszej brzmiałby ,,przyczynek do teorii gier społecznych'', co zapowiada
syntezę z roku 1944. Druga, dotycząca równowagi gospodarczej, była określana
jako ,,the greatest paper in mathematical economics that was ever written''.
Ekonomia była jednym z pól, na których von Neumann odegrał tak wielką rolę.
Innymi były różne abstrakcyjne dzialy matematyki, teoria kwantów, logika
matematyczna, teoria automatów; a także konstrukcja pierwszych komputerów,
skąd bierze się jego przydomek ,,ojca komputera'' (dzielony po równi z
brytyjskim matematykiem Alanem Turingiem).  Należy więc von Neumann do tych,
co położyli zręby ery informatycznej, stanowiącej obecny odcinek trajektorii
cywilizacji.

Co się tyczy Morgensterna, ważne dla obecnych rozważań jest to, że wywowdził
się on z austriackiej szkoły ekonomicznej, w której postaciami wiodącymi
byli Ludwik von Mises i Friedrich Hayek, mistrzowie liberalnej ekonomii i
myśli politycznej 20 wieku. Morgensterna łączy z nimi wizja życia
społecznego i ekonomicznego jako pola niezliczonych interakcji między
indywiduami, nie zaś biernej materii, z której mieliby urabiać doskonałe
ustroje jacyś rewolucjoniści. Indywidualistyczna i zarazem
interakcjonistyczna wizja społeczeństwa, będąca u podstaw etyki liberalizmu,
przeciwstawia się wizji kolektywistycznej i zarazem konstruktywistycznej
(społeczeństwo ma by konstruowane odgórnie) będącej u podstaw etyki
socjalizmu.  Morgenstern wspólnie z von Neumannem dostarczył płodnego modelu
matematycznego dla wizji liberalnej. \m}
\pn
 Współpraca von Neumanna i Morgensterna to przypadek interakcji będącej grą
(z gatunku gier o sumie dodatniej, to jest takich, że zysk odnoszą obie
strony). To, że ich kooperacyjne spotkanie nastąpiło dopiero w USA, choć
przedtem obaj aktywni byli w Europie, ma w sobie coś z symbolu nadającego
się na morał o globalizacji. Nim internet zredukowal czynnik dystansu
przestrzennego, umożliwiając interakcję partnerów na dowolną odległość,
przypadek historyczny sprawił, że areną spotkań i współpracy
najwybitniejszych umysłów świata stało się kilka ośrodków w USA. Tak więc,
mimo rozległości kraju łatwo się było odszukać (tym bardziej, że wysiłek
wojenny USA prowadził do koncentracji wybitnych uczonych wokół kilku
kluczowych projektów). A że prześladowania uczonych przez reżim nazistowski
w Niemczech i innych krajach Europy powodowały emigrację za Atlantyk,
dokonalo się w USA zagęszczenie kontaktów intelektualnych na niespotykaną
wcześniej skalę. To owocuje do dziś sukcesami nauki amerykańskiej.

Ten epizod z dziejów nauki to wzorzec tendencji kooperacyjnej
charakterystyczny dla nauki, który będzie coraz pelniej realizowany w skali
globalnej dzięki zanikaniu barier technicznych, politycznych i
ekonomicznych. W grę o charakterze badań naukowych będzie mógł grać każdy
uczony z każdym innym, kogo uzna za właściwego partnera. To samo odnosi się
do każdej innej gry -- ekonomicznej, politycznej czy artystycznej.
%-------------------------------------------------------------------
\bsn
{\bf 1.2.} Pojęcie gry, jak niebawem zobaczymy, wnosi kluczowy element do
definicji globalizacji. Nie trzeba tu będzie sięgać po matematyczne środki
teorii gier, wystarczy prosta będąca u podstaw idea. Przypomnijmy: jest to
idea, że gra jest interakcją, w której każda ze stron dąży do wygranej
stosując jakąś strategię. Podkreślić trzeba rzecz dla tych dociekań
szczególnie ważną, że dążenie do własnej wygranej tylko w niektórych grach
pociąga stratę po drugiej stronie; jeśli jedna strona tyle traci, co druga
zyskuje, gra bilansuje się do zera, i wtedy przysługuje jej nazwa {\k gra o
sumie zerowej}; typowym przykładem takiej gry jest wojna. Gdy obie strony
tracą (czego wykluczać nie należy, gdy jest na świecie tyle nierozumu), mamy
grę o sumie ujemnej, a gdy obie zyskują -- grę o sumie dodatniej.
\m
{\ls \n Ten ostatni przypadek nie jest rzadkością, choć może nie dość zwraca
się nań uwagę. Wielu ludzi ma taką pesymistyczną, a może i zgryźliwą
skłonność, by sądzić, że ilekroć ktoś coś zyskał, to zawsze ktoś coś musiał
na tym stracić. To nastawienie jest znakomitą pożywką dla demagogów.
Istnienie wygrywających rodzi przekonanie, że musi być wielu przegranych;
tych bierze pod swe skrzydła demagogia, obiecując, że owe wygrane odbierze
komu trzeba i zwróci przegranym (stosunkowo łagodnym sposobem takiej
redystrybucji jest podatek progresywny).\m}
\pn
Proces globalizacji obejmuje zarówno gry o sumie zerowej, jak w przypadku
konkurencji (gdy pozyskam klienta, straci go konkurent), jak i gry o sumie
dodatniej (obustronnie korzystne transakcje).

Zwróćmy obecnie uwagę na fakt, że może być w pewnych okolicznościach
trudniej o partnerów do gry, w innych zaś łatwiej. Skrajny przypadek
trudności to egzystencja Adama przed stworzeniem Ewy. Jej zaistnienie
radykalnie poprawiło sytuację, a gdy jeszcze pojawił się wąż, doszło nawet
do gry wielce dramatycznej. 

Pytania o to, (a) dla jak wielu graczy (b) jak wielu partnerów jest
osiągalnych i (c) jak wiele gier są oni w stanie ze sobą wzajem rozgrywać,
wyznaczają podstawowy schemat charakterystyki różnych procesów społecznych,
w tym procesu globalizacji. Odpowiedź na te pytania określa to, co będziemy
nazywać potencjalnym polem gry. 
\m
{\ls \n
 Termin ,,pole gry'' został utworzony na potrzeby tych rozważań na wzór
terminu ,,pole relacji'' przyjętego w logice. Każda interakcja, a więc i
każda gra jest pewną relacją, conajmniej dwuczłonową. Pierwszy człon relacji
nazywa się jej poprzednikiem (np. 1 w relacji 1$&lt;$0), a drugi następnikiem.
Zbiór poprzedników nazywa się lewą dziedziną danej relacji, a zbiór
następników jej prawą dziedziną. Suma tych dwóch zbiorów, tj.\ dziedzin
lewej i prawej nazywa się {\k polem relacji}. Wszystkie te terminy nadają
się do opisu gier, ale praktycznie będzie nam tu potrzebne tylko pojęcie
pola gry jako szczególnego przypadku pola relacji. \m}
\pn
Oto określenie {\k potencjalnego pola gry} dokonane przez wyróżnienie
pewnych charakterystycznych przypadków (spójnik ,,wtedy'' zastępuje w tych
określeniach pedantyczne ,,wtedy i tylko wtedy''). 
\ssn
--- Wtedy, gdy nie ma z kim grać, potencjalne pole gry nie istnieje czyli
jest żadne (przykładem jednoosobowa populacja rajska, póki Adam pozostawał w
stanie kawalerskim).
\msn
--- {\n MIN:} {\k Minimalne} potencjalne pole gry pojawia się wtedy, gdy dla
(a) każdego elementu określonego zbioru {\n PP} (populacji) (b) istnieje
przynajmniej jeden {\k partner potencjalny}, to znaczy gotów do gry i dający
się efektywnie odszukać, oraz (c) przynajmniej jedna gra dostępna dla nich
obu.
\ssn
--- {\n MAX:} {\k Maksymalne} potencjalne pole gry występuje wtedy, gdy w
{\n PP} dla (a) dla każdego jego elementu (b) każdy inny element jest
potencjalnym partnerem (c) w dowolnej z będących do rozgrywania gier.
\s
Oto przejrzysty zapis tych określeń w języku symbolicznym logiki (odpowiednie
wyjaśnienie -- niżej, we wciętym bloku komentującym).
\m
 {\ls \n Formułując takie zdania, jak MIN i MAX korzystamy z dobroczynnego
bogactwa polszczyzny (cechującego także inne języki naturalne), które
dostarcza po kilka synonimów na wyrażenie jednego pojęcia logicznego. Daje
to wypowiedziom elastyczność, potoczystość, możliwość oddawania różnych
niuansów dopasowanych do kontekstu. 

Jedno ze stosowanych tu pojęć logicznych, wyrażane w logice terminem
określanym jako {\nit kwantyfikator ogólny} ($\A$) oddawane jest m.in.\
słowami: każdy, wszystkie, wszelki, dowolny. Pojęcie logiczne, którego
techniczną nazwą jest {\nit kwantyfikator egzystencjalny} ($\E$) oddajemy
słowami: pewien, niektóry, jakiś, któryś, istnieje (taki, że...). Ale
przysłowiowy kłopot z bogactwem też daje o sobie znać. Uniformizacja ma swe
zalety, jakimi są jednoznaczność i przejrzystość. Mając na uwadze amatorów
tych zalet, daję następujące sformułowania także w języku symbolicznym
logiki predykatów. oddające część zapisu, która następuje po słowach
,,wtedy, gdy''. 

Zwrot pod kwantyfikatorem $x\in$PP itp.\ wyjaśnia, ze chodzi o obiekty
należące do rozważanej populacji PP, a zwrot $x\in$G, że chodzi o obiekty
należące do zbioru gier. \b}
\pn
{\n MIN$^*$:} \ $\A_{x\in PP} \ \E_{y\in PP} \ \E_{z\in G} \ (x \ ma \ y \ 
\ za \ potencjalnego \ partnera \ gry \ z);$
\msn
{\n MAX$^*$:} \ $\A_{x\in PP} \ \A_{y\in PP} \ \A_{z\in G} \ (x \ ma \ y \ 
\ za \ potencjalnego \ partnera \ gry \ z).$
\ssn
Gdy zachodzi {\n MIN$^*$}, potencjalne pole gry jest minimalne, a gdy {\n
MAX$^*$} -- maksymalne.
\m
Wielkość potencjalnego pola gry zależy nie tylko od liczności zbioru {\n
PP} lecz także od dostępności partnerów. Przypuśćmy, że wszyscy więźniowie
w pewnym zakładzie karnym umieją grać w szachy, ale regulamin pozwala grać
tylko ze współwięźniami z tej samej celi. Jeśli każda cela ma pięciu
lokatorów, to to dla każdego więźnia liczebność potencjalnego pola gry
wynosi cztery elementy.

Stąd dla poszerzania potencjalnego pola gry tak ważna jest okoliczność, żeby
do minimum ograniczać bariery w komunikowaniu się i rozgrywaniu gier (w
gospodarce typowe takie bariery biorą sie z polityki protekcjonistycznej).
Równie wielka jest rola technik łączności, pozwalających szybko pokonywać
przestrzeń i dzięki temu skutecznie i łatwo poszukiwać partnerów (stąd
przełomowa w dziejach globalizacji rola wynalezienia telegrafu, potem
radia, telefonu, wreszcie internetu). 

Przypadek {\n MAX} nie pretenduje do tego, żeby być realistycznym opisem
jakiejś rzeczywistości społecznej. Służy on do wyznaczenia górnego punktu
pewnej skali porządkującej, podczas gdy za punkt dolny przyjmujemy {\n MIN}
Próg dolny nie jest pozbawiony cechy realizmu, w sensie opisywania jakiejś
możliwej rzeczywistości społecznej; przyjęcie go w tej funkcji tłumaczy się
tematem obecnych rozważań, podczas gdy do przy innym temacie lepiej mogłoby
się nadać inne pojęcie minimum.
\m
 {\ls \n ,,Słabsze'' minimum brałoby się z opuszczenia ogólności wyrażonej w
formule {\n MIN} na jej początku zwrotem ,,dla każdego'' (kwantyfikator
ogólny) terminem ,,istnieje'' (kwantyfikator egzystencjalny). Otrzymamy
wtedy określenie nastepujące.
\ssn 
--- W zbiorze {\n PP} istnieje element, dla którego istnieje przynajmniej
jeden partner potencjalny i przynajmniej jedna gra dostępna dla obu.
\s
Określenie to ma na uwadze ewentualność mogącego się zdarzać w PP skrajnego
upośledzenia umysłowego lub ekonomicznego, gdy ktoś nie jest zdolny do
nawiązania z kimkolwiek interakcji o cechach gry (mogłoby to określenie być
przydatne np.\ w badaniach na temat problemów socjalnych). Powyższa formuła
nic o takich przypadkach nie twierdzi, ale też ich nie wyklucza. Natomiast w
MIN przyjmuje się, że \underbar{każdy} element PP przynajmniej z jednym
innym może o coś grać. Jest to więc bardziej aktywistyczna koncepcja
społeczeństwa; takiej potrzebujemy w rozważaniach o globalizacji. Gdy zaś
wypadnie mówić o społecznościach, w których znacząca jest liczba członków
niezdolnych do gry, wystarczy je określać jako nie spełniające warunku MIN w
punkcie (a); analogicznie, w zagadnieniach polityki społecznej mawia się o
egzystencji poniżej minimum socjalnego. \m}
\pn
Między {\n MAX} i {\n MIN} znajdują się przypadki uzyskiwane przez
zastąpienie kwantyfikatora ogólnego egzystencjalnym tylko na drugim lub
tylko na trzecim miejscu, podczas gdy ogólny na początku stanowi konstans.
Tak powstają dwie ewentualności pośrednie.
\ssn
--- Każdy może z kimś grać w każdą grę. \pn
--- Każdy może z każdym grać w jakąś grę.\pn
\ssn
Grać w każdą grę, to znaczy wchodzić we wszelkie możliwe rodzaje interakcji
o cechach gry. Pierwszy z tych przypadków jest nierealistyczny, gdyż
możliwość udziału w grach jest u każdego ograniczona przez jego dyspozycje
fizyczne i psychiczne, czy status społeczny; dziecko nie może wystąpić (w
grze pedagogicznej) w roli dorosłego, biedak w roli filantropa itd. Można
jednak uzyskać przybliżenie do realnych sytuacji dzięki odpowiedniemu
ograniczeniu klasy gier i populacji. 

Trudno też uznać za realistyczny przypadek drugi, rozważany w odniesieniu do
zbioru gier ekonomicznych. Gdy ograniczymy ten zbior do gry polegającej na
kupowaniu i sprzedawaniu, to nawet w zamożnych społeczeństwach nie każdy
sprzedawca będzie partnerem każdego kupującego; nie będą nimi np.\ sprzedawcy
produktów bardzo drogich, na które nie każdy może sobie pozwolić.

%-------------------------------------------------------------------------
\bsn
{\bf 1.3.} Formuła {\n MAX} stanowi schemat pomocny w nakreśleniu ideału
globalizacji, będący użyteczną fikcją. Wyznacza on bowiem, jakby punkt
orientacyjny, kierunek trasy rozpoczynającej się w punkcie {\n MIN};
konkretyzacje schematycznego ,,jakiś'' będą sukcesywnie wypełniać przestrzeń
między tymi punktami.

Co by znaczyło, gdy rozważamy globalizację, że każdy może grać z każdym w
dowolną grę? Przede wszystkim trzeba wyjaśnić, kto to jest ,,każdy''.
Bierzemy tu pod uwagę populację całego globu, aktualnie tych sześć miliardów
osób fizycznych. Ale nie tylko. Graczami są także wszelkie instytucje
świata, tak wielkie jak państwa i ich wspólnoty (np.\ UE), czy gigantyczne
korporacje transnarodowe, oraz podmioty mniejsze i coraz mniejsze, aż po
jakąś małą spółkę z~o.~o.\ czy spółdzielnię inwalidów w Wólce Dolnej. Jeśli
rozważaną klasą gier są interakcje ekonomiczne, to mimo tych różnic w
sposobie bytowania wymienione obiekty tworzą jednorodną społeczność
potencjalnych partnerów; indywidualny rolnik dostarczający warzywa do
supemarketu jest stroną w grze ekonomicznej, której drugą stroną może być
wielka spółka akcyjna.

W nierealnym przypadku granicznym wszyscy potencjalni partnerzy byliby tak
mocni, że każdy mógłby grać w dowolną grę ekonomiczną, jeśli odróżniać gry
za pomocą reguł, którymi się rządzi dana działalność gospodacza.
Rzeczywistość jest taka, że niektóre potężne podmioty są stosunkowo bliskie
tego stanu wszechstronności. Ta sama spółka może produkować statki
kosmiczna, posiadać banki, wydobywać ropę, prowadzić hotele i kasyna,
uprawiać działalność konsultingową, opracowywać systemy operacyjne dla
komputerów itd. Żadna jednak nie może być doskonale uniwersalna i nie może
być tak, żeby tę moc uniwersalności osiągnęły wszystkie podmioty.

Skoro jednak istnieje w ogóle możliwość posuwania się w tym kierunku, żeby
było coraz więcej coraz bardziej wszechstronnych i coraz silniejszych
kapitałowo podmiotów, to dochodzi do głosu myślenie w kategoriach ,,im
więcej, ,,, tym więcej ,,,'' będące podstawą skali porządkującej. Tak
dostaniemy miarę przybliżania się do globalizacji. Tym wyższy jest stopień
globalizacji, im wyższe liczby cechują stan podmiotów gospodarczych w trzech
wymienionych wyżej wymiarach, o ile są to podmioty działające w skali
międzynarodowej (nie jest to, oczywiście, pełna charakterystyka stopnia
globalizacji; o innych jej parametrach będzie jeszcze mowa).

Ważną konsekwencją formuły ,,każdy z każdym'' jest to, że nie istniałyby
wtedy bariery polityczne biorące się z podziału globu na państwa, unie
państw czy strefy wpływów. A także bariery biorące się z podziału na
ideologie czy wyznania broniące się przed kontaktem, dialogiem, wymianą z
innymi ideologiami czy wyznaniami. Przykładem takich barier jest cenzura czy
indeksy ksiąg zakazanych w sferze idei, a praktyki protekcjonistyczne i tym
podobne w sferze gospodarki. Godzi to zarówno w możliwość gier
kooperacyjnych jak i konkurencyjnych.

Gdy zanikają tego rodzaju bariery, poszerza się potencjalne pole gry w obu
miejscach wskazanych przez kwantyfikatory egzystencjalne w {\n MIN}$^*$.
Jest wtedy więcej partnerów, do których można docierać ponad granicami państw.
Jest także więcej gier, w które można grać bez ograniczeń nakładanych przez
rządy czy inne władze, mianowicie restrykcji w postaci licencjonowania,
kontyngentów, taryf celnych, wyznaczania celów gospodarczych, regulowania
kursów walut i stóp procentowych pod doraźny sukces polityczny rządzącej
grupy itp.
   
Już z tych wstępnych szkicowych uwag jasno widać, że pojęcie globalizacji
nie ma (jak mówi się w logice) charakteru klasyfikującego lecz charakter
porządkujący czyli wprowadzający ustopniowanie. To nie jest więc tak, że
globalizacja jest lub jej nie ma, lecz tak, że występuje ona w większym lub
mniejszym stopniu.

Nie znaczy to, iż trzeba uznać, że zawsze był jakiś stopień globalizacji,
który by się podnosił aż do obecnego poziomu i rokował dalszy wzrost. Nie
było najmniejszego stopnia globalizacji lub (jeśli kto woli) był on zerowy,
dopóki istniały znaczące regiony i populacje tak izolowane, że nie
zachodziły między nimi żadne kontakty. Tak była np.\ izolowana od reszty
świata cywilizacja Majów czy Azteków czy plemiona żyjące przed erą
kolonizacji gdzieś w dżunglach Afryki.

Owszem, były krokami w kierunku globalizacji wielkie imperia, a zwłaszcza
takie wielokulturowe regiony intensywnie się ze sobą wzajem komunikujące,
jak te w basenie Morza Śródziemnego. Liczba graczy i wielość gier była w
takich okolicach nieporównanie wyższa niż w innych i w tym sensie były one
jakby antecedensami globalizacji. 

Niezależnie od tego, czy globalizacja już była w jakimś okresie czy nie,
każdy okres historyczny do niej przybliżał, torował jej drogę jako ku
naturalnemu przeznaczeniu ludzkości. Ten kurs na globalizację nazwałem w
tytule rozdziału trajektorią cywilizacji. 

Przekroczyła ta trajektoria ważny próg gdzieś około połowy 19 wieku; w
niektórych ujęciach historycznych od tego progu rozpoczyna się rozważania o
globalizacji. Jej dzieje od tego momentu zostaną opwiedziane w jednym z
późniejszych rozdziałów. W tym rozdziale, mającym ukazać najistotniejsze
rysy procesu globalizacji, potrzebna jest panorama najszersza, ogarniająca
całość postępu cywilizacji. Dzięki zarysowaniu w następnym odcinku otrzymamy
zbiór faktów, który pozwoli dokładniej i głębiej spojrzeć na proces
globalizacji jako ten, w którym coraz więcej podmiotów ma coraz większe
szanse pozyskiwania coraz większej liczby partnerów do coraz większej liczby
gier. Jest to wizja rozwoju społecznego charakterystyczna dla etyki
liberalizmu. Ujmuje ona globalizację w sposób diametralnie różny od poglądów
lewicowych, kolektywistycznych, paternalistycznych i nacjonalistycznych.
\bsn
{\bbf 2. Obszary rzeczywistości: materia, energia, informacja. Odpowiadające
im nurty cywilizacji}
\bsn
 {\sb Spis treści odcinka 2}
\msn {\ls \n \baselineskip 10pt
2.1. Cywilizacja a globalizacja. Wątki cywilizacji i ich wzajemne
przenikanie się.  
\msn
2.2. Nurty cywilizacji: przetwarzanie materii, przetwarzanie energii,
przetwarzanie informacji. Ich stosunek do podziału dziejów cywilizacji na
trzy epoki (,,fale''); krytyczna dyskusja poglądów na ten temat A.Tofflera.    
\msn
2.3. Związane z rolnictwem początki życia osiadłego jako punkt początkowy
trajektorii cywilizacji. Wpływ powstania miast na dalszy jej postęp.
Wynalazek silnika jako symbol narodzin drugiej ery cywilizacji, z
dominującym w niej nurtem -- przetwarzaniem energii.
\msn
2.4. Konsekwencje techniczne i ekonomiczne wynalezienia silników zachodzące
w sferach produkcji i transportu. 
\msn 
2.5. Konsekwencje społeczne wynalezienia silników: nowe role społeczne
rozszerzające potencjalne pola gier i w ten sposób przybliżające do stanu
globalizacji. \b} %dostosować tekst do nowego spisu treści w 2.2
%----------------------------------------------------------------
\s
\hrule
\s\bsn
{\bf 2.1.} Globalizacja jest stanem wysoko rozwiniętej cywilizacji. Może nie
ostatecznym, ale najdalszym, do którego dotąd dotarliśmy. Żeby rozumieć go w
sposób kompetentny, strzegąc się gazetowej powierzchowności, prześledzimy
prowadzącą doń trajektorię historyczną.

Historię dzielimy na epoki, takie lub inne, w zależności od tego, czgo jest
to historia: zdarzeń politycznych, gospodarki, sztuki, nauki, religii, czy
jeszcze inna. Na jakie epoki należy podzielić dzieje cywilizacji?
\m
{\ls \n Nie będziemy zaczynać od definiowania cywilizacji. Prawda, że nie
odznacza się ten termin precyzją oczekiwaną od pojęć naukowych. Są jednak
różne sposoby precyzowania, nie zawsze tak proste jak hasła encyklopedyczne.
Będziemy z nich sukcesywnie korzystać. A tymczasem nasze intuicyjne
rozumienie cywilizacji -- w stopniu, który powinien być wspólny autorowi i
czytelnikom -- wystarczy żeby wyróżnić nurty i epoki cywilizacji. \m}
\pn
Scenariusz cywilizacji rozgrywa się na kilku planach, nie są to jednak plany
niezależne; akcja na każdym z nich przenika się z akcją na innych. Żeby
wielość nurtów ująć w największym skrócie, zgrupujmy je w trzech wątkach:
\msn
--- opanowywanie przyrody (np. wynalazki, nauka, technika, rzemiosło, 
rolnictwo); \ssn 
--- doskonalenie organizacji społecznej (np. państwo, prawo, handel,
instytucje finansowe, współpraca międzynarodowa); \ssn
--- poszerzanie sfery wolności i sumienia. 
\msn
Ostatni punkt zabrzmi może patetycznie i zagadkowo, a dla niejednego ucha
zbyt optymistycznie. Za wcześnie jest jeszcze w porządku rozważań, żeby
szerzej ten punkt wyjaśniać. Niech wystarczy tymczasem przykład, który
pokaże, jak punkt trzeci może mieć realistyczne powiązania z dwoma
pozostałymi, co powinno uwolnić go od podejrzeń o nadmierny idealzim. 

Będzie to sprzężenie zwrotne między wolnością jednostki, organizacją
społeczną i wynalazczością. Ya ostatnia to kluczowy czynnik potęgi
materialnej --- ekonomicznej, politycznej, militarnej.

Wynalazki są tworem niezależnych umysłów, które mają śmiałość wetować utarte
chody myślowe. Żeby umysły takie pojawiały się z częstością znaczącą dla
cywilizacji, trzeba, żeby wolność indywidualnego myślenia była ceniona w
danej zbiorowości jako wartość, i to wartość moralna, wynikająca z nakazów
sumienia; czegoś takiego nie ma np. w prymitywnych społecznościach
plemiennych.

Trzeba też, żeby organizacja społeczna nie zmierzała, jak to się dzieje w
dyktaturach, do likwidacji umysłów niezależnych. Przykładów na niewydolność
techniczną dostarcza w obfitości każda dyktatura. Wspaniały duch
wynalazczości niemieckiej zamierał stopniowo pod rządami Hitlera, gdy
ignorancja dyktatora lub jego faworytów, w tym przesąd antysemicki,
decydowały o kierunkach badań (tak Niemcy hitlerowskie przegrały wyścig z
USA na polu broni atomowej, a z USA i Anglią na polu informatyki). Związek
Sowiecki przegrał wyścig zbrojeń (choć łożył astronomiczne sumy na
szpiegostwo techniczne) głównie dlatego, że własne jego badania były
opóźnione i wielce ułomne z powodu politycznego zakazu uprawiania nauki
,,burżuazyjnej''. Nie jest więc przypadkiem tak wielka zbieżność między
wysokim stopniem wolności (politycznej i ekonomicznej) i wysokim poziomem
wynalazczości, jak ta, którą obserwujeny w USA.




%-------------------------------------------------------------
\bsn
{\bf 2.2.} Trajektoria cywilizacji, jeśli oddać ją krzywą, która
uwzględniałaby wszelkie sprzężenia zwrotne między składowymi wątkami, byłaby
tworem geometrycznym niezmiernie skomplikowanym. Żeby się nie narażać na
takie komplikacje, poprzestaniemy na wyobrażeniu sobie z grubsza jednego z
torów składowych, który jest szczególnie przejrzysty dzięki zachodzeniu na
tej drodze potężnych przełomów. W tak otrzymanych ramach da się zakomponować
obraz uwzględniający pozostałe wątki.

Ten wątek najbardziej przejrzysty to dzieje opanowywania przyrody za sprawą
wynalazków, rzemiosł, wiedzy technicznej i naukowej. Świat przyrody dzieli
się na trzy wielkie prowincje. Albo, gdy użyć innej metafory, składa się z
trzech kosmicznych elementów czyli żywiołów. Oto ich imiona:  
{\k Materia, Energia, Informacja}.

Każdy z nich podlega nieustannym procesom przekształcania według praw
przyrody. Pojęcie przekształcania stanowi klucz do pierwszego etapu w
definicji cywilizacji. 

Cywilizacja wtedy się zaczyna, gdy człowiek zaczyna przekształcać te żywioły
dla swoich celów. To znaczy wynajduje urządzenie, w których przetwarza 
żywioły według swoich zamysłów. Sztukę konstruowania takich urządzeń
opanowywali ludzie stopniowo, w kolejnych przedziałach czasu, najpierw w
stosunku do materii, następnie energii, wreszcie informacji. Tak w naturalny
sposób dzieje cywilizacji układają się w trzy epoki odpowiadające trzem
rodzajom przetwarzania przyrody. Podkreślmy ten fundamentalny fakt przez
ujęcie naszego wyliczenia w ramkę. A zatem, kolejne ery cywilizacji
odpowiadają trzem następującym aktywnościom człowieka.

\ramka \cl{\sb 
Przetwarzanie Materii -- Przetwarzanie Energii -- Przetwarzanie Informacji} 

\ssn
Schemat ten przypomina swą trójczłonowością triadę z książki Alvina
Tofflera {\qit Trzecia fala}, gdzie dzieje ludzkości dzieli się na trzy
  ,,fale'': rolniczą, przemysłową, informatyczną.%
 \note{\n Alvin Toffler, {\nit The Third Wave}. 1980 William Morrow
and Company, Inc. Książka ta, podobnie jak kilka innych tegoż autora
(niektóre pisane wsplnie z żoną Heidi) należy do najsławniejszych pozycji
literatury socjologiczno-futurologicznej ostattniego ćwierćwiecza. Sukces
ten zawdzięcza zapewne w znaczej mierze prostocie głównej tezy. Tak proste
ujęcie, jak podzial dziejów na trzy odgraniczone od siebie epoki, nie może
być czymś, co oddawałoby sprawiedliwość zawrotnej złożoności świata. Może
być jednak przydatne w punkcie wyjścia jako schemat, który następnie
przybliżamy do rzeczywistości coraz bardziej wypełniając go konkretami. W
tej roli jest schemat Tofflera wykorzystany w obecnych rozważaniach.}
  
Trudno jednak podpisać się pod ujęciem Tofflera, gdy za początek każdej z
epok uważa on jedną rewolucję. Zgoda, że przejście od wędrownego życia
zbieraczy żywności do uprawy roli i hodowli było przełomem cywilizacyjnym;
biorące się stąd przejście na tryb życia osiadły, z jego zupełnie nową, w
stosunku do hord zbieraczy, strukturą społeczną. to był istotnie punkt
zwrotny. Zaczęło się to około sto wieków przed Chr., a trwało, zdaniem
Tofflera, do czasu o jakieś trzy wieki poprzedzającego czas obecny; te trzy
wieki nazywa Toffler epoką rewolucji przemysłowej, podczas gdy my żyjemy w
zaczynającej się epoce informatycznej. Na każdej granicy epok upatruje on
rewolucję, która odmieniła oblicze cywilizacji. 

Wystarczy jednak wiedza nie większa niż maturzysty, żeby tę klarowną
konstrukcję zaburzyć. Gdzie nie tknąć, zakłóci ją jakiś kontrprzykład. Oto
wynalazek pisma i stworzenie matematyki, osiągnięcia informatyczne
wszechczasów, przy których blednie nawet komputer i sieć internetowa,
przypadają na czas cywilizacji Sumerów w dolinie Eufratu i Tygrysu; wygasła
ona około roku 3000 przed Chr. Pismo więc, najwyższe osiągnięcie
informatyczne, powstało w środku epoki uznanej przez Tofflera za rolniczą (a
nie powinno, skoro zarezerwował on osobny przedział na erę informatyczną). W
tejże epoce etykietowanej jako rolnicza wynaleziono budownictwo miejskie.
Powstanie miast to przełom cywilizacyjny nie mniejszy niż powstanie
pierwszych osad rolniczych. Dopiero wtedy mogły powstać państwa z ich
wkładem w tworzenie cywilizacji, i tylko w miastach mogły się rozwinąć silne
i wpływowe kulty religijne, nauka i sztuka, rzemiosło i handel. Wynalazek
żaglowca umożliwił kontakty handlowe i kulturowe między odległymi centrami,
co jest nieodzownym napędem cywilizacji. Rzeczą równie przełomową była
technologia wytopu i obróbki metali, która wyprowadziła ludzkość z ery
kamiennej.

Jeśli więc szukać wspólnego mianownika dla osiągnięć cywilizacyjnych tego
długiego czasu, aż po wynalazek maszyny parowej, to będzie nim to, że ludzie
opanowywali coraz lepiej sztukę przetwarzania materii, w czym mieści się
rolnictwo, jak i budownictwo, hutnictwo, rzemiosło. Eksponowanie rolnictwa i
przemilczanie reszty sposobów przetwarzania materii to hajby stracenie z oka
istoty rzeczy. Ale mimo wprowadzonej tu korekty obraz byłby nadal
zdeformowany, jeśliby nie uwzględnić, że w epoce przetwarzania materii,
powstaje też mowa, pismo, reguły logiki, rachunek, pieniądz, a więc głęboki
fundament i duża część gmachu epoki informatycznej; w tej perspektywie nasza
informatyczność jest jakby dobudowanie kolejnego piętra na istniejącym
zrębie.
%-------------------------------------------------------
\bsn
{\bf 2.3.} Skoro określenie ,,rolnicza'' zniekształca obraz rozważanej
epoki, nazwijmy ją po prostu pierwszą. Teraz już, nie plącząc się w mylących
określeniach, możemy oddać sprawiedliwość wynalazkowi uprawy ziemi i
hodowlai. Choć nie wygra on w licytacji z innymi zdarzeniami pierwszej
epoki, gdy idzie o rewolucyjność czy skalę objawiającego się w nim ludzkiego
geniuszu, to ma jednak rolę wyróżnioną jako pierwszy w czasie oraz jako
warunkujący następne przewroty (w sensie warunku koniecznego). Powstanie i
rozrost osady rolniczej, w połączeniu z rozwojem sztuki budowlanej i
przetwórstwa metali warunkuje powstanie miast. W tych z kolei, płodne
zagęszczenie kontaktów, wewnątrz miasta i z innymi miastami, a zarazem
ciśnienie potrzeb obronnych, administracyjnych, handlowych, rodzi nowe
rozwiązania, jak pismo, pieniądz, ustroje polityczne, systemy prawne, a
nawet abstrakcje matematyczne (geometria egipsaka powstała na potrzeby
budownictwa i geodezji, a babilońska algebra była sustemem rziwązywania
równań pomocnuch w stosowaniu skomplikowanego prawa spadkowego). Wiećej wieć
nawet było konsekwencji 

Taki sposób uznania priorytetu rolnictwa nie kłóci się z uznaniem, że w
łonie pierwszej epoki istniały zarodki następnych. To, co potem następuje,
to nie jest koniec jednej epoki i rewolucyjne powołanie do bytu następnej,
ale sukcesywne przesuwanie się proporcji. I tak rolnictwo, zrazu jedyne
źródło utrzymania, z czasem przestaje być jedynym, ale długo pozostaje
dominującym, jeśli mierzyć liczbą ludności żyjącej z roli czy udziałem w
dochodzie narodowym. Dalej, mierząc tymi samymi wskaźnikami, obserwujemy
przesuwanie się proporcji na korzyść przemysłu, i tak mamy drugą epokę --
przemysłową. Potem nastąpi jeszcze jedno przemieszczenie się proporcji, ale
to już sprawa następnej epoki; obecnie pora przyjrzeć się przemysłowej.
W epoce przemysłowej także obserwujemy raczej ciągłość niż
rewolucyjność. Ale jeśli chcemy obrać jakieś zdarzenie za symbol przełomu,
żeby nadać obrazowi epoki pożądaną wyrazistość, to żadne nie
nadaje się do tego lepiej niż wynalezienie przez Jamesa Watta (1736-1819)
maszyny parowej, opatentowanej w roku 1769. Tak powstała pierwsza maszyna do
przetwarzania jednej formy energii w inną, cieplnej w kinetyczną.

W tymże czasie, przez cały wiek 18, rozwijały się intensywnie manufaktury, a
w nich pracowały zmyślne maszyny do przetwarzania materii. Dla tego rodzaju
maszyn język polski znalazł trafne miano {\k obrabiarek} (naocznie
obserwowalnym rodzajem przetwarzania materii jest obróbka skrawaniem, innym
jest obróbka tłoczeniem itd). Do obrabiarek należał pewien rodzaj krosien
tkackich, o tyle godny naszej uwagi, że były to pierwsze obrabiarki
sterowane automatycznie. Joseph-Marie Jacquard (1752-1834) wpadł na pomysł
kodowania wzorów tkanin za pomocą kart perforowanych, których nacięcia
sterowały ruchem pasm przędzy. Nałożyły się więc w tym urządzeniu epoka
przetwarzania materii i antycypacja epoki przetwarzania informacji.
\m
 {\ls \n Istnieje pewien anegdotyczny łącznik między krosnami Jacquarda a
dzisiejszym komputerami. Należy do nich postać Johna von Neumanna, który na
początku rozdziału został przedstawiony jako twórca matematycznej teorii
gier, a przy tym wspomniany jako ,,ojciec komputerów''. Jego zainteresowanie
automatami zaczęło się w dzieciństwie, gdy dowiedział się od ojca, wysoko
postawionego bankiera węgierskiego, że jego bank kredytuje zakładanie pewnej
fabryki włókienniczej wyposażonej w krosna Jacquarda. Tak w młody umysł
zapadła idea kodu, w którym zapisuje się program sterujący procesem
fizycznym. Odżyje ona po dekadach w Los Alamos, gdzie na potrzeby wojennego
wysiłku USA narodził się komputer. \m}
\pn
Zanim przyjdzie epoka, w której punkt ciężkości przesunie się na rolę
informacji w produkowaniu dóbr, mamy stulecie 19, które określiło się samo
jako wiek pary i elektryczności. Będące jego symbolem maszyny do
przetwarzania energii nazywamy {\k silnikami}. Inauguracją stulecia jest
silnik parowy, a przy jego końcu pojawia się spalinowy i elektryczny.
%---------------------------------------------------
\bsn
{\bf 2.4.} 
Nie ma przesady w twierdzeniu, że silniki zmieniły oblicze cywilizacji. 
Był to potężny impuls w kierunku cywilizacji globalnej. Rzućmy okiem na te
zależności. Obejmują one dwie sfery -- produkcji i transportu. 

Tylko masowa produkcja odzienia, żywności i wszelkiego sprzętu mogła
prowadzić do likwidacji masowego ubóstwa. Butu robione ręcznie przez szewca
były tak koszowne, że wieś chodziła z regułu boso, a na tym tle powstało
poprzekadło ,,poznać pana po cholewach''. Wieśniaczki szły na niedzielną
mszę, dla oszczędności, boso z trzewikami w rękach i zakładały je dopiero na
progu kościoła. Dzieci dostawały baty za nadmiar biegania, ktore niszczyło
zelówki. 

Tym, co wyzwoliło ogół ludności z takich ograniczeń to był z jednej strony
postęp w chemii przynoszący tworzywa sztuczne i środki intensyfilacji
produkcji rolnej, a z drugiej -- silniki w halach fabrycznych niezbędne do
masowej produkcji, choćby owych butów, oraz silniki w maszynach rolniczych.
Chemia, obrabiarki i silniki to jest to, co nie tylko położyło kres
permanentnym niedoboron towarów konsumpcyjnych, lecz także odpowiada za
wielce kłopotliwy ich nadmiar czyli nadprodukcję oraz biorące się stąd
problemy socjalne i kulturowe. 

Tak przywykliśmy w naszej sytej części świata do nadmiaru dóbr, że nie
odczuwamy paradoksalnego charakteru tego zjawiska. Wszak tęgie głowy
kreśliły nie tak dawno wizję postępujacego w miarę wzrostu ludności
niedoboru podstawowych dóbr. Głośnym prorokiem takiej katastrofy był
ekonomista brytyjski Thomas Robert Malthus (1766-1834) z jego słynną
formułą, że produkcja środków żywności przyrasta w postępie arytmetycznym,
zaś liczba ludności na globie wzrasta w postępie geometrycznym.
\m
 {\ls \n Żeby jakoś zaradzać tej mającej się rozwierać coraz szerzej
dysproporcji, zalecał Mathus (który był zarazem pastorem) wstrzemiężliwość
seksualną. Stąd miano maltuzjanizmu dla programu ograniczania rozrodczości.
Zwolennicy doktryny ekonomicznej Malthusa, ale nie jego ascetycnej etyki,
stali się twórcami neomaltuzjanizmu czyli programu ograniczania przyrostu
ludności za pomocą środków antykoncepcyjnych. Obecnie jednak w zamożnej a
starzejącej się Europie przyszła pora raczej na popieranie wzrostu
demograficznego, a więc na politykę anty-maltuzjanizmu.

Nasuwa się zgryźliwy żart, że jeśli jakiś przyrost należałoby w myśl Mathusa
ograniczać dzisiaj, to nie liczbę gąb do żywienia (tych oby wciąż
przybywało, marzą rolnicy), a liczbę liczbę głów do myślenia. Bo każda taka
głowa gotowa zrobić wynalazek, który wywoła kolejny przyrost mocy
produkcyjnych. A stąd jeszcze większy dramat nadprodukcji, ostrzejsza
konkurencja wśród producentów i wzrost groźby bezrobocia w masie ludzi
mniej wykształconych; ci bardziej wykształceni mają szansę na pracę przy
obsłudze nowego wynalazku (nowe zajęcia techniczne, lecz także ekonomiczne,
administracyjne, marketingowe, prawne etc). \m}
\pn
Chemia, obrabiarki i silniki, wymieńmy jeszcze raz trójcę określającą
gospodarkę naszych czasów, żeby podkreślić nieodzowność trzeciego członu,
który zainicjował epokę przemysłową. Jego niezbędność rośnie w miarę jak
powiększa się rynek odbiorców dóbr. Żeby zbudować piramidy i pałace w
Egipcie dla potrzeb garstki uprzywilejowanych, trzeba było tysięcy i tysięcy
niewolników. Siła mięśni ludzi i zwierząt, uzupełniona o siłę wody i wiatru,
była przez sto przeszło wieków, licząc od początków życia osiadłego, jedynym
źródłem energii. Starczało ono, by zaspokoić potrzeby nielicznych, i to
potrzeby w stosunku do dzisiejszych niewielkie (żaden lord nie narzekał, że
musi grzać się przy kominku i biesiadować przy świecach miast ciepło i
światło czerpać bez ograniczeń z turbin elektrowni).

Kolosalny wzrost zapotrzebowania na coraz większy wachlarz dóbr,
towarzyszący krok w krok postępowi cywilizacji, przy miliardowych
przyrostach liczby konsumentów, da się zaspokoić dzięki nieograniczonym
zasobom energii wydobywanej z paliw przez silniki. Tego cudu łańcuchowego
przetwarzania energii --- chemicznej w cieplną, tej w kinetyczną, tej w
elektryczną (gdy silnik parowy lub spalinowy porusza prądnicę), a tej znowu
w cieplną i w kinetyczną --- nie przewidział żaden jasnowidz ani wizjoner
naukowy dawniejszych wieków. Dopiero wtedy, gdy ten cud uwzględnimy, daje
się rozwiązać paradoks, dlaczego proroctwa Malthusa nie tylko się nie
sprawdziły, ale sprawdziły się, by tak rzec na odwrót: zamiast zagrożenia
brakiem mamy zagrożenie nadmiarem.%
\note{\n 
W pewnym sensie, porażka przewidywań Malthusa nie była totalna. Wymyślono
taki ustrój gospodarczy i polityczny, że w miarę jego postępów coraz mniej
wytwarzano dóbr. Pewien autor wymyślił na ten nasilający się stan braków
termin ,,gospodarka niedoboru''. ujmując nim istotę rzeczy. Autorem był
János Kornai, ur.~1928, ekonomista węgierski. Międzynarodową sławę
przyniosła mu wydana w 1980 r. książka {\nit Gospodarka niedoboru} --
miażdżąca analiza systemu ekonomicznego realnego socjalizmu. W Polsce wydano
tę książkę pt.\ {\nit Niedobór w gospodarce}, 1985.
  Przyczyna niedoboru była jednak inna niż to sobie wyobrażał Malthus. Był
nią socjalistyczny system centralnego planowania, groteskowo absurdalna
interwencja państwa w życie gospodarcze. Wniosek: stan cywilizacji zależy
nie tylko od stanu technologii. Także od stanu świadomości społeczeństwa.
Największe osiągnięcia techniczne przestają funkcjonować, gdy system
produkcji i wymiany dóbr jest próbą realizowania utopii.}

Produkcja na niewyobrażalną przedtem skalę poszerzyła tak dalece rynki, że
nastąpił decydujący krok w kierunku globalizacji. Dobrą tego ilustracją jest
gospodarka amerykańska w 19 wieku. Był to bardzo chłonny rynek konsumentów,
który miał szansę nasycenia dzięki mocom ówczesnej technologii, w
szczególności silnikom, którym jest poświęcona ta część opowieści. Do tego
celu trzeba było potężnego dopływu siły roboczej i kapitalu inwestycyjnego.
Jednego i drugiego dostarczyła w przeważającej mierze Europa. Kapitał i
inwestycje nadchodziły od europejskich potęg gospodarczych, a strumień siły
roboczej płynął nieprzerwanie z biedniejszych połaci Europy.
  
Tak to wyglądało w dziedzinie produkcji. Nie mniej istotna zależność między
globalizacją i silnikiem zachodzi w dziedzinie transportu. W dobie masowej
produkcji przemysłowej niespotykane dotąd wyzwania stanęły przed
transportem. Z jednej strony, masowa produkcja dóbr osiągała tonaż nie do
udźwignięcia dla zaprzęgu konnego, z drugiej podobym wyzwaniem był problem
dostarczenia do silników wielkich mas paliwa z odległych nieraz rejonów.
Kolej żelazna, statki parowe, potem transport samochodowy i lotniczy ---
dały odpowiedź na miarę tego gigantycznego problemu logistycznego. Sieć
torów, szos i szlaków morskich, łącząc najodleglejsze miejsca globu, stanowi
infrastukturę globalizacji. Stało się tak dzięki temu, że jak głosi anegdota
z czytanek dla młodzieży, mały James Watt oberwując czajnik z wrzącą wodą,
doznał olśnienia, jak można by siłę pary zaprząc do pracy dla czlowieka.
%---------------------------------------------------
\msn
{\bf 2.5.}
Mówiliśmy dotąd o bezpośrednich skutkach wynalazku silnika, tych
zachodzących w sferze techniki i gospodarki. Co sądzić o konsekwencjach
społecznych? Były one równie potężne. Jak procesy tektoniczne ukształtowały
na nowo postać ziemi. 

Zastąpienie wielu ludzi jednym silnikiem, np.\ napędzającym na budowie dźwig
wysokościowy, podczas gdy dawniej ileś rąk musiało kręcić kołowrotem i ileś
pleców dżwigać pod drabinach cegły, daje sporo do myślenia. Wyobraźmy sobie
wielkie budowy starożytności, do których nie starczało robotników najemnych.
Jedynym rozwiązaniem pozostawała praca niewolnicza. Musiał więc władca
organizować wyprawy wojenne po jeńców albo zamieniać w niewolników własnych
poddanych. Mechanizacja prac fizycznych pozostawiła gdzieś w czeluściach
historii ekonomiczną presję na korzystanie z niewolnictwa, tym samym
podnosząc ludzkość (choć stalo się to jakby ,,niechcący'') na wyższy
szczebel kondycji moralnej.

Wraz z tym, jak się dezaktualizują ekonomiczne przyczyny niewolnictwa,
poszerza się w danym społeczeństwie potencjalne pole gry (w sensie
wyjaśnionym wyżej w ustępie 1.2). Niewolnik to najniższy szczebel w zbiorze
potencjalnych graczy. Jego możliwości doboru partnerów i rozgrywania z nimi
partii dających szanse wygranej są w skrajnym stopniu ograniczone. Jeśli
porównać dwie takie same liczebnie zbiorowości, z których pierwsza obejmuje
znacznie mniej niewolników, czyli więcej ludzi wolnych, niż druga, to
potencjalne pole gry okaże się w tej pierwszej odpowiednio większe. Jeśji
potencjalne pola gry w różnych zbiorowościach przekraczają granice etniczne
i państwowe, czyli poszukuje się partnerów także poza tymi granicami, są to
kroki w kierunku globalizacji. 

Uprzemysłowienie na taką skalę, jaka stała się możliwa dopiero po pojawieniu
się silników pociąga przebudowę struktur społecznych. Polega to zanikaniu
jednych ról spolecznych i pojawianiu się innych, a każda rola definiuje
rodzaj i zakres możliwych do rozgrywania gier społecznych. 

Obraz jednej z takich przemian, jakby studium przykładu, sugestywnie
nakreślił Norwid, świadek epoki przemysłowej w jej pełnym rozpędzie, w
wierszu zatytułowanym 
\ssn
\qquad {\qit Na zgon ś.p.\ Jana Gajewskiego, \pn
\qquad polityczno-polskiego emigranta,\pn 
\qquad inżyniera francuskiego, \pn
\qquad zabitego eksplozją machiny parowej w Manchester, 1858}. 
\ssn
Poeta ubolewa nad zmianą roli polskiego szlachcica na rolę inżyniera,
upatrując w tej drugiej element bezdusznego systemu produkcji i wyzysku.
Symbolem tego jest śmierć nie bohaterska, czyli żołnierska, lecz w wypadku
fabrycznym (,,Potrzebaż było, by nie jak bohater / zacny Gajewski Jan zginął
od kotła''. Pocieszenie przynosi dopiero mistyczna myśl, że sens tej śmierci
polegał na braterskiej wspólnocie losu z poległymi robotnikami: ,,wyrobnik z
szlachcicem, z ofiary synem synowie ucisku'' (ofiary syn to syn cierpiącej
Polski).
  
Epitafium wyryte przez Norwida jest inspirującym dokumentem epoki. Widać
zeń, jak stwarzała ona szanse nowych ról społecznych, których nie miałby
wygnaniec o wiek wcześniej. Utraciwszy rolę ziemianina i drugą, żołnierza,
Jan Gajewski przysposobił się na wygnaniu do nowej, zdobywając dyplom
francuskiej uczelni technicznej (stąd nazwany inżynierem francuskim) i
opanowując prócz francuskiego angielski, co w grze o zdobycie pracy dało mu
dodatkową szansę. 

Jeszcze kilka innych polskich życiorysów z Wielkiej Emigracji ilustruje tę
prawidłowość. Oto Ignacy Domeyko (1802-1889), geolog, po studiach górniczych
w Paryżu wyemigrował do Chile, gdzie nie bez podstaw liczono na jego wkład w
rozwój górnictwa. Nie miejsce tu wspominać jego liczne zasługi dla Chile
(m.in.\ stworzył uniwersytet na wzór wileńskiego) oraz liczący się w skali
światowej dorobek w chemii i geologii. Istotne jest dla tych rozważań, że
taki scenariusz kariery z bogactwem znaczących ról nie mógłby się rozegrać w
innej epoce niż przemysłowa. Ona stworzyła Domeyce tak rozległe potencjalne
pole gry, które on znakomicie zaktualizował.

Wśród głównych skutków społecznych epoki przemysłowej jest powstanie nowej
roli społecznej,a stąd nowych pól gry. Rola ta powielana w milionach
jednostek ludzkich okazała się zjawiskiem masowym na niespotykaną w dziejach
skalę. To rola robotnika przemysłowego czyli proletariusza. Nim powstało
pojęcie globalizacji, w ruchu robotniczym narodzila się idea
internacjonalizmu, wyrażona w nazwie ,,Międzynarodówka''. Była to idea nowej
solidarności uciskanych, której nie znano przedtem w buntach chłopskich, czy
buntach niewolników, choć te uciskane zbiorowości też istniały jednocześnie
wśród wielu narodów i państw. 

Kilka cech epoki przemysłowej, w tym łatwość i tempo publikacji wszelkiej
literatury, także agitacyjnej, sprawiło, że masa najemnych robotników
przekształciła się w klasę świadomą swej odrębności i swoich (nawet jeśli
utopijnych) szans (,,z własnego prawa bierz nadania i własną mocą sam się
zbaw'' śpiewano w robotniczym hymnie). W porównanuiu z sytuacją warstw
upośledzonych poprzednich epok ta warstwa miała o wiele większe potencjalne
pole gry. 

Po pierwsze, wybór roli robotnika fabrycznego był dobrowoly. Ci ludzie
przychodzili głównie ze wsi, gdzie w poprzedniej epoce musieliby pozostawać,
bp w miastach nie było dla nich nic do robienia (poza włóczeniem się i
żebractwem). Zamiana roli bezrolnego chłopa na rolę robotnika fabrycznego
nie przenosiła w krainę dobrobytu, musiala być czymś niewątpliwie lepszym,
skoro miliony ludzi wybierały tę metamorfozę dobrowolnie. Juz samo
zaistnienie tej mozliwości manewru, które przyniosła epoka przemyslowa było
krokiem naprzód, gdy idzie o powiekszenie indywidualnych pól gier.

Po drugie, znalezienie się w zbiorowości robotników fabrycznych było nie
tylko zmianą miejsca i rodzaju pracy, lecz także, w miarę kształtowania się
świadomości klasowej, pociągało rolę członka klasy robotniczej;
funkcjonowała ona w świadomości jako coś zaszczytnego, robotnik czuł się
jakby cząstką kolektywnego mesjasza, który sprowadzi na ziemię epokę
sprawiedliwości spolecznej i powszechmego braterstwa (,,bój to będzie
ostatni / krwawy skończy się trud / kiedy uścisk nasz bratni / ogarnuie
kudzki ród''). Duma z przynalezności klasowej mogla być jeszcze wzmocniona
przynaleznościa do związku zawodowego czy również do partii komunistycznej,
co stanowiło jeszcze bardziej wyróżniające sie role, któ?ym była
przyporządkowana określona aktywność. 

Także pod drugiej stronie barykady (jeśli trzymać się bojowej retoryki
proletariackiej) powstawały nowe role społeczne zawdzięczane epoce
przemysłowej, a w szczególności głównemu jej bohaterowi, którym był silnik.
Ksztaltowały się role wlaścicieli, zarządców, księgowych, inżynierów,
ekonomistów, doradców prawnych, akcjonariuszy, członków zarządów i rad
nadzorczych, bankierów, ekspertów i urzędników giełdowych, handlowców,
specjalistów od reklamy i marketingu. Każdy z nich miał do rozgrywania swoje
własne rodzaje gier, nieznane we wcześniejszych okresach historycznych.

\end













</pre></body></html>