%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12pt   \magnification1200
\hsize14cm \vsize20cm
\advance\hoffset6mm

% Tytu� ca�o�ci: Etyka liberalizmu a duch globalizacji
% Zasada [obowi�zek] maksymalizowania sprawno�ci informatycznej. 

 \headline={\ifnum\pageno>1 \ifodd\pageno \rightheadline\else
\leftheadline\fi\else\hfil\fi}
\def\rightheadline{\vbox{\line{\hfill
{\Blue{\helhes I. Duch globalizacji}}
\hfill\st\folio}%
\vskip4pt\hrule}}
\def\leftheadline{\vbox{\line{\st\folio \hfil\Blue{{\helhes
I. Duch globalizacji}}\hfil}\vskip5pt\hrule}}
\pn
{\utop Rozdzia� pierwszy} \msn
{\utopiatit Duch globalizacji}
\b\bsn
{\bbf 1. Nap�d globalizacji -- inwestycje zagraniczne w krajach
rozwijaj�cych si�}
\bsn
{\sb Spis tre�ci odcinka 1}
\msn {\ls \n \baselineskip 10pt
1.1. G��wny mechanizm nap�dowy (,,duch'') globalizacji ekonomicznej -- wp�yw
inwestycji zagranicznych w krajach rozwijaj�cych si� na ich w��czenie si� w
proces globalizacji. Poj�cie sprz�enia zwrotnego. Zapowied� tre�ci
rozdzia�u.
\msn
1.2. Dodatnie sprz�enie zwrotne mi�dzy wielko�ci� zagranicznych inwestycji
bezpo�rednich, swobod� ekonomiczn� w kraju przyjmuj�cym inwestycje i 
rozwojem gospodarczym tego kraju.   
\msn
1.3. Inwestycje zagraniczne po�rednie i bezpo�rednie. Kluczowa rola tych
drugich w uzdalnianiu kraj�w rozwijaj�cych si� do roli aktywnych
uczestnik�w globalizacji.
\msn
1.4. Zasi�g tematyczny bada� nad globalizacj�: gospodarka, polityka,
kultura. 
\msn
1.5. Zasi�g chronologiczny bada� nad globalizacj�. Przekr�j historyczny
przez procesy sprzyjaj�ce globalizacji politycznej; ich fundamenty
ekonomiczne.
\msn
1.6. Definicja {\nit globalizacji ekonomicznej} jako maksymalizacji proces�w
wymiany d�br i przemieszczania zasob�w; uj�cie tych proces�w pod k�tem
zasi�gu terytorialnego, stopnia swobody i kierunku strumienia
inwestycyjnego.
\msn
1.7. Dok�adniejsze okre�lenie kategorii {\nit kraj�w rozwijaj�cych si�}, z
podkre�leniem warunku reform strukturalnych. Znaczenie tej kategorii dla
okre�lenia ducha globalizacji.
\msn
1.8. Gry o sumie zerowej i sumie niezerowej dodatniej. Bezpo�rednie
inwestycje zagraniczne jako gra o sumie dodatniej.
\msn
1.9. Podobie�stwo krytyki globalizacji do marksowskiej krytyki kapitalizmu.
Filozoficzne uog�lnienie poj�� {\nit software} (czynnik intelektualny) i {\nit
hardware} (czynnik materialny). 
\msn
1.10. Podobne �r�d�o krytyki antyglobalistycznej i marksowskiej: pogl�d o
ekonomicznej nieistotno�ci czynnika intelektualnego (wiedza, ryzyko, kapita�
etc.) prowadz�cy do wniosku, ze nie jest moralne czerpanie korzy�ci z tytu�u
dysponowania tym czynnikiem.
\msn
1.11. Czy jest moralnie naganne, je�li w wyniku przemieszcze� kapita�u
szybciej bogaci staj� si� bogatsi ani�eli biedni staj� si� mniej biedni? 
Przeciwstawne odpowiedzi: zasada odg�rnej sprawiedliwo�ci (marksizm,
antyglobalizm etc.) i zasada negocjowania przez wolne podmioty (liberalizm). 
\b}
\s\hrule
\s\bsn   % \baselineskip12pt
{\bf 1.1.} Metafor� ducha w odniesieniu do sfery ekonomicznej pos�u�y�
si� przed wiekiem Max Weber w klasycznym studium {\qit Etyka protestancka
a duch kapitalizmu}.%
\note{\n
W oryginale {\nit Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus.}
Studium to ukaza�o sie w dw�ch cz�ciach w kolejnych numerach {\nit Archiv
f�r Sozialwissenschaft und Sozialpolitik} 20 (1904). S.~1-54 i 21 (1905).
S.~1-110. Ze wzgl�du na ukazanie si� pierwszej cz�ci studium w roku 1904,
nawi�zanie do� w obecnej ksi��ce (2004) ��czy si� z intencj� uczczenia
tej wyj�tkowo okr�g�ej rocznicy.
}
Przeno�nia Webera dobrze si� po stu latach nadaje, �eby na jej wz�r
utworzy� now� par� poj�ciow�, paraleln� w pewien spos�b do tamtej. 
Kapitalizm ma dzi� nowe wydanie, globalistyczne. To b�dzie jeden z cz�on�w
nowej pary. 

Co do etyki w krajach protestanckich, to ironicznym zrz�dzeniem historii
zast�pi�a j� nierzadko etyka socjaldemokratyczna, a ta prowadzi w dalece
odmiennym kierunku; na czele natomiast post�pu gospodarczego przydarzy�o si�
znale�� niekt�rym krajom katolickim, jak Irlandia, Hiszpania, Bawaria. Gdy
sko�czy� si� protestantyzm jako cz�on etyczny Weberowej diady, naturalnym
kandydatem na jego miejsce sta�a si� etyka liberalna. Globalizacja wszak
bierze si� z post�puj�cej liberalizacji, czyli coraz mniej skr�powanej
wymiany d�br i coraz swobodniejszego przemieszczania si� zasob�w, a wi�c
kapita��w, ludzi, wiedzy, techniki. Czy za praktyk� liberalizacji stoi jaka�
liberalna etyka? B�d� zmierza� do pokazania, �e tak, a przewodnikiem w tej
drodze b�dzie Friedrich Hayek -- wiod�ca posta� liberalnej ekonomii
(nagroda Nobla 1974) i liberalnej etyki w 20 stuleciu.

Dlaczego jednak zamiast wprost o globalizacji mamy m�wi� o jej duchu? Czy to
aby nie przesadne na�ladownictwo Webera? S� powody, �eby i w tym punkcie go
na�ladowa�. Niemiecki {\k Geist} to nie jest posta� tak widmowa, jak polski
duch. W pewnych kontekstach s�owo to oznacza istot� rzeczy, co zgadza si� z
zamiarem dociekania istoty globalizacji. Niekiedy oznacza czynnik
sprawczy, jak w kontek�cie <<Geist der Geschichte>> (duch dziej�w).%
\note{\n
Dobrze tem moment sprawczo�ci oddany jest w tytule pewnego niemieckiego
kazania: {\nit Der Geist der Geschichte macht das Wirken des Heiligen
Geistes nach der Apostelgeschichte} --- Duch dziej�w wywiera takie dzia�anie
jak Duch �wi�ty wed�ug ,,Dziej�w Apostolskich''.} 
W ksi��ce tej, a w szczeg�lno�ci w obecnym rozdziale, wyprawimy si� na
poszukiwanie g��wnego czynnika sprawczego globalizacji ekonomicznej, w
zgodzie z t� przyczynow� koncepcj� ducha.

A je�li nie do ka�dego przemawia idea ducha, mamy w zanadrzu metafor� mo�e
bardziej konkretn�, mianowicie: {\qit czynnik nap�dowy i czynnik sterowniczy
globalizacji ekonomicznej.} Wyjdzie w gruncie rzeczy na to samo, bo duch ma
by� czynnikiem nap�dowym i zarazem sterowniczym cia�a. Nap�dowi po�wi�cony
jest pierwszy, a sterowaniu drugi odcinek obecnego rozdzia�u. 

Mechanizm nap�dowy, o kt�rym b�dzie tu mowa dzia�a na zasadzie sprz�enia
zwrotnego. Mianem tym obejmujemy tak� interakcj� uk�ad�w fizycznych,
biologicznych czy spo�ecznych, w kt�rej ka�dy z uk�ad�w wp�ywa na nat�enie
pewnej cechy w drugim. W zale�no�ci od rodzaju skutk�w interakcji odr�niamy
sprz�enia ujemne i dodatnie (przydawki te nie maj� nic wsp�lnego z ocen�
korzy�ci, wskazuj� tylko na kierunek zmiany wielko�ci).  
\m
Oto jak si� pojmuje {\k sprz�enie zwrotne ujemne}. 
\m
{\ls \baselineskip12pt 
Przyrost wielko�ci cechy C (ci�nienia, temperatury, wielko�ci populacji
itp.) w uk�adzie U1 po osi�gni�ciu okre�lonego progu g�rnego uruchamia
uk�ad U2, kt�ry oddzia�uje na U1 w kierunku zmniejszenie wielko�ci C do
okre�lonego progu dolnego. Po osi�gni�ciu progu dolnego C znowu wzrasta i
cykl si� powtarza. Przyk�adami uk�adu U2 s� wszelkiego rodzaju regulatory
wbudowane w uk�ady typu U1, jak regulator Watta (U2) w maszynie parowej
(U1), homeostat w lod�wce itd.\m}

Nast�puj�cy opis definiuje {\k sprz�enie zwrotne dodatnie.} 
\m
{\ls \baselineskip12pt 
Przyrost wielko�ci cechy C w uk�adzie U1 powoduje przyrost C w uk�adzie U2,
to z kolei wp�ywa na przyrost C w U1, poczem zn�w za spraw� U1 wzrasta C w
U2, i tak dalej. Przyk�adem mo�e by� rozprzestrzeniane si� ognia: jedna
belka, zapalaj�c drug� w swym otoczeniu nagrzewa si� od tej drugiej jeszcze
bardziej i wybucha nowym ogniem, i tak dalej. Wyrazistym przyk�adem jest
eskalacja konfliktu mi�dzy jednostkami lub grupami spo�ecznymi. Przypadek
bardziej krzepi�cy jest opisany przez ewangeliczne powiedzenie: ,,temu, kto
ma b�dzie jeszcze przydane''.\m}
\pn 
Wraz z t� sentencj� wracamy w kr�g spraw obj�tych tytu�em obecnego odcinka,
w kt�rym mowa jest o bogaceniu si� bogatych. Nim jednak podejmie si� ten
temat, trzeba wskaza� na najbardziej podstawowe sprz�enie zwrotne, istny
mechanizm nap�dowy ca�ej globalizacji, kt�re jawi si�, gdy zestawi� tematy
dw�ch sk�adaj�cych si� na ten rozdzia� odcink�w. Oto one (przypominam 
pierwszy i zapowiadam drugi):
\ssn
1. Transakcje transnarodowe: bogaci si� bogac�, biedni staj� si� mniej
biedni; \pn
2. Przemy�lno�� historii: ekspansja liberalizmu bez liberalnej ideologii.%
\m
{\ls \n Tytu� drugiego odcinka jest inspirowany lektur� ksi��ki Jerzego
Szackiego {\nit Liberalizm po komunizmie}, 1994, oraz obserwacjami
rzeczywisto�ci politycznej i gospodarczej w r�nych pa�stwach. Szacki
ukazuje s�abo�� ideologii liberalnej w Polsce, przekonuj�co analizuj�c jej
przyczyny. Wiemy jednak, �e w innych krajach Europy libera�owie, cho�
bardziej okrzepni�ci, te� nie stanowi� partii masowych, a w Azji pewnie ze
�wiec� trudno znale�� takich, co znaliby nazwisko praojca liberalizmu Adama
(Smitha). W Europie scenariusz bywa cz�sto taki, �e socjaldemokraci lubiani
przez masy (w odr�nieniu od libera��w) wygrywaj� wybory, dzi�ki czemu
zyskuj� mo�liwo�� prowadzenia polityki liberalnej. Je�li nawet czyni� to ze
wstr�tem i posuwaj� si� zygzakami, nie maj� innego wyj�cia; w przeciwnym
przypadku gospodarka dozna za�amania. W Azji za� praktyka liberalizmu bez
akceptowania, a nawet bez znajomo�ci, jego teorii przyp�ywa na fali
globalizacji: bierze si� z konieczno�ci adaptacji do regu� gospodarczych,
kt�re rz�dz� rozwini�t� ekonomicznie cz�ci� �wiata. a te s� regu�ami
wolnego rynku.

Wymuszon� przez realia, cho� realizowan� wbrew ch�ciom, strategi� liberaln�
w tym jej punkcie, kt�ry dotyczy pa�stwa opieku�czego trafnie ujmuje Andrzej
Lubowski w artykule <<Mniej od pa�stwa>>, pisz�c, co nast�puje. ,,Jeste�my
�wiadkami nie tyle demonta�u pa�stwa opieku�czego z pobudek ideowych, co
jego stopniowego okrawania z przyczyn natury pragmatycznej. Dzi� po prostu
nikt sobie na to nie mo�e pozwoli�. By� mo�e nigdy nikogo nie by�o na to
sta�, tylko tak d�ugo, jak by�o to mo�liwe, zachodnioeuropejska
socjaldemokracja, kieruj�c si� g��boko humanitarnymi wzgl�dami, stara�a si�
odsun�� w czasie konfrontacj� z fiskaln� rzeczywisto�ci�.'' ({\nit Polityka}
nr 29 (2410), 19 lipca 2003, str.~39).  \m}
\pn
Ka�dy z dw�ch odcink�w obecnego rozdzia�u traktuje o innym cz�onie w obr�bie
dodatniego sprz�enia zwrotnego stanowi�cego �w mechanizm nap�dowy
globalizacji. Nast�pny fragment tego odcinka daje wgl�d w sprz�enie mi�dzy
wielko�ci� inwestycji w krajach rozwijaj�cych si� a swobod� gospodarcz� w
tych�e krajach (terminem ,,kraje rozwijaj�ce si�'' wystarczy operowa� narazie
w spos�b intuicyjny, a dok�adniejsz� analiz� znaczeniow� daje fragm.~1.7).
\bsn
{\bf 1.2.} Wielko�� inwestycji firm z kraj�w rozwini�tych w krajach
rozwijaj�cych si� stanowi kluczowy czynnik globalizacji, a wi�c i miarodajny
jej wska�nik, z tego wzgl�du, �e inwestycje te w istotny spos�b wzmacniaj�
gospodarczo kraje rozwijaj�ce si�. Im wi�cej za� jest mocnych uczestnik�w
globalizacji, tym lepiej dla ca�ej gospodarki �wiatowej.

M�wi�c w obecnym kontek�cie o inwestycjach zagranicznych, b�d� mia� na uwadze
tak zwane inwestycje bezpo�rednie, to znaczy takie, kt�re polegaj� na
trwa�ym zaanga�owaniu si� w gospodark� kraju przyjmujacego, a nie na
chwilowym lokowaniu kapita�u w formie tzw.\ inwestycji portfelowych
(por. fragm.~1.3).

Struktura z�o�ona z takich inwestycji w kraju rozwijaj�cycm si� jest to
jeden z rozwa�anych uk�ad�w, powiedzmy, U1. Wielko�� wchodz�cej w gr� cechy
C oddaje standardowy wska�nik (stosowany przez Bank �wiatowy), mianowicie
wyra�ony w procentach stosunek warto�ci og�u zagranicznych inwestycji
bezpo�rednich (BIZ) do produktu krajowego brutto danego kraju. Okre�limy to
kr�tko jako {\k poziom BIZ}.

Drugi z uk�ad�w, powiedzmy U2, to kraj przyjmuj�cy inwestycje zagraniczne.
Jakie warunki powinien on spe�nia�, �eby przyci�gn�� BIZ, i to w warunkach
konkurencji, gdy o to samo ubiegaj� si� inne kraje, za� inwestorzy mog�
mi�dzy nimi wybiera�? W odpowiedzi trzeba wymieni� trzy nast�puj�ce cechy.
\msn
--- \ Cecha S \ $\bullet$  {\k \underbar{Swoboda} dzia�alno�ci gospodarczej},
na kt�r� si� sk�ada: (a) {\k deregulacja} czyli wolno�� od zakaz�w prawnych
nie maj�cych uzasadnienia etycznego ani ekonomicznego, a bior�cych si� z
nacisku pewnych grup interes�w (np.\ w Niemczech zakaz handlu po godzinie
18) lub z za�o�e� ideologicznych; (b) swoboda w sensie braku utrudnie�
fizycznych, np.\ z�y stan infrastruktury transportowej i telekomunikacyjnej,
oraz psychologicznych i socjologicznych, jak niestabilno�� prawa, korupcja,
niski poziom fachowy administracji pa�stwowej, du�e koszty pracy, nadmierna
roszczeniowo�� zwi�zk�w zawodowych, nastroje ksenofobiczne wsr�d ludno�ci,
mentalno�� socjalistyczna rz�dz�cych czy spo�ecze�stwa.
\msn
--- \ Cecha E \ $\bullet$  {\k \underbar{\k Edukacja} na odpowiednim
poziomie}, to jest, poziomie na miar� potrzeb rozwini�tej i opartej na
wiedzy gospodarki; szczeg�lnie wa�nymi jej dziedzinami s� matematyka,
informatyka z logik�, ekonomia, nauki spo�eczne i prawne, nowoczesna
filozofia (tj.\ wchodz�ca w syntez� z wymienionymi naukami i z naukami
przyrodniczymi).
\msn
--- \ Cecha B \ $\bullet$  {\k \underbar{\k Badania} naukowe, podstawowe 
i stosowane}, uprawiane w pewnym zakresie na ca�ym froncie, ze wzgl�du na
potrzeby edukacji, a ze szczeg�ln� intensywno�ci� w wybranych
dziedzinach, w kt�rych dany kraj ma szans� znale�� si� w�r�d �wiatowej
czo��wki.
\m
{\ls \n Stosowna tu b�dzie glossa w sprawie znaczenia bada� podstawowych,
za kt�rymi w krajach ubo�szych przemawia i ten wzgl�d, �e s� one ma�o
kosztowne. Wzgl�d ten sprawi�, �e po pierwszej wojnie �wiatowej intensywnie
uprawiano w Polsce, ze �wiatowym sukcesem, wysoce abstrakcyjne dzia�y
matematyki. Jeden z nich, algebraiczna teoria grup, b�d�ca specjalno�ci�
trzech matematyk�w z uniwesytetu w Poznaniu, kt�rych zaanga�owa� polski
wywiad wojskowy, okaza�a si� umiej�tno�ci� niezb�dn� do rozszyfrowania kod�w
niemieckiej Enigmy (bez czego wygranie wojny by�oby niepor�wnanie
trudniejsze). Ze strony brytyjskiej istotny wk�ad do tej akcji mia�
Alan Turing, kt�rego zatrudniono ze wzgl�du na jego rewelacyjny dow�d
istnienia liczb nieobliczalnych (praca z logiki) wymagaj�cy pomys�owych
technik kodowania formu� matematycznych. W tych�e badaniach Turing
zdefiniowa�, jako abstrakcyjny obiekt matematyczny, uniwersaln� maszyn�
cyfrow�; jej fizyczn� realizacj� dzi� ka�dy z nas ma na biurku w postaci
osobistego komputera --- wymowne �wiadectwo praktyczno�ci nauk najbardziej
abstrakcyjnych. \m}
\pn
Cechy S, E i B, gdy wyst�puj� w danym kraju w odpowiednio du�ym nasileniu,
tworz� uk�ad niezb�dny do tego, �eby kraj ten uzyska� wysoki poziom BIZ.
Im wi�ksze ich nasilenie tym, wi�ksza szansa, ze kraj ten b�dzie wygrywal w
konkurencji z innymi zabiegaj�cymi o BIZ. Uk�ad ten odznacza si� du��
zwarto�ci� nie tylko dlatego, �e brany jest pod uwag� jako ca�o�� w
kalkulacjach potencjalnych inwestor�w, lecz tak�e dlatego, �e jego sk�adniki
S, E i B wzajem si� warunkuj� i wspieraj�. Im wi�cej jednego z nich, tym
wi�ksz� szans� rozwoju maj� pozosta�e. Potraktujmy je wi�c w dalszych
rozwa�aniach ��cznie, jako jeden kompleks okre�lony z�o�onym symbolem
,,S.E.B''. Jest to jeden z trzech cz�on�w tego dodatniego sprz�enia
zwrotnego, kt�re stanowi g��wny mechanizm nap�dowy globalizacji, czyli (w
innym por�wnaniu) o�ywiaj�cego j� ducha.

Pozosta�e komponenty naszego sprz�enia zwrotnego s� nast�puj�ce.
\msn
--- (Z) \ poziom inwestycji \underbar{Zagranicznych} w danym kraju; \pn 
--- (G) \ stan \underbar{Gospodarczy} kraju mierzony standardowo takimi
wska�nikami, jak PKB, stopa zatrudnienia, stabilno�� waluty, wielko�� i
struktura eksportu itd.
\msn
Jako nazwy cech niech funkcjonuj� litery b�d�ce inicja�ami s��w wyr�nionych
(przez podkre�lenia) w opisie cech. Oto daj�ce si� w ten sposob wyrazi�
wsp�zale�no�ci o charakterze sprz�e� dodatnich. Strza�ka symbolizuje
relacj� wp�ywania na przyrost cechy, ktorej symbol figuruje po strza�ce. 
\msn % \eject \pn
$\bullet$ \ \ 1. \ S.E.B $\hookrightarrow$ Z 
\ssn 
$\bullet$ \ \ 2. \ Z $\hookrightarrow$ G 
\ssn
$\bullet$ \ \ 3. \  G $\hookrightarrow$ S.E.B
\ssn
$\bullet$ \ \ 4. \ S.E.B $\hookrightarrow$ Z. 
\ssn
$\bullet$ \ \ .........................
\msn
Te zapisy symboliczne czytamy, jak nast�puje.
\msn
$\bullet$ \ \ 1. Wysoki poziom S.E.B w danym kraju
przyci�ga zagranicznych inwestor�w, i co powoduje wysoki poziom BIZ.
\ssn
$\bullet$ \ \ 2. Wysoki poziom BIZ poprawia stan gospodarczy kraju.
\ssn
$\bullet$ \ \ 3. Wy�szy standard gospodarczy podnosi poziom S.E.B (kraj sta�
wtedy na poprawianie infrastruktury, rozw�j bada� i edukacji etc). 
\ssn
$\bullet$ \ \ 4. Wy�szy poziom S.E.B przyci�ga kolejne inwestycje. 
\msn
Od tego punktu cykl si� powtarza. Nie jest to konstrukcja czysto
teoretyczna. To historia sukcesu kraj�w na r�nych kontynentach: Tajwanu,
Korei Po�udniowej, Singapuru i in.\ w Azji, Chile w Ameryce Po�udniowej,
S�owenii i in.\ w Europie postkomunistycznej. Dlaczego tych a nie innych?
Je�li obecne rozwa�ania teoretryczne wesprzemy obserwacj� fakt�w
empirycznych, za ka�dym sukcesem da si� dostrzec wysoki, a za ka�d� pora�k�
zbyt niski poziom S.E.B. Gdy poziom ten przekroczy okre�lon� mas� krytyczn�,
eksploduje wtedy energia dodatnich sprz�e�, kt�rych schemat zosta�
wy�ej zarysowany.

Gdy jednak przejdziemy na grunt obserwacji empirycznych, obraz sukcesu nie
wsz�dzie oka�e si� tak jednoznaczny. Niekt�re kraje, kt�re imponowa�y
spiral� takich sprz�e� zwrotnych, jak Korea Po�udniowa, popad�y przed
niedawnym czasem (dok�adnie, by� to rok 1997) w p�tl� kryzysu finasowego. 
Nie jest to jednak pow�d do kwestionowania tezy o roli S.E.B lecz
przeciwnie, nowy za ni� argument. Okaza�o si� bowiem, ze w tym z�o�onym
kompleksie cech jedne funkcjonowa�y dobrze, inne gorzej; poszczeg�lne
sk�adniki kompleksu te� podlegaj� prawu sprz�enia dodatniego, tylko �e bywa
to nieraz wzajemnie wzmacnianie si� zjawisk niekorzystnych, co po
przekroczeniu pewnego progu skutkuje kryzysem i za�amaniem. W przypadku
Korei by�a to post�puj�ca choroba systemu bankowego, kt�ry na styku
interes�w przedsi�biorc�w z interesami polityk�w popada� w coraz wi�ksz�
korupcj�. Jej fina�em by�a reakcja �a�cuchowa bankructw bank�w i powi�zanych
z nimi firm z innych sektor�w. Tote� warunki, kt�re postawi� Bank �wiatowy,
przychodz�c Korei z pomoc� kredytow�, dotyczy�y napraw w sferze S.E.B.

Przeciwdzia�anie korupcji gospodarczej poprzez reformy w sferze prawa oraz
organizacji i zarz�dzania, to klasyczny przyk�ad dzia�a� z kanonu etyki
liberalnej. Chodzi tu o sytuacj�, gdy jaka� firma wzamian za poparcie
udzielane politykom, czy b�dzie to finansowanie partii, czy wr�cz zasilanie
prywatnego bud�etu polityka, uzyskuj� mozliwo�ci dzia�anie niedostepne dla
tych, co nie bior� udzia�u w procederze korupcyjnym. K�adzie to kres grze
si� rynkowych, gdzie dominuj�cym czynnikiem jest konkurowanie cen� i
jako�ci�. W konsekwencji, deformuj�c mechanizm cen, os�abia to rol� rynku
jako wiarogodnego systemu przetwarzania informacji (wi�cej na ten temat -- w
rozdziale trzecim). A przek�amania w informacji to �r�d�o awarii
gospodarczych, kt�re przydarzywszy si� w jednym kraju, mog� da� pocz�tek
fali kryzysowej w skali globalnej. 

Jak to si� ma do etyki liberalnej? W�r�d jej norm jest ta, �eby klasa
polityczna nie mia�a mo�liwo�ci ingerowania w gospodark�. Ingerowanie takie
narusza zasad�, by prawo do decyzji mia� tylko ten, kto ma do tego
odpowiedni� wiedz� i kto za b��dy decyzji poniesie konsekwencje. Jest to
{\qit zasada odpowiedzialno�ci}. Nie respektuje jej system daj�cy politykom
i urz�dnikom prawo rozstrzygania o tym, jakie towary s� ludno�ci potrzebne
albo o tym, komu wolno je wytwarza�, sprzedawa� itd. To drugie, sk�adaj�ce
si� na praktyk� licencjonowania, to zarazem czynnik korupcjogenny. Etyka
liberalna postuluje podcinanie go od korzeni, podczas gdy etyka
socjalistyczna, z jej przekonaniem o m�dro�ci i dobroci W�adzy pa�stwowej
(je�li socjalistyczna) zak�ada, i� politycy m�drze u�yj� swych
uprawnie� wy��cznie dla dobra ludu. Kt�ry z tych system�w etycznych ma
racj�, wci�� od nowa pokazuje �ycie.
%---------------------------------------------------------------------
\bsn 
{\bf 1.3.} Skoro, jak si� wcze�niej rzek�o, transnarodowe przep�ywy kapita�u
stanowi� g��wny mechanizm nap�dowy globalizacji, kt�ry w podnio�lejszej
stylistyce nazywamy jej duchem, to nale�y przyjrze� si� temu dok�adniej. W
poprzednim fragmencie, cho� dotyczy� tego zjawiska, nie mogli�my wchodzi� w
szczeg�y, �eby nie prze�adowa� pola widzenia; g��wna bowiem uwaga nale�a�a
si� funkcjonowaniu gospodarczych sprz�e� zwrotnych. Obecnie warto dokona�
pewnych dookre�le�.

Zacznijmy od dok�adniejszego odr�nienia bezpo�rednich i po�rednich
inwestycji zagranicznych. Po�rednie zwane s� tak�e portfelowymi. {\k
Inwestycje portfelowe} to d�ugookresowe lokaty w zagranicznych papierach
warto�ciowych (obligacjach, akcjach); nazwa t�umaczy si� sama przez si�
(papiery nosi si� w portfelu). Okre�lenie za� {\k inwestycje po�rednie}
wskazuje na to, �e dostarczyciel kapita�u na rynek danego kraju wspiera w
nim inwestycje nie przez to, �e sam zak�ada lub przejmuje firm�, lecz przez
to, �e dostarcza kapita�u innym inwestorom, w�a�nie tym prowadz�cym firmy,
kt�rych papiery zakupuje. Tak wi�c, inwestora po�redniego nie interesuje
sprawowanie kontroli nad firm�, w kt�r� inwestuje np.\ przez zakup akcji;
nie zmierza on do bezpo�redniego ni� zarz�dzania. Co go w takim razie
interesuje? G��wnym jego celem jest dywersyfikacja portfela inwestycyjnego w
celu ograniczenia ryzyka i osi�gni�cia wi�kszego zysku przez lokowanie
pieni�dzy w tych zagranicznych papierach warto�ciowych, kt�re daj� szans�,
po uwzgl�dnieniu r�nic kurs�w walutowych, na wy�sz� stop� procentow�.

Inwestycje portfelowe mog� mie� jaki� wp�yw na o�ywienie gospodarcze, ale
nie ma w nich tej si�y mobilizacyjnej, kt�r� (jak b�dzie mowa dalej) maj�
inwestycje bezpo�rednie. Gro�� te� destabilizacj� rynk�w finansowych, cho�by
dlatego, �e ka�dej chwili mog� by� wycofane, je�li inwestorom tak podyktuje
ich kalkulacja zysk�w.

{\k Bezpo�rednie inwestycje zagraniczne}, skr.\ BIZ, s� transakcjami, kt�re
polegaj� na podejmowaniu od podstaw samodzielnej dzia�alno�ci gospodarczej
za granic� lub te� przejmowaniu kierownictwa ju� istniej�cej firmy.
Inwestycje takie s� elementem strategii upatruj�cej szanse rozwoju w
ekspansji na rynek �wiatowy. M�wimy tu o szczeg�lnej grupie przedsi�biorstw
tzw. korporacji transnarodowych, kt�re mo�na okre�li� jako przedsi�biorstwa,
maj�ce udzia�y w firmach zlokalizowanych w wi�cej ni� w jednym
kraju oraz kontroluj� te udzia�y.%
\note{\n 
Okre�lenie to zaczerpni�te jest ze strony leon.profesional.wizytowka.pl/
(brak nazwiska autora tekstu).}

Podsumowuje to kr�tko definicja pochodz�ca z dokumentu Mi�dzynarodowego
Funduszu Walutowego i OECD, a wi�c maj�ca charakter szczeg�lnie
autorytatywny: {\k BIZ jest to inwestycja podejmowana w celu uzyskania
trwa�ego wp�ywu na dzia�alno�� jakiego� przedsi�biorstwa w innym kraju.}
Poj�cie wp�ywu precyzuje si� w tym dokumencie w ten spos�b, �e jest on
dostateczny, gdy pojedynczy inwestor kontroluje przynajmniej 10\% g�osow
akcji w danej firmie (jest to pakiet wystarczaj�cy, gdy si� zwa�y, i�
najcz�ciej akcje danej firmy s� w posiadaniu szerokiej grupy inwestor�w).

Inwestor bezpo�redni mo�e stworzy� na rynku zagranicznym nowe
przedsi�biorstwo. S� mo�liwe trzy sposoby wej�cia na rynek.
\ssn
--- Inwestor buduje nowe przedsi�biorstwo od podstaw ({\k greenfield}). \pn
--- Inwestor przejmuje istniej�ce przedzi�biorstwo i dokonuje jego
restrukturyzacji w celu podniesienia efektywno�ci ({\k brownfield}). \pn
--- Inwestor podejmuje wsp�prac� z partnerem lokalnym. 
\ssn
Odr�nienie tych dw�ch rodzaj�w inwestowania odgrywa kluczow� rol� w
rozwa�aniach nad globalizacj�. Jest ono szczeg�lnie wa�ne dla okre�lenia
sytuacji kraj�w rozwijaj�cych si�, a wi�c tych, kt�re maj� szans� sta� si�
partnerami w procesie globalizacji (w odr�nieniu od kraj�w z marginesu
globalizacji, do kt�rych typowo nale�� liczne kraje Czarnej Afryki).

BIZ to nieodzowny element rozwoju kraj�w rozwijaj�cych si�, gdy� w punkcie
startu nie maj� one nigdy dosy� w�asnego kapita�u, by m�c si� zmierzy� z
rynkiem lokalnym. Nie maj� te� niezbednej technologii, sztuki zarz�dzania,
sztuki marketingu i niezb�dnych do marketingu kontakt�w. W stopniu na tyle
znacz�cym, �eby pokona� bezw�adno�� stanu dotychczasowego i da� impuls
trwa�ego rozwoju mog� to uczyni� tylko potentaci zagraniczni. 

Nie oznacza to bynajmniej bierno�ci ze strony kraju przyjmuj�cego
inwestycje, jego polityk�w, przedsi�biorc�w, uczonych, pedagog�w.
Przeciwnie, musi to by� aktywno�� intensywna i bardzo racjonalna, �eby mog�y
si� przyj�� zagraniczne przeszczepy. By�a o tym mowa we fragmencie 1.2,
gdzie akcentowano konieczno�� tworzenia warunk�w swobody gospodarczej ze
strony kraju przyjmuj�cego inwestycje. To zadanie w du�ej mierze dla
polityk�w. Przed miejscowymi przedsi�biorcami staje zadanie nawi�zania
relacji kooperacyjnych i konkurencyjnych z partnerami z zagranicy, a tak�e
ryzyko przegrywania z nimi w walce konkurencyjnej. Uczeni musz� stan�� do
konkurencji z nauk� �wiatow�, nauczyciele podj�� wysi�ek edukacyjny na miar�
wyzwa� stwarzanych przez now� sytuacj�. Bez tak intensywnego w��czenia si�
rz�du, elit i spo�ecze�stwa kraju przyjmuj�cego inwestycje, ich strumie�
pocznie w tym kraju wysycha� i kierowa� si� tam, gdzie mia�by szans� na
ch�tne i rozumne partnerstwo.

%---------------------------------------------------------------------
\bsn
{\bf 1.4.} Duch globalizacji, jak zosta� opisany wy�ej w 1.1, 1.2 i 1.3,
zdaje si� by� duchem opieku�czym gospodarki i tylko na t� sfer� wywiera� swe
dobroczynne oddzia�ywania. W rozumieniu wielu autor�w jest to istotnie
problematyka wy��cznie ekonomiczna. Inni rozszerzaj� zakres terminu a� po
zjawiska kulturowe, jak uniformizacja kultury i sposobu �ycia w skali
globalnej: przys�owiowy hamburger z coca-col� spo�ywany na filmie produkcji
hollywoodzkiej przez Chi�czyk�w, Arab�w, Eskimos�w etc.

Stanowisko zaj�te w tej ksi��ce jest nast�puj�ce. Poj�ciem globalizacji
obejmuj� trzy sfery, ekonomiczn�, polityczn� i kulturow�, w przekonaniu, �e
ich silne wzajemne wsp�zale�no�ci wymagaj� potraktowania w jednej rozleg�ej
teorii globalizacji. Nie odrazu jednak Krak�w zbudowano. A zaczyna� budow�
mo�na od r�nych miejsc, mo�na te� jedne zagadnienia uwzgl�dnia� szerzej,
inne szkicowa�, a inne tylko odnotowywa�. 

Poprzestaj� na odnotowaniu jedynie, �e istnieje zagadnienie globalizacji
kulturowej. Zajmowa� si� nim nie b�d� nie dlatego, i�by nie by� to temat
donios�y, ale dlatego, �e jego donios�o�� idzie w parze ze szczeg�ln�
z�o�ono�ci� problemu. Chodzi w nim o sprawy z kategorii duchowych, a cho�
duch jest pono� substancj� prost�, jego sprawy okazuj� si� nad wyraz
z�o�one, cho�by z racji wsp�zale�no�ci w stosunku do materii ekonomicznej i
politycznej. Trzeba wi�c wpierw dobrze si� rozezna� w tamtej materii, te�
nie�atwej do zg��bienia, �eby mie� co� rzeczowego do powiedzenia w takiej
kwestii, jak uniformizacja kultury czy zanik pewnych kultur lokalnych (np.\
tych zwi�zanych z wierzeniami magicznymi) w miar� wzrostu o�wiaty, i tak
dalej. Bywa, �e im trudniejsze zagadnienie, tym �atwiej przychodzi je
podejmowa� ludziom o pasji moralistycznej, jak s�ynni Noam Chomsky, Zygmunt
Bauman, czy Benjamin Barber. Ci dobrze wiedz�, co dobre a co z�e, nie musz�
wi�c wnika� w z�o�one mechanizmy proces�w spo�ecznych, wystarczy z�o
pi�tnowa� i do dobra zach�ca�. W t� akcj� nie b�dziemy si� tu jednak
anga�owa�.

Globalizacja polityczna czyli d��no�� do integracji politycznej w skali
globalnej, przejawiaj�ca si� w kompetencjach organizacji mi�dzynarodowych, w
szczg�lno�ci ONZ, b�dzie jedynie szkicowana; mo�na te� powiedzie�, �e b�dzie
przedmiotem uwagi niejako na drugim planie. Nie jest to wynik jakiej�
hierarchii wa�no�ci lecz wynik przyj�tej strategii badawczej i pisarskiej.
Nie wolno zagadnie� globalizacji politycznej zby� milczeniem, trzeba wi�c
ich obecno�� sygnalizowa�, ale ze wzgl�du na rozleg�o�� jednego i drugiego
tematu nie da si� zawrze� obu w jednym tomie na r�wnych prawach. St�d
kompromis wyra�aj�cy si� w metaforze dw�ch plan�w.

Jest te� pewien pow�d zwi�zany z g��bokim, a ma�o znanym, zagadnieniem, jak
pewne praid�owo�ci informatyczne, bliskie problematyce logicznej,
dostarczaj� uzasadnienia dla pewnych norm �ycia spo�ecznego. W
szczeg�lno�ci, wchodzi tu w gr� logiczno-informatyczne uzasadnienie regu�y
wolno�ci gospodarczej. Jego inicjatorem by� Friedrich Hayek (Nobel z ekonomii
1974). wybitny przedstawiciel orientacji liberalnej w tzw.\ austriackiej
szkole ekonomicznej. W�r�d zalet informatycznych wolnego rynku jest ta, i�
stanowi on taki system przetwarzania danych (czyli pewnego procesu
obliczeniowego), �e przetwarzanie jest rozproszone, interaktywne i po cz�ci
analogowe. Dzi�ki temu wykonalne staj� si� obliczenia, kt�re praktycznie
by�yby niewykonalne w innym systemie (w centralnym planowaniu
socjalistycznym brak jest wszystkich wymienionych cech). A �e wolny rynek
wymaga w�a�ciwej sobie infrastruktury politycznej, kulturowej i etycznej,
powstaje prosz�cy si� o rozwik�anie w�ze� zagadnie�; najbardziej za�
obiecuj�ce podej�cie do rozwi�zywania mamy od strony globalizacji
ekonomicznej.  
%-------------------------------------------------------------------
\msn
{\bf 1.5.} Tak okre�liwszy zasi�g tematyczny, trzeba z kolei ustali� zasi�g
globalizacji w czasie. Wymaga to ustosunkowania si� do wyg�aszanych tu i
�wdzie z�otych my�li o globalizacji. Przydarza si� bowiem autorom tendencja,
�eby temat sw�j nobilitowa� staro�ytn� genealogi�. Podobnie jak ludzie
pr�buj� si� nobilitowa� odszukiwaniem po archiwach odleg�ych antenat�w.
Obserwuje si� wi�c sk�onno��, �eby przodkami globalizacji czyni� dawne
wielonarodowe imperia --- Karola Wielkiego, Rzymian, Aleksandra
Wielkiego. Analogia to jednak z�udna ju� przez to samo, �e chodzi o
pojedyncze pa�stwa, jest wi�c logiczn� niemo�liwo�ci�, �eby w ich ramach
zaistnia�y relacje mi�dzypa�stwowe czy transakcje transnarodowe, a te
stanowi� warunek konieczny globalizacji.  Do istoty globalizacji nale�y te�
dzia�alno�� takich instytucji, jak Bank �wiatowy, a to, nie ujmuj�c
geniuszowi Aleksandra czy Karola Wielkiego, nie mie�ci�o si� w zasi�gu ich
wyobra�ni.

Je�li nie chemy terminu ,,globalizacja'' uczyni� wieloznacznym, trzeba za
jej pocz�tek uzna� pewne zdarzenia w �wiecie techniki, polityki i
gospodarki, kt�re przypadaj� oko�o po�owy 19 wieku (b�dzie o tym mowa w
cz�ci historycznej ksi��ki). Ta chronologia zapobiega przesadzie w drug�
stron�, gdy potrzeba innego rodzaju sensacji, jak dramatyzm najnowszych
zagro�e�, ka�e niekt�rym wi�za� globalizacj� jedynie z okresem po drugiej
wojnie �wiatowej.

Pomimo zg�oszonych zastrze�e�, prawd� jest, �e w czasach, kiedy nie by�o na
globie globalizacji, dzia�y si� rzeczy, kt�re do niej prowadzi�y, jako �e
�a�cuchy przyczyn prowadz� coraz dalej i dalej wstecz, a takie
lokalizowanie w ci�gach przyczynowych sporo wnosi do rozumienia badanego
zjawiska. Niech wi�c za preludium do w�a�ciwych rozwa�a� pos�u�y spojrzenie
wstecz --- a� do pocz�tk�w rodzaju ludzkiego.

Idea globu jako ca�o�ci pojawia si� ju� na pierwszych stronach ksi�gi
Rodzaju. Czytamy tam, jak Stw�rca stawia przed ludzko�ci� zadanie: {\k
mn�cie si� i nape�niajcie ziemi�, a czy�cie j� sobie poddan�} (Rodz.~1,
28). Zadanie to wype�nia gatunek ludzki sumiennie. W odr�nieniu od
wszystkich innych stworze� wype�ni� sob� ca�y glob i czyni go sobie
poddanym. Czyni to w ten spos�b, �e nie tylko korzysta jak inne gatunki z
owoc�w ziemi, ale sam je wytwarza i przetwarza wedle w�asnych zamys��w. Czy
takie zape�nienie globu to s� ju� pierwociny globalizacji?

Jeszcze nie. Aby uchwyci� jej istot�, zrozumie� jej ducha, powinni�my si�
przygl�dn��, jak wygl�da negatyw, czyli brak, globalizacji. Jest to obraz
ziemi wype�nionej wprawdzie po kra�ce przez ludzko��, ale ludzko��
podzielon� na izolowane, s�abo lub wcale komunikuj�ce si� ze sob� obszary. 
Ten obraz te� znajdziemy na kartach Biblii --- w opowie�ci o utracie
zdolno�ci komunikacji w wyniku budowy wie�y Babel (,,pomieszajmy j�zyk ich,
aby nie rozumia� nikt g�osu bli�niego swego'', Rodz.\ 11, 6). Mora� z tej
opowie�ci da si� misternie wywie��, gdy budowanie wie�y Babel potraktowa�
jako symbol proces�w urbanizacji. Miasta stawa�y si� centrami pa�stw, a w
pa�stwach kszta�towa�y si� odr�bne j�zyki, wierzenia, obyczaje, prawa,
cywilizacje. 

Pa�stwa s� oddzielone od siebie wzajem przez dok�adnie wytyczone i strze�one
granice, na kt�rych napotyka na utrudnienia przep�yw ludzi i d�br. Tak wi�c
od powstania miast do powstania pa�stw, a od pa�stw do barier globalizacji
--- oto kierunek rozwoju historycnego od pocz�tk�w cywilizacji a� po czasy
bardzo niedawne. Jak b�dziemy dalej �ledzi�, szlabany mi�dzy pa�stwami
zacz�y by� opuszczane nieco ni�ej gdzie� od po�owy 19 wieku, inicjuj�c
globalizacj� ekonomiczn�.

Co do politycznej, trzeba zauwa�y�, �e istnienie r�nic w j�zyku,
wierzeniach, obyczajach, kulturze, to nieustanne �r�d�o konflikt�w mi�dzy
ludzkimi zbiorowo�ciami. Jest ono r�wnie realne i znacz�ce jak gospodarcze
sprzeczno�ci interes�w powsta�e np.\ z niedostatku ziemi, wody czy
po��danych minera��w. Konflikty wybuchaj� nieustannie, niszcz�c bezcenne
dobra --- �ycia ludzi, ich dobytek, dzie�a kultury. Ludzie, kt�rzy nie
s� do�� m�drzy, by wojen unika�, s� jednak na tyle m�drzy, �eby si� uczy� na
bolesnych do�wiadczeniach i po okresach spor�w i wojen szuka� sposob�w
lepszego u�o�enia wsp�ycia. W szczeg�lno�ci mi�dzy pa�stwami, kt�re s�
g��wnymi aktorami dziej�w.

I tu ju� mamy kroki w kierunku globalizacji. Z do�wiadczenia wojen oraz
ko�cz�cych je na czas jaki� regionalnych traktat�w pokojowych narodzi�a si�
w 18 wieku, na zasadzie uog�lnienia, idea pokoju wiecznego i uniwersalnego.
Wtedy jeszcze utopijna, ale gdy powsta�y pierwsze globalne zwi�zki pa�stw,
najpierw Liga Narod�w, wprawdzie niefortunna w dzia�aniach, ale
przecieraj�ca pewien szlak poj�ciowy. a nast�pnie Organizacja Narod�w
Zjednoczonych, my�l o {\k globalizacji politycznej} zacz�a stawa� si�
cia�em. Jest to my�l o prawnie ugruntowanym �adzie �wiatowym s�u��cym
pokojowi i jak najszerszej wsp�pracy pa�stw, region�w, cywilizacji.
Pod pewnym istotnym wzgl�dem globalizacja ekonomiczna jest
fundamentem politycznej. Pouczaj�cym przyk�adem jest tu do�wiadczenie Unii
Europejskie, wprawdzie ograniczone do jednego regionu, ale ilustruj�ce
prawid�owo�� og�lniejsz�. Globalizacja jest integracj�, a dramatycznym
przyk�adem dezintegracji politycznej jest wojna; je�li wi�c trudno dzi�
sobie wyobrazi� powt�rzenie si� wojny stuletniej Francji z Angli� czy
agresj� Niemc�w na Francj� lub Polsk�, to dlatego, �e kraje te dokona�y
integracji politycznej na mocnym fundamencie gospodarczym.
\m
{\ls \n Gdy tworzono Europejsk� Wsp�lnot� W�gla i Stali, zacz�tek obecnej UE,
rozumowano w�wczas, �e je�li Francja i Niemcy b�d� �ci�le wsp�pracowa� w
przemy�le stalowym i wsp�lnie nim zarz�dza�, to nie b�dzie sposobu, �eby
kt�re� z nich u�y�o stali do budowy armat i czo�g�w przeciw drugiemu. \m}
\pn
  S� jeszcze inne powody, dla kt�rych wsp�lnota gospodarcza wyprzedza
polityczn� i toruje jej drog�. Wsp�lne interesy usuwaj� w cie� nie tylko
nacjonalizmy lecz r�wnie� kontrasty ideologiczne, czego buduj�cym przyk�adem
jest w��czanie si� Chin Ludowych do koncertu ekonomicznego gospodarki
�wiatowej (jednym z konkretnych w tym kierunku posuni�� by�o przyj�cie Chin
do WTO w roku 2002).
%---------------------------------------------------------------------
\bsn
{\bf 1.6.} Jak dla politycznej strony globalizacji punktem wyj�cia w
okre�leniu jest poj�cie terytorium, tak dla aspektu ekonomicznego kluczowe
s� poj�cia: 
\msn
{\n [Lista A]}
\s
--- {\qit wymiana d�br} czyli handel, \par
--- {\qit przemieszczanie zasob�w}. 
\ssn
Dobra s�u�� zaspokojeniu potrzeb, zasoby za� wytwarzaniu d�br. Nale�� wi�c
do zasob�w surowce, narz�dzia, si�a robocza, kapita�. Te dwie klasy nie s�
ostro roz��czne, bo co si� nadaje do wytwarzania d�br ju� z tego powodu jest
ludziom potrzebne, a b�d�c zaspokojeniem potrzeby stanowi jakie� dobro.
Podobnie trudno jest o ostr� granic� mi�dzy przemieszczaniem (zmian�
miejsca) a wymian�, ale jeden i drugi defekt roz��czno�ci nie jest czym� co
by ogranicza�o prawomocno�� dalszych rozumowa�.

Ka�dy z tych dw�ch proces�w, to jest, handel i przemieszczanie zasob�w,
umie��my w trzech wymiarach, a s� one nast�puj�ce:
\msn
{\n [Lista B]}
\s 
--- {\qit zasi�g \par 
--- wolno�� \par
--- kierunek}. 
\ssn
Ustaliwszy, i� rzecz si� si� rozgrywa w tych trzech wymiarach, osi�gn�li�my
wa�ny punkt, w kt�rym mo�emy ju� ogarn�� ca�o�� procesu globalizacji (jakby
punkt widokowy, z kt�rego si� rozpo�ciera rozleg�y krajobraz. W
dotychczasowym rozwa�aniu pytali�my o istot� globalizacji, co wyra�a�a
metafora jej ducha czy, inna, mechanizmu nap�dowego, ale pozostawa�o tylko
domy�la� si�, czego to jest duch. czego nap�d (oczywi�cie, podstawy do
domys��w ma ka�dy, os�uchuj�c si� z tym terminem w masowych mediach).

Wy�szy stopie� zrozumienia osi�gamy dzi�ki u�wiadomieniu, �e w formalnej
klasyfikacji proces�w obejmuj�cej poj�cia minimalizacji, maksymalizacji,
u�rednienie, optymalizacji, globalizacja gospodarcza znajdzie si� w
kategorii {\qit maksymalizacji}. Jest to osiagni�cie przez pewien proces
g�rnej granicy, wyznaczonej granicami nasego globu.

Pozostaje zapyta�, jakie to s� procesy i pod jakimi wzgl�dami osi�gaj� one
maksimum. Na te dwa pytania odpowiadaj�, kolejno, listy A i B. Chodzi o
procesy wymiany d�br i przemieszczania si� zasob�w, ka�dy rozwa�any pod
k�tem jego zasi�gu, stopnia danej mu wolno�ci oraz kierunku.

I tak, mamy ju� wszystkie elementy do nast�puj�cej definicji.

\ramka
Globalizacja zachodzi wtedy wtedy i tylko wtedy, gdy: 
\ssn
--- (1) maksymalny, a wi�c globalny, jest zasi�g proces�w (z listy A);
\pn
--- (2) maksymalna i globalnie wszechobecna jest te� swoboda wymiany d�br
i przemieszczania si� zasob�w;
\pn
--- (3) strumie� proces�w (z listy A) jest tak skierowany, �eby strony w
nich uczestnicz�ce i gospodarka �wiatowa odnios�y z tego mo�liwie jak
najwi�ksz� korzy��.

\ssn
Starannego wyja�nienia wymaga punkt 3, kt�ry postuluje co� takiego, co
wydaje si� zbyt pi�kne, �eby mog�o by� prawdziwe. Bedzie to tematem
kolejnego ust�pu.  
%------------------------------------------------------------------------
\bsn
{\bf 1.7.} W wyja�nieniu punktu 3 kluczowe b�dzie poj�cie {\k kraj�w
rozwijaj�cych si�}. Termin ten obci��ony jest jednak dwuznaczno�ci�
powsta�� z powodu przesadnej uprzejmo�ci pod adresem krajow ubogich. �eby
nie nazywa� ich ubogimi lub nie-rozwini�tymi (w odr�nieniu od rozwini�tych)
okre�la si� je nieraz eufemistycznie jako ,,rozwijaj�ce si�''. Jest to
taktyka s�owotw�rcza polegaj�ca na ekstremalnym uog�lnieniu: poniewa� mo�na
rozwija� si� w r�nym stopniu, podpada pod to tak�e stopie� zerowy
(przypadek graniczny). Zamazuje to jednak obraz ze szkod� dla praktycznych
poczyna�, tak�e pomocowych, bo te musz� si� opiera� na realistycznym obrazie
sytuacji. 

W okre�leniu kraj�w rozwij�cych si� pomocne jest ustalnie g�rnego kra�ca,
kt�ry wyznaczaj� kraje rozwini�te. Reprezentatywnej ich pr�bki dostarcza
grupa {\k G7}, to jest, siedmiu tzw.\ najbogatszych kraj�w �wiata. Nale�� do
niej: Francja, Japonia, Kanada, Niemcy, Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i
W�ochy. Istniej� kraje r�wnie zamo�ne, gdy mierzy� zamo�no�� np.\ wielko�ci�
PKB na g�ow� mieszka�ca i innymi standardami. Ale ukonstytuowanie si� tych
siedmiu w wyodr�bniona grup� t�umaczy� si� mo�e ich przewagami pod wzgl�dem
liczby ludno�ci i rozmiar�w terytorium. W ka�dym razie, dla obecnych
rozwa�a� jest to poznawczo u�yteczne jako do�� precyzyjny wzorzec: {\k kraj
ekonomicznie rozwini�ty} to taki, kt�rego wska�niki gospodarcze s� zbli�one 
do tych w grupie G7.

Maj�c tak ustalony kres g�rny, �atwo zdefiniowa� {\k kraje rozwijaj�ce si�},
w skrocie KRS, jako zmierzaj�ce ku owej granicy --- w wyniku zachodz�cych w
nich zmian strukturalnych, jak wzrost o�wiaty, wzrost nak�ad�w na badania i
rozw�j, deregulacja, prywatyzacja, wzmacnianie dyscypliny bud�etowej,
skuteczne posuni�cia antykorupcyjne, czy obni�anie podatk�w.
\m
{\ls \n Klauzula podana w tej definicji po my�lniku wskazuje na nieodzowny
warunek znalezienia si� w kategorii KRS. Warunku tego nie spe�niaj� kraje,
kt�re odnotowuj� wprawdzie wzrost gospodarczy, ale bior�cy si� z innych
przyczyn, np.\ eksploatacji wielkich z�� bogactw naturalnych. Takie �r�d�o
zamo�no�ci, je�li si� nie ��czy ze wspomnian� przebudow� struktur (prawa,
edukacji, zarz�dzania etc) niesie powa�ne zagro�enia: uzale�nienie od
waha� cen surowc�w, a w razie, gdy stan� si� one zb�dne (co rozw�j techniki
czyni prawdopodobnym), niewyobra�alne za�amanie gospodarki, a wraz z ni�
struktur pa�stwowych i spo�ecznych. Opisany typ zamo�no�ci ,,za darmo''
reprezentuj� niekt�re kraje arabskie Bliskiego Wschodu, a kontrastuje z nim
silnie kilka kraj�w azjatyckich, typowydh przedstawicieli KRS. \m}
\pn
Zmiany takie nazywamy strukturalnymi, gdy� polegaj� one na przebudowie
struktur takich jak system prawa, system edukacji, system fiskalny, a
niekiedy nawet przej�cia do innego ustroju politycznego, w szczeg�lno�ci
od dyktatury do demokracji. 

Po tych konstatacjach mamy pe�niejsze przes�anki, �eby w strumieniu
inwestycji p�yn�cym od kraj�w rozwini�tych w kierunku KRS dostrzec ducha
czyli g��wny nap�d globalizacji. Opisane w ust�pie 1.2 sprz�enie zwrotne
nap�dzaj�ce rozw�j zachodzi jedynie wtedy, gdy �w strumie� przyjmowany jest
przez kraje dobrze spe�niaj�ce �w warunek przeprowadzania zmian
strukturalnych. Tylko wtedy kapita� zagraniczne w formie inwestycji
bezpo�rednuich znacz�co si� przyczynia do zmniejszania dystansu mi�dzy
krajami rozwini�tymi i KRS. Tak przybywaj� nowi, coraz silniejsi, uczestnicy
globalizacji i tam samym zwi�ksza ona sw� intesywno�� i zasi�g terytorialny.
Z tego wzgl�du kraje z kategorii KRS stanowi� j�dro proces�w
globalizacyjnych. Nie s� takim j�drem kraje rozwini�te, bo w nich przyrost
parametr�w globalizacji nie mo�e by� ju� tak wielki. Nie s� te� nim kraje
pogr��one w stagnacji lub regresie, bo w nich globalizacja nie mo�e dozna�
�adnego rozszerzenia.

Przybywanie w kr�gu KRS silnych uczestnik�w tych dw�ch proces�w, wymiany d�br
i przemieszczania si� zasob�w, oznacza ich intensyfikaj� zar�wno po stronie
mi�dzynarodowej poda�y (nowi oferenci wysoko przetworzonych d�br) jak i
mi�dzynarodowego popytu (nowe ch�onne rynki). A to jest w�asnie ofensywa
globalizacji. 

Trud reformowania si� KRS, a wi�c trud owych reform strukturalnych
wymagaj�cy nieraz przezwyci�ania wiekowych tradycji, nawyk�w czy pogl�d�w
spo�ecze�stwa, t�umaczy sukces w do��czaniu do grona czo�owych aktor�w
globalizaji. Na wyra�on� wcze�niej w�tpliwo��, czy to aby nie za pi�kne, by
mog�o by� prawdziwe, mamy teraz odpowied�, �e jest prawdziwe dzi�ki koszton,
jkie ponosz� spo�ecze�stwa przechodz�ce transformacj� do wy�szych stadi�w
rozwoju.  

%--------------------------------------------------------
\bsn
{\bf 1.8.} Ko�cowe fragmenty tego odcinka, poczynaj�c od obecnego, nawi�zuj�
do tematu ksi��ki {\qit etyka liberalna a duch globalizacji}. Gdy ju�
zosta�o ustalone, ze duch globalizacji czyli jej g��wny nap�d to
bezpo�rednie inwestycje zagraniczne w krajach rozwijaj�cych si�, powstaje
potrzeba zanalizowania tego procesu z punktu widzenia etyki i okre�lenia w
tej sprawie stanowiska etyki liberalnej. 

�eby koncentruj�c si� na tym punkcie nie traci� z pola widzenia ca�ego
kontekstu, przypomnijmy, �e na proces globalizacji sk�ada si�
przemieszczanie si� i wymienianie w skali globu d�br i zasob�w. Zasoby to
surowce, technologia, informacja, ludzie i kapita�. Je�li obecnie skupimy
si� tylko na jednym z nich, kapitale, to nie dlatego, �eby pozosta�e zasoby
ust�powa�y mu co do wa�no�ci w procesie globalizacji, ale dlatego, �e pod
adresem kapita�u kieruj� si� najsilniejsze obiekcje natury moralnej. Trzeba
wi�c s� nad nimi zastanowi�. 

Przemieszczanie si� zasob�w nale�y rozwa�a� w trzech nast�puj�cych
wymiarach:
\ssn
--- zasi�g terytorialny \pn
--- swoboda, z jak� si� dokonuje \pn
--- kierunek przemieszczania.
\ssn 
Duch globalizacji wymaga, �eby zasi�giem by� ca�y glob, swoboda
nieskr�powana, a kierunek taki, �e przemieszczanie si� zasob�w s�u�y
wszystkim stronom: miejscu, z kt�rego si� one przemieszczaj�, miejscu, do
kt�rego si� przemieszczaj�, i gospodarce �wiatowej.

Osobn� uwag� trzeba po�wi�ci� trzeciemu z wymiar�w --- kierunkowi
przemieszcze�, gdy idzie o przep�yw kapita�u inwestycyjnego. R�wnie �ywotne
dla globalizacji s� migracje ludno�ci. Te jednak nie budz� takich zastrze�e�
natury moralnej, jak migracje kapita�u. Tote� na tych drugich nale�y si�
skupi�, gdy konfrontuje si� ducha globalizacji ze standardami etycznymi.

Istot� problemu ujmuje znane z matematycznej teorii gier (von Neumann i
Morgenstern [1944]) rozr�nienie mi�dzy {\k gr� o sumie zerowej} oraz {\k
gr� o sumie niezerowej.} Pierwsza ma miejsce wtedy, gdy z dw�ch graczy jeden
dok�adnie tyle zyskuje, ile drugi traci, a wi�c te dwie wielko�ci sumuj� si�
do zera. Na przyk�ad, gdy zak�adam si� o sto z�otych, �e jutro b�dzie
gor�co, a oka�e si� by� zimno, trac� sto z�otych i tyle� zyskuje druga
strona. Klarownym te� przyk�adem jest rozb�j; rozb�jnik zyskuje dok�adnie
tyle, ile straci�a ofiara, co si� pi�knie sumuje do zera.

Gr� o sumie niezerowej nazywa si� tak�, w kt�rej suma wygranych jest
r�na od zera. Praktycznie bior�c, interesuj� nas sytuacje, gdy jest ona
dodatnia, tote� b�d� odt�d u�ywa� poj�cia {\k gry o sumie dodatniej.}

Gdy model gry stosujemy do transakcji gospodarczych, a wi�c takich, kt�rych
strony d��� do w�asnego zysku, nie powinno by� miejsca na gr� o sumie
zerowej. Mo�e ona jednak zaj�� np. wtedy, gdy jedna ze stron dla
przeprowadzania transakcji po swojej my�li nierzetelnie korzysta ze swej
przewagi lub u�ywa podst�pu; podst�pem by�oby np. wykorzystanie niewiedzy
partnera, a tym bardziej celowe dezinformowanie (m�wi�c dosadniej,
oszustwo).

Problematyczne jest u�ycie w tym kontek�cie s�owa ,,nierzetelnie'', bo
zak�ada jakie� kryteria moralne, a do tych mamy dopiero doj�� w wyniku
rozwa�a�. Potraktujmy to u�ycie jako prowizoryczne (do czasu nale�ytego
wyja�nienia), podyktowane za� tym, �e bez tego zastrze�enia wszelkie
korzystanie z przewagi kwalifikowa�oby dan� transakcj� do gier o sumie
zerowej. Tego jednak twierdzi� nie mo�na, wszak d��enie do zaj�cia
mocniejszej pozycji jest naturaln� strategi� negocjacyjn�.

W zarysowanych ramach poj�ciowych �atwo jest odr�ni� dwie odmiany {\k
moralistyki antyglobalizacyjnej} --- zjawiska tak dzi� powszechnego w�r�d
wiekowych intelektualist�w i m�odych gniewnych, �e nasuwa si� por�wnanie z
wielk� w �redniowieczu popularno�ci� kaza� przeciwko lichwie. Lichw� (�ac.
{\k usura}) nazywano po�yczanie przez bankier�w na procent, przy czym
traktowano odsetki jako wielko�ci sumuj�ce si� do zera (bankier tyle
zyskuje, ile d�u�nik traci, co dzieje si� za spraw� silniejszej pozycji
bankiera). 

Moralistyka antyglobalistyczna w wersji skrajnej zarzuca inwestycjom
transnarodowym, �e jest to zawsze gra o sumie zerowej, a wi�c z zyskiem
tylko dla inwestora, a ze strat� dla gospodarki lub spo�ecze�stwa kraju
przyjmuj�cego inwestycje. T� wersj� nie nale�a�oby si� zajmowa�, bo
po�wi�canie uwagi jawnym niedorzeczno�ciom przyczyni� si� mo�e raczej do ich
utrwalenia ni� wyperswadowania. Niedorzeczno�� jest jawna, skoro kraje
rozwijaj�ce ustawiaj� si� w kolejce po zagraniczne inwestycje i konkuruj� ze
sob� wzajem (jak np. Polska, Czechy i W�gry) w ich pozyskiwaniu. Trzeba by
wi�c rz�dom przypisa� tym krajom rodzaj samob�jczego ob��du polegaj�cego na
�ciganiu si�, kto wi�cej straci. Z drugiej strony, trudno si� nie zajmowa�,
gdy pogl�d jest tak rozpowszechniony, a zarazem prosz� si� o wyja�nienie
jego uwarunkowania psychologiczne. Zacznijmy wi�c od zwr�cenia uwagi na
pewien historyczny paralelizm.
%----------------------------------------- 
\bsn
{\bf 1.9.} Owa skrajna krytyka globalizacji ma historyczny odpowiednik w
marksowskiej krytyce kapitalizmu. W tamtej stosunek pzedsi�biorcy i
najemnego robotnika te� by�a przedstawiany jako sytuacja, w kt�rej ten
pierwszy zabiera drugiemu wszystko, co r�kami on wypracowa�, z wyj�tkiem
minimum niezb�dnego do zachowania si� biologicznych do dalszej pracy.
Dyskusja z tego rodzaju pogl�dem jest uci��liwa z powodu nieuleczalnych
defekt�w poj�ciowych. Ju� w pierwszym kroku powstaje pytanie, czy takie
wyzyskiwanie pracownik�w najemnych dotyczy tylko fizycznych, czy tak�e
ksi�gowych, in�ynier�w, zarz�dc�w produkcji, radc�w prawnych etc. Cho� Marks
na wielu stronach {\qit Kapita�u} precyzyjnie rachuje, ile warta jest
tkanina wyprodukowana przez robotnika przy takich to a takich kosztach
prz�dzy, czasie prz�dzenia itp. i ile tym sposobem warto�ci wytworzy�
robotnik a ile zabra� mu kapitalista, to nie znajdziemy ani s�owa cho�by o
tym, jaki wk�ad w warto�� tkaniny ma praca ksi�gowego w danej fabryce. Gdyby
taki b��d pope�nil magistrant, odes�a�oby si� prac� do poprawki, ale gdy
pope�nia go klasyk ekonomii i filozofii, trzeba z nim mimo wszystko powa�nie
dyskutowa�.

Totalne pomini�cie przez Marksa roli pracownik�w umys�owych w procesie
produkcji to dobry trop do zrozumienia istoty jego doktryny (dzi�
kopiowanej w swoisty spos�b przez radykalny antyglobalizm). Daje to kontekst
do odgadni�cia, dlaczego Marks uwa�a�, �e przedsi�biorcy nic si� nie nale�y
z dochodu firmy, kt�ry zdaniem autora {\qit Kapita�u} jest w ca�o�ci
wypracowany przez pracownik�w fizycznych. Ot� wk�ad przedsi�biorcy, je��i
si� zgodzimy, �e taki istnieje, sk�ada si� z nst�puj�cych czynnik�w.
\s
--- pomys�y w co i jak inwestowa�

--- wiedza i umiej�tno�ci techniczne, organizacyjne, ekonomiczne etc.

--- ponoszone ryzyko

--- wniesiony kapita�.
\ssn
Zauwa�my, �e ka�dy z nich jest na sw�j spos�b czynnikiem niematerialnym, gdy
materialnymi s� takie jak praca mi�ni czy pot robotnika. Musia�o to mie�
zwi�zek z jego materializmem w filozofii. Przede wszystkim jednak trzeba
wzi�� pod uwag� sytuacj� umys�ow�, jaka istnia�a do czasu rewolucji
filozoficznej zrodzonej z informatyki. Filozofowie dzielili si� przez ca�y
tamten czas na materialist�w i ich oponent�w. Oponencci to niekoniecznie
zaraz ci, kt�rzy wierzyli w nie�miertelno�� dusz, ale w ka�dym razie ci, co
przyznawali realno�� obiektom abstrakcyjnym takim jak liczby czy twory
geometryczne. Rewolucja informatytczna w filozofii polega na pojawienia si�
dw�ch kategorii ontologicznych, kt�re nie-materiali�ci jako� w �wiecie
dostrzegali, ale bez po��danej wyrazisto�ci i bez mo�no�ci powo�ania si� na
nauk� z technik�. Te dwie kategorie, dope�niaj�c si� do uniwersum czyli
ca�o�ci �wiata (a przynajmniej ogromnej jego po�aci), pozostaj� tym samym w
stosunku pewnej opozycji. Wyrazi� te poj�cia adekwatnymi terminami potrafi
tylko angielski, ale poniewa� by�yby one niewygodne do odmiany w polskim,
proponuj� na u�ytek obecnych rozwa�a� ich polskie odpowiedniki. Oto
fundamentalna dystynkcja.

 
\ramka
\cl{\sb hardware \q (czynnik materialny) \ \k versus \ \sb software \q
(czynnik intelektualny)}

\ssn
Czynniki te, cho� traktowane r�wnoprawnie jako niezb�dne komponenty �wiata,
o tyle nie s� r�wnoprawne, �e czynnik intelektualny jest tym aktywnym, kt�ry
doprowadza, gdy trzeba do zaistnienia czynnika materialnego; jest wi�c
niejako wy�ej w porz�dku stw�rczo�ci. Co to jest czynnik materialny w
informatyce, dobrze wiadomo; wiadomo te�, �e czynnik intelektualny to
programy.%
\note{\n  
Odr�nienie to nie oddaje wiernie rzeczywisto�ci, bo w sferze kultury
materialnej czynnik intelektualny jest obecny r�wnie� w obiektach
materialnych, jak narz�dzia i maszyny, tak�e w komputerowym {\nit hardware},
jak ko�ci pami�ci czy procesora. Z drugiej strony, czynnik intelektualny ma
z regu�y jaki� materialny no�nik, np.\ wynalazek wymaga (dla rejestracji w
urz�dzie patentowym) pokazania opisu, a ten wymaga, powiedzmy, papieru i
atramentu. Trzeba wi�c rozr�nienie to bra� jako wzgl�dne; czynnik
intelektualny upatrujemy w tych obiektach, gdzie jest on wyra�nie
dominuj�cy. Por.\ w tej sprawie tekst Misnera [1978/1983] pod znamiennym
tytu�em ,,The Immaterial Constituents of Physical Objects''.}

Filozoficzne uog�lnienie tego drugiego poj�cia obejmuje algorytmy, kt�re
staj� si� programami po wyra�eniu w ci�gach zer i jedynej wed�ug regu�
jakiego� j�zyka programowania. Algorytmy za� koduje si� w liczbach (metodami
G�dla, Turinga itp.), co daje kolejn� klas� obiekt�w w kategorii czynnika
intelektualnego. Dalej, znajduje si� w tej�e kategorii umys� autora
algorytm�w czy program�w i wszelki umys�.

Kolejne rozszerzenie nast�pi, gdy we�miemy pod uwag� przepisy post�powania w
pewnym wzgl�dzie podobne do algorytm�w (okre�laj�cych zachowanie komputera),
ale nie daj�ce si� sformu�owa� z r�wn� algorytmom precyzj�. Musz� bowiem by�
wyra�ane, przynajmniej cz�ciowo, w j�zyku naturalnym, a czasem nie do ko�ca
nawet zwerbalizowane. S� to kodeksy praw, konwencje obyczajowe, instrukcje
obs�ugi i wszelkie inne instrukcje. To tak�e s� elementy z kategorii
czynnika intelektualnego. 

W tej�e kategorii znajduj� sie wszystkie zlekcewa�one przez Marksa
uwarunkowania produkcji. Nie tylko pomys�y, wiedza i umiej�tno�ci
(wspominane wy�ej), lecz tak�e ryzyko i kapita�. Ryzyko to pewna funkcja
matematyczne okre�lona w teorii gier i decyzji. �e pieni�dz jest z tej
kategorii, trudno by�oby uwierzy� naszym przodkom d�wigaj�cym w swych
trzosach zrebrny czy z�oty hardware. Ale na tak trudno w wieku 21. Moje
pieni�dze to zapis w kodzie dw�jkowym na wydzielonym dla mnie w banku
segmencie pami�ci, przys�uguj�cy mi z racji okre�lonych prawem procedur (np.
przelewu nale�no�ci na moje konto) i uprawniaj�cy do r�nych d�br na mocy
kolejnych procedur czy konwencji.

Inny kierunek rozszerzania domeny czynnika intelektualnego wyprowadza poza
�wiat czysto ludzki i obejmuje ca�� sfer� biologii. Dwa klasyczne przyk�ady
to kod genetyczny i kod neuronowy.
\m
{\ls \n W kontek�cie przyrodniczym stosowniej by�oby zamiast przymiotnika
,,inteletualny'' u�ywa� ,,logiczny''. Dziwacznie by�oby m�wi� o
intelelekcie, powiedzmy, gen�w; nie ma natomiast nic niew�a�ciwego w
przypisywaniu im swoistej logiki, to jest zbioru regu� rz�dz�cych
przeksta�ecniami ciag�w symboli. John von Neumann (1903-1957), wielki
matematyk, logik i fizyk, zajmuj�c si� w automatami na�laduj�cymi �ycie
(samoreprodukuj�ce si� automaty kom�rkowe) podkre�la�, �e u podstaw �ycia
jest jaka� logika, bogatsza od tej, kt�ra powsta�a w wyniku rozwoju
historycznego zainicjowanego sylogistyk� Arystotelesa.  \m}
\pn
Nie wiemy, na ile czynnik intelektualny wnika w �wiat materii nieo�ywionej;
na przyk�ad, czy dokonuj�ce si� w niej procesy samoorganizacji nie s�
sterowane jakim� kodem daj�cym sie por�wna� z tworzonymi przez cz�owieka
programami komputerowymi. Ale i to, co wiemy wystarczy, by
uprzytomni� rozleg�y zakres funkcjonowania w �wiecie czynnika intelektualnego.
%------------------------------------- 
\bsn
{\bf 1.10.} Wycieczka w �wiat czynnika intelektualnego nie jest w tym
rozwa�aniu celem w samym w sobie lecz przygotowaniem do podj�cia problemu
etycznego, na ile sprawiedliwa jest gra, o takiej czy innej sumie,
prowadzona przez inwestor�w zagranicznych z podmiotami przyjmuj�cymi
inwestycje. Chc�c sprawiedliwie wywa�y� korzys�ci, trzeba oszacowa�, ile
jest wart wk�ad ka�dej strony. W tym punkcie, dzi�ki przyj�ciu za t�o
kontrastowe doktryny Marksa, a za narz�dzie my�lenia poj�cia czynnika
intelektualnego, zaczynamy dostrzega� etyczn� istot� problemu. Mianowicie,
to co wnosi inwestor, to jest g��wnie czynnik intelektualny. Jest to wiedza,
technologia, sie� kontakt�w marketingowych, kapita�. To, co wnosi podmiot
przyjmuj�cy, to jest g�wnie czynnik materialny, jak grunty pod inwestycje,
niekiedy maszyny, oraz si�a robocza. Si�a robocza jest lepiej lub gorzej
wykwalifikowana; im lepiej, tym wi�kszy udzia� strony przyjmuj�cej w
tworzeniu czynnika intelektualnego. Inne atuty strony przyjmuj�cej mo�liwe
do oferowania w tej�e kategorii, to stabilny i sprawny system prawa, wysoka
etyka spo�eczna w danym kraju itp. Ale nawet przy znacznym wk�adzie tego
rodzaju po stronie przyjmuj�cej, pozostaje regu��, �e zapotrzebowanie na
inwestycje zagraniczne bierze si� z niedostatku czynnika intelektualnego w
danym kraju, czemu maj� zaradzi� inwestorzy.

Je�li przywo�a� marksowsk� redukcj� warto�ci czynnika intelektualnego do
warto�ci zerowej, a za jedynie cenny i licz�cy si� w produkcji uzna� za
Marksem czynnik materialny, dojdziemy do wniosku, �e inwestorowi nic si� nie
nale�y z wypracowanego dochodu; powinien on wi�c w ca�o�ci przypa�� stronie
wnosz�cej czynnik materialny. Czy istniej� antyglobali�ci dochodz�cy a� do
tak radykalnych konkluzji? Mo�e by si� uda�o ich zidentyfikowa�, gdyby si�
wyra�ali z nale�yt� jasno�ci�. Ale tak czy inaczej, w tym kierunku id� ich
oskar�enia. Je�li nie czyni� oni zagranicznym inwestorom zarzutu, �e
zabieraj� wszystko, to ju� typowy b�dzie zarzut, �e zabieraj� zbyt wiele,
nieproporcjonalnie wiele do swego wk�adu; a ten jest oceniany jako ma�o
znacz�cy, co wynika z przypisywania niewielkiej roli czynnikowi
intelektualnemu.

Nale�y dostrzec istnienie potomk�w Marksa w ruchu globalistycznym, ale nie
po to, �eby z nimi dyskutowa�, lecz �eby zrozumie�, dlaczego dyskusja nie ma
szans. Antyglobalizm bowiem wysoko si� koreluje z entuzjastycznym, by tak
rzec, irracjonalizmem (socjalistycznym, nacjonalistycznym, feministycznym
etc.). Czynniki intelektualne s� w tej hierarchii warto�ci umieszczane tak
nisko, a czynniki emocjonalne tak wysoko, �e trudno oczekiwa� wysokiej oceny
czynnika intelektualnego.

W�a�ciwym partnerem do dyskutowania o globalizacji s� jej krytycy wyposa�eni
w odpowiedni� wiedz� i system poj��. Tych np. niepokoi zjawisko inwestycji
portfelowych, kt�re te� nale�y do globalizacji; miewa ono skutki
niekorzystne zw�aszcza dla gospodarek s�abszych. A co do inwestycji
bezpo�rednich, zachodzi realne niebezpiecze�stwo, �e inwestorzy dysponuj�cy
du�� si�� mog� wykorzysta� swe przewagi do narzucenie niekorzystnych
warunk�w transakcji. Jak temu zaradza�?
%--------------------------------------
\bsn
{\bf 1.11.} S� dwie odpowiedzi, naiwna i realistyczna. Naiwna polega na
pr�bach okre�lania norm godziwego zysku i apelach o ich przestrzeganie.
Mo�na np. apelowa� do inwestora, �eby da� pracownikom w kraju przyjmuj�cym
inwestycje tyle zarobi�, ile zarabiaj� ludzie na podobnych stanowiskach w
kraju macierzystym inwestora. Gdy ten odpowie, �e wtedy inwestycja traci
racj� bytu, bo wszak czyni si� j� z my�l� o zmniejszeniu koszt�w, to b�dzie
si� apelowa�, �eby wynagrodzenia o tyle tylko by�y ni�sze. ile wymusza
kalkulacja op�acalno�ci, a nie o tyle, �eby zysk pracodawczy uczyni� w
danych warunkach (przewagi nad pracobiorc�) mo�liwie jak najwi�kszym.

Reakcja realistyczna polega na uruchomieniu mechanizmu konkurencji. Jest to
strategia rz�dz�ca przetargiem. Uczestnicz�c w przetargu, oferent inwestycji 
nie ma ju� pozycji tak dominuj�cej, �e odbiera�aby ona drugiej stronie
mo�liwo�ci manewru. 
   
W tym momencie dochodzimy do wa�nej zasady etyki liberalnej. Jest to {\k
zasada negocjowania przez wolne podmioty}, w skr�cie zasada NWP. Opisana
wy�ej sytuacja ilustruje jej przeciwstawno�� do {\k zasady odg�rnej
sprawiedliwo�ci}, w skr�cie zasada OS.  S� to dwa r�ne, dalece odmienne,
sposoby realizowania sprawiedliwo�ci.

Przeciwie�stwo to funkcjonuje na r�nych poziomach: w stosunkach mi�dzy
pa�stwem i obywatelem, mi�dzy podmiotami gospodarczymi, mi�dzy stronami
transakcji transnarodowych. Przyk�adowe wskazanie na to, co zachodzi na
poszczeg�lnych poziomach pozwoli uzyska� og�lniejsze uj�cie owej r�nicy.

W stosunkach mi�dzy pa�stwem i obywatelem konkretna tre�� zasady OS mo�e by�
kszta�towana przez jedn� lub drug� stron�, a w praktyce bywa wynikiem
interakcji obu stron. Pouczaj�cym polem obserwacji jest system ubezpiecze�
spo�ecznych gwarantowanych obywatelom przez pa�stwo. Gdy ustali si� w danym
pa�stwie kanon takich �wiadcze�, ustala si� te� przekonanie, �e si� one
obywatelom nale��, a definicja {\k sprawiedliwo�ci} powiada: {\qit odda�
ka�demu, co mu si� nale�y.} �e jest to sprawiedliwo�� odg�rna, wida� jak na
dloni w fakcie historycznym, �e idea ubezpiecze� spo�ecznych pochodzi od
Ottona von Bismarcka. To rz�d Rzeszy dzia�aj�cy pod jego przewodem okre�li�
(1883), co si� obywatelom od pa�stwa nale�y i tak zdefniowa�, co jest
sprawiedliwe. System taki ma swoist� logik�. Gdy raz zaistnia�, z pocz�tku w
umiarkowanej postaci, zach�ca to beneficjent�w do zwi�kszania roszcze�, a
wedle praw walki wyborczej polituycy musz� si� prze�ciga� w obietnicach ich
spe�nienia. System wi�c si� rozrasta i jest coraz kosztowniejszy nie tylko
przez podnoszenie �wiadcze�, ale i przez rozbudow� obs�uguj�cej je
biurokracji. To rodzi z kolei wzrost interwencji pa�stwa w gospodark�, z
kt�rej trzeba wyciska� coraz wi�cej pieni�dzy na �wiadczenia. Inn�
konsekwencj� jest paternalizm pa�stwa i rozn�ce podporz�dkowamnie obywayteli
(np. ju� nie ja wybieram sobie lekarza czy szpital. ale dyktuj� mi to
przepisy i urz�dnicy). 

W przeciwie�stwie do zasady OS, zasada NWP pozostawia obywatelom swobod�
negocjowania z firmami ubezpieczeniowymi, co daje wolny wyb�r rodzaju,
zakresu i koszt�w us�ug. Mog� te� sami tworzy� towarzystwa pomocowe jako
instytucje spo�eczne. Jest to dla pa�stwa niepomiernie ta�sze. Zdejmuj�c za�
ci�ary finnasowe z pracodawc�w, stanowi impuls dla inwestycji i zwi�kszania
miejsc pracy, Tak�e dla obywateli, kt�rzy nie musz� wtedy p�aci� haraczu na
ubezpieczenia, jest to rozwi�zanie korzystne finansowo, ale to nie znaczy,
�e b�dzie po kazdej stronie budzi� entuzjazm. Przedstawiciele pa�stwa utrac�
wiele z mo�liwo�ci manipulowania obywatelem, a obywatel b�dzie zmuszony do
samodzielnego kalkulowania i podejmowania decyzji, z mieod��cznym od tego
ryzykiem.  

Etyka liberalna przeciwstawia sie obu tym si�om bezw�adno�ci, g�osz�c
zdecydowanie wy�szo�� moraln� zasady negocjowania przez wolne podmioty nad
zasad� odg�rnej sprawiedliwo�ci. 

Jak te zasady oddzia�uj� w ralacjach mi�dzy podmiotami gospodarczymi, niech
zilustruje kr�tko historia z �ycia cech�w �redniowiecznych. Ot� przepisy
cechowe zabrania�y majstrom czynienia wynalazk�w ulepszaj�cych produkty czy
skracaj�cych proces r�kodzielniczy. Uzasadnieniem by�o powo�anie si� na
zasad� sprawiedliwo�ci ustalon� odg�rnie przez w�adze cechowe. Jej tre�ci�
by�o to, �e sprawiedliwy jest zarobek uzyskany trudem r�k, a nie
pomys�owo�ci� czy prac� umys�ow�.% 
\note{\n
Mocno to przypomina dyskutowane wy�ej idee Marksa, tote� nie bez powodu
Tawney [1927] nazywa Marksa ostatnim scholastykiem, co cenzura PRL-owska
wykre�li�a w polskim przek�adzie z roku 1963 (wiadomo�� t� zawdzi�czam prof.
Olgierdowi Wojtasiewiczowi, t�umaczowi ksi��ki). Jak wiadomo, scholastyczna
teologia moralna sta�a na stra�y porz�dku ekonomicznego b�d�cego na miar�
�redniowiecznej gospodarki i �redniowiecznej umys�owo�ci.} 
      Jak w tej sytuacji funkcjonowa�aby zasada NWP? Np. tak, �e gdy kowal
Ambro�y wybornie udoskonali� sw�j miech, to kowal B�a�ej, zamiast zrobi�
donos do starszych cechu w sprawie naruszenia sprawiedliwo�ci, wpada na
pomys�, �e z takim miechem mo�na by zrobi� �wietny interes w s�siednim
mie�cie, gdzie tego wynalazku nie znaj�. Idzie wi�c do Ambro�ego i negocjuje
z nim cen� sekretu produkcji, a uzyskawszy go przenosi si� na nowe miejsce,
rokuj�ce dobry interes. Dla ludzi �redniowiecznych by�oby to pewnie
zachowanie naganne, ale etyka liberalna nie musi si� legitymowa� genealogi�
si�gaj�c� a� �redniowiecza.

Przejd�my do g��wnej kwestii --- por�wnania zasad OS i NWP w zastosowaniu do
transakcji transnarodowych. Zosta�o postawione pytanie, jak zapobiega�
sytuacji, w ktorej inwestor wykorzysta sw� mocn� pozycj�, np. pal�ce
zapotrzebowanie na jego kapita�, i podyktuje warunki dla partnera mniej
korzystne ni� by to uczyni� tak mocnej pozycji nie maj�c. Inaczej ni� to
czyni� etosowo nastrojeni intelektuali�ci, nie radzi si� tutaj wyg�aszania
apeli w imi� odg�rnej sprawiedliwo�ci. Pozostaje tylko podj�cie akcji w celu
os�abienia jego pozycji. To w�a�nie czyni sie rutynowo, jak by�o wy�ej
wspomniane, w postaci przetarg�w. Mo�e to by� przetarg oficjalny, wed�ug
ustalonej procedury, a mo�e by� jakie� dzialanie improwizowane, na wz�r
przetargu, w ka�dym razie jest to jedyna droga. 

Doprowadzenie przez stron� szukaj�c� inwestora do takiej sytuacji, w kt�rej
konkuruje ze sob� ilu� kandydat�w do inwestowania, zwi�ksza oczywi�cie
wolno�� wyboru. Tak spe�nia si� zasada negocjowania przez wolnych partner�w.
Zasada ta realizuje si� na jeszcze wy�szym poziomie, gdy ponadto zachodzi
konkurencja w gronie podmiot�w o podobnym potencjale ubiegaj�cych si� o
zagraniczne inwestycje (takich np. jak Polska, Czechy, W�gry, S�owacja).
Ka�dy z nich stara si� poprawi� swoje parametry, jak infrastruktura, jako��
prawa, czy poziom edukacji, z niew�tpliwym po�ytkiem dla siebie samego i dla
procesu globalizacji.

Podsumujmy. Etyka liberalna postuluje stwarzanie warunk�w, w kt�rych
mo�liwie najwi�cej podmiot�w b�dzie mie� mo�liwie najwi�ksz� wolno��
negocjowania w�asnych interes�w, nie postuluje natomiast odwo�ywania si� do
jakiej� odg�rnej sprawiedliwo�ci. Wtedy, nawet gdy bogaci bogac� si�
szybciej ani�eli biedni wydobywaj� si� z biedy, okoliczno��, �e tym drugim
dana zosta�a optymalna w danych warunkach szansa negocjowania jest tym, co
sprawia, �e duch globalizacji pozostaje w zgodzie z duchem etyki.

%=================================================================
\m\bsn
{\bbf 2. Niewidzialny ster --- prawa samoorganizacji}
\bsn
{\sb Spis tre�ci odcinka 2}
\msn {\ls \n \baselineskip 10pt
2.1. Adama Smitha przeczucie idei samoorganizacji. Hayeka idea �adu
samorzutnego i jej aspekt etyczny. 
\msn
2.2. Definicja samoorganizacji we wsp�czesnej nauce. Rola atraktor�w w
procesie samoorganizacji. Ich przyk�ad w ekonomii globalizacji 
\msn
2.3. Interakcje lokalne jako wysoce efektywne procesy przetwarzania danych
odbywaj�ce si� w modelu obliczeniowym przetwarzania rozproszonego
(odpowiednik lokalno�ci) oraz interaktywnego. Co st�d wynika dla etyki
liberalizmu.  

\msn
2.n. Wycieczka w histori� filozofii historii. Milenaryzm dawnych pisarzy
chrze�cija�skich, Mickiewicza, Francisa Fukuyamy i in. 
\msn
2.n. Heglowska ,,przemy�lno�� historii'' jako metafora samoorganizacji.
\msn
2.n. Wprowadzanie obliczalno�ci -- g��wny czynnik ekspansji liberalizmu.
\msn
2.n. Ekspansja liberalizmu jako transformacja postkomunistyczna.
\msn
2.n. Ekspansja liberalizmu i cofanie si� doktryny socjaldemokratycznej. 
\msn
2.n. Ekspansja liberalizmu w gospodarkach dalekiego Wschodu. 
\msn
2.n. Optymistyczny infinityzm.
\msn
2.n. Przemy�lno�� historii: ekspansja liberalizmu bez liberalnej ideologii
\b }
\s\hrule
\s\bsn
{\bf 2.1.} W obecnym odcinku proponuj� ekspedycj� odkrywcz�, w kt�rej
sk�adzie powinni si� znale�� erudyci od historii my�li spo�ecznej,
filozoficznej, a nawet teologicznej, oraz specjali�ci od interdyscyplinarnej
teorii samoorganizacji, kt�ra znajduje si� na przeci�ciu matematyki,
informatyki, fizyki, biologii, socjologii. Dyscyplina ta bywa nazywana
teori� chaosu, co jest okre�leniem zalecaj�cym si� kr�tko�ci�, ale myl�cym
co do tre�ci; chodzi w niej bowiem nie o straszenie chaosem lecz o badanie
praw, wedle kt�rych z chaosu {\k wy�ania si�} samorzutnie �ad czyli
organizacja. A �e wy�anianie si� to po angielsku {\qit emergence}, mawia
si� te� o teorii emergencji. Nie mog�c narazie skompletowa� takiej dru�yny w
roli zbiorowego autora, podejm� wypraw� indywidualnie, �wiadom wynikaj�ego
st�d ryzyka niekompletno�ci i nie�cis�o�ci.

W wyniku tej ekspedycji powinno si� odnale�� wsp�czesn�, naukow� i
przekonuj�c� tre�� w s�awnej sentencji praojca liberalizmu Adama Smitha: �e
istnieje {\k niewidzialna r�ka rynku}. W szczeg�lno�ci b�dzie nas
interesowa� r�ka steruj�ca wsp�czesnym rynkiem globalnym. Ten niewidzialny
ster to prawa samoorganizacji, co zapowiada tytu� odcinka. Poprzedni odcinek
m�wi� o g��wnym czynniku nap�dowym (inwestycjach zagranicznych), obecny m�wi
o czynniku steruj�cym; oba ��cznie obejmuj� ca�o�� sprawcz� uj�t� w
metaforze ducha globalizacji (duch jako to, co porusza i steruje).

W�r�d luminarzy ekonomii i nauk spo�ecznych, toruj�cych drog� idei
samoorganizacji, na poczesnym miejscu znajduje si� nowszy klasyk my�li
liberalnej Friedrich Hayek (Nobel z ekonomii 1974) z jego poj�ciem {\k �adu
samorzutnego} (ang.\ {\qit spontaneous order} --- jako kluczowym dla zjawisk
spo�ecznych. Hayek w tych kategoriach wyja�nia� istot� i funkcjonowanie
wolnego rynku, w szczeg�lno�ci mechanizmu cen, ale widzia� rzecz w
najszerszej perspektywie spo�ecznej, gdy wskazywa� na inne donios�e
przypadki samorzutnego �adu, w tym j�zyk naturalny. J�zyk rozwin�� si� w
zdumiewaj�co efektywne narz�dzie komunikacji, cho� nikt go nie zaplanowa� i
nie kierowa� jego rozwojem. By�y to idee, kt�re Hayek czerpa� z w�asnych
docieka�. W ostatniej fazie swego d�ugiego �ycia (1899-1992) zainteresowa�
si� ich zbie�no�ci� z teori� samoorganizacji i ewolucji uprawian� w kr�gu
przyrodnik�w. 

Idea samoorganizacji by�a dla Hayeka r�wnie� fundamentem etyki. {\k
Konstruktywizm}, jak to nazywa�, czyli pr�by formowania spo�ecze�stwa nie
licz�ce si� z samorzutnym �adem, narzucaj�ce �yciu pocz�te na papierze
konstrukcje, nazywa� b��dem przeciw cywilizacji i uwa�a� za b��d r�wnie�
moralny. Przekonuj�co opisywa� drog� prowadz�c� od konstruktywizmu do
zniewolenia ({\qit road to serfdom}), kt�re jest przeciwne moralnej godno�ci
cz�owieka. Wskazywa� te�, �e moralno�� cechuj�ca nasz� cywilizacj� jest
(podobnie jak rynek i j�zyk) rodzajem samorzutnego �adu, kt�ry nie m�g�by
powsta�, gdyby �wiat by� urz�dzany po my�li konstruktywist�w. Szerzej o tym
b�dzie mowa w rozdziale trzecim, tu za� nale�a�o rzecz wspomnie� dla
powi�zania obecnych rozwa�a� z g��wnym tematem ksi��ki --- relacjami mi�dzy
etyk� i globalizacj�.
\bsn
{\bf 2.2.} W rozwa�aniach pierwszej cz�ci tego tym, co torowa�o drog�
zagadnieniu samoorganizacji by�o poj�cie sprz�enia zwrotnego (fragm.~1.1 i
1.2). Wyst�puje ono ni�ej w ostatnim akapicie poni�szego cytatu, w formie
powiedzenia o zjawiskach przebiegaj�cych jednocze�nie w uk�adzie i
wp�ywaj�cych wzajemnie na siebie. Obecnie uzupe�nimy repertuar poj��
dotycz�cych samoorganizacji o
dalsze elementy. Pos�u�� si� do tego celu parafraz� tekstu z pewnego skryptu
na temat samoorganizacji.%
  \note{\n
Antoni Adamczyk (Wydzia� Fizyki Politechniki Warszawskiej), {\nit
Samoorganizacja materii}. Zob. \pn 
alpha.mini.pw.edu.pl/~konwersa/Sor oraz www.if.pw.edu.pl/~anadam/Sorg.htm}
\m
{\ls \n 
  Przez samoorganizacj� w uk�adzie rozumiemy spontaniczne (tzn. bez udzia�u
czynnik�w spoza tego uk�adu) powstawanie w nim form zorganizowanych. Oznacza
to, �e pomi�dzy zmiennymi opisuj�cymi uk�ad pojawiaj� si� samorzutnie
korelacje czasowe i przestrzenne o r�nym zasi�gu. W j�zyku teorii chaosu,
pojawienie si� samoorganizacji oznacza zd��anie uk�adu w kierunku pewnego
atraktora.

Istot� samoorganizacji jest pojawienie si� organizacji globalnej w wyniku
dzia�ania czynnik�w lokalnych, bez udzia�u centralnego dyrygenta.

W uproszczeniu mo�na powiedzie�, �e samoorganizacja jest rezultatem "dbania
o w�asne interesy" ka�dego elementu uk�adu w warunkach dzia�ania konkurencji
ze strony innych element�w tego� uk�adu. W przyrodzie "dbanie o w�asne
interesy" jest zazwyczaj d��eniem ka�dego atomu lub moleku�y do obni�enia
swej energii swobodnej tak bardzo, jak to mo�liwe.

Najwa�niejsz� i najciekawsz� w�asno�ci� uk�adu zorganizowanego jest
pojawienie si� w nim w�asno�ci i zjawisk emergentnych, czyli takich, kt�rych
nie wykazuje �aden element uk�adu wzi�ty oddzielnie (k�eczka zegara nie
b�d� odmierza�y czasu le��c ka�de z osobna w pude�kach u zegarmistrza).

Celem nauki o samoorganizacji jest wyja�nienie jak kilka prostych i dobrze
poznanych zjawisk przebiegaj�cych jednocze�nie w uk�adzie i wp�ywaj�cych
wzajemnie na siebie mo�e prowadzi� do nieprawdopodobnie skomplikowanych
struktur i proces�w. Bogactwo form i zjawisk w otaczaj�cym nas �wiecie, w
tym tak�e my sami, jest utworzone w wyniku dzia�ania proces�w
samoorganizacji. \m}
\pn
U�yty w tym tek�cie termin ,,atraktor'' pojawi� si� w teorii samoorganizacji
system�w jako okre�lenie punktu lub zbioru, kt�ry w trakcie pewnego procesu
"przyci�ga" punkty le��ce w jego otoczeniu. Innymi s�owy, {\k atraktor} jest
to obszar lub punkt w pewnej przestrzeni stan�w, do kt�rego system zmierza.
�atwym do opisania przyk�adem atraktora jest punkt, do kt�rego zmierza
wahad�o, np. w kszta�cie kr��ka, w warunkach tarcia i oporu powietrza, po
otrzymaniu jednorazowego impulsu. Jest to, oczywi�cie, najni�sze po�o�enie
kr��ka (co ��czy si� z pionowym po�o�eniem podtrzymuj�cej go linki), w
kt�rym to po�o�eniu wahad�o si� zatrzymuje. Do tego punktu zmierzaj�
wszystkie przebywane przeze� w trakcie procesu tory w taki spos�b jak gdyby
by�y przeze� przyci�gane; st�d nazwa ,,atraktor''.%
\note{\n 
Por.\ Brigs/Peat [1993; s.49].}

W nowej dyscyplinie, kt�ra zyskuje sobie miano politycznej ekonomii
globalizacji, poj�cie atraktora odgrywa szczeg�lnie donios�� rol�, gdy� za
jego pomoc� formu�uje si� jedno z kryteri�w globalizacji (obok kryteri�w
wyliczonych w poprzednim odcinku, kt�rymi s� wielko�ci: mi�dzynarodowej
wymiany handlowej, migracji si�y roboczej i przep�yw�w kapita�u
inwestycyjnego). Wedle tego kryterium, globalizacja ma miejsce wtedy, gdy w
skali mi�dznarodowej spe�nia si� prawo ujednolicznia cen ({\qit the law of
one price}), np.\ ceny ropy. Spe�nia si� ono tylko w przybli�eniu ze wzgl�du
na zr�nicowane koszty transportu, ale wa�ne jest, �e zachodzi nast�puj�ca
tendencja. kt�ra im jest silniejsza tym wy�szy si� okazuje stopie�
globalizacji. Mianowicie, cena raz ujednokicona globalnie podlega silnym
nieraz wahaniom w skali lokalnej. A im szybciej po tych odchyleniach (jakby
ruchach wahad�a) rynki lokalne powracaj� do stanu r�wnowagi, to jest,
wsp�lnej ceny, tym bardziej zintegrowana okazuje si� gospodarka �wiatowa,
czyli tym wy�szy jest stopie� globalizacji. �w stan globalnej r�wnowagi
cenowej to nale��cy do ekonomiki globalizacji przyklad atraktora. Szybko��
procesu osi�gania r�wnowagi zalezy od �rodk�w telekomunikacji. Na pocz�tku
wieku 19 wymaga�o to miesi�cy lub nawet lat, a pod koniec tego� wieku, po
wynalezieniu telegrafu, ju� tylko paru dni, a najwy�ej tygodni.  Jest to
puczaj�cy przypadek wp�ywu rozwoju telekomunikacji na stopie� globalizacji.%
\note{\n
Zob.\ Obstfeld [1998] wg relacji w Parsons [www, s.~5]:\pn
www.econ.ku.dk/kgp/doc/Lectfrms/
The\%20political\%20economy\%20of\%20Globalisation.pdf}

Globalne wyr�wnywanie si� poziom�w cen podpada pod og�lniejsze rz�dz�ce
cenami prawo. By�o ono w centrum uwagi Hayeka i jego koleg�w z austriackiej
szko�y ekonomicznej, jako koronny przyk�ad samorzutnego �adu. Na ka�dym
rynku, czy b�dzie to targowisko ma�omiasteczkowe czy �wiatowy rynek ropy,
z�ota etc., ceny kszta�tuj� si� w wyniku {\k lokalnych interakcji}, kt�re
jak rozchodz�ca si� fala przenosz� si� w dalsze rejony danego rynku (gdy
fala ogarnia rynek globalny, jest to element globalizacji).
\bsn
{\bbf 2.3.} Poj�cie lokalnej interakcji stanowi kamie� w�gielny teorii
liberalnej w jej wszystkich aspektach: ekonomicznym, politycznym, etycznym.%
\note{\n
Koncentruj�c si� w tej ksi��ce na powi�zaniach etyki i gospodarki, nie
nale�y traci� z pola widzenia postawy liberalnej wobec zwi�zk�w etyki z
polityk�. Nie da si� tego wykona� tu inaczej, jak w formie sygnalizuj�cych
problem przyk�ad�w. Niech politycznym przyk�adem na etos lokalnych
interakcji b�dzie liberalna idea {\nit spo�ecze�stwa obywatelskiego.} Jest
to spo�ecze�stwo, w kt�rym powstaj� grupy i instytucje nie prosz�ce ani o
zgod� ani o wsparcie w�adzy cetralnej, a powstaj�ce w celu zaradzenia
lokalnym potrzebom. S�siad podzieli si� pomys�em z s�siadem, np.\ co do
tego, jak zorganizowa� w ich okolicy samoobron� przeciw napadom na
mieszka�c�w, gdy bezsilna si� okazuje w�adza centralna. Rozm�wca pomys�
rozwinie, p�jd� z nim do trzeciego, i tak (,,rada w rad�'') dojdzie do
wsp�lnego dzia�ania. Stosunek mi�dzy liberalizmem i spo�ecze�stwem
obywatelskim analizuje Szacki [1994, rozdz.IV, odc.~7].}
  Ma ono t� zas�ug�, �e z wielk� trafno�ci� opisuje realne procesy
ekonomiczne. Nie mniejszym walorem jest to, �e w��cza ono my�lenie o
gospodarce w g��wny krwiobieg wsp�czesnej nauki, w kt�rym znajduje si�
informatyka z teori� samoorganizacji. Nim w rozdziale czwartym przedstawi�
pod tym k�tem pe�niej aparat poj�ciowy informatyki, naszkicuj� tu z niego
najog�lniejsze idee, na ile s� one niezb�dne w obecnym rozumowaniu,

Punktem wyj�cia jest odkrycie (Turing [1936/37], �e istniej� dobrze
zdefiniowane problemy, kt�re z zasadniczych racji matematycznych (a nie
trudno�ci tylko technicznych) nie mog� by� wykonane przez urz�dzenie zwane
maszyn Turinga. Zbi�r problem�w rozwi�zywalnych przez uniwersaln� maszyn�
Turinga okaza�a si� by� identyczna ze zbiorem problem�w rozwi�zywalnych
przez komputer cyfrowy, st�d w rozwa�aniu takim jak obecne termin�w
,,komputer'' i ,,maszyna Turinga'' mo�na u�ywa� zamiennie.

Cho� wszystkie maszyny tego rodzaju s� r�wnowa�ne co do zakresu
rozwi�zywalnych przez nie problem�w, zachodz� mi�dzy nimi uderzaj�ce r�nice
co do sposobu organizacji procesu rozwi�zywania, czyli procesu
obliczeniowego. Wp�ywaj� one na wielko�� zasob�w niezb�dnych w tym procesie,
mianowicie czasu, jakim dysponujemy na obliczenia, oraz dost�pnej pojemno�ci
pami�ci. Gdy przy jednym z takich system�w organizacji trzeba na obliczenia
w pewnym problemie, powiedzmy godziny, przy innym mog� to by� lata. A je�li
wchodz� w gr� miliony lat, albo pami��, kt�ra wymagalaby dysku wielko�ci
ksi�yca, ma�o nas cieszy, �e problem jest rozwi�zywalny {\qit w zasadzie}.
Z dw�ch system�w organizacji oblicze�, takich, �e do rozwi�zania tego samego
problemu jeden wymaga znacz�co mniej zasob�w ni� drugi, ten pierwszy
okre�lamy jako {\k bardziej efektywny obliczeniowo}.

�eby wykaza�, �e lokalne interakcje stanowi� szczeg�lnie efektywny proces
obliczeniowy, trzeba je uj�� w trzech aspektach okre�lonych przez trzy
poj�cia odnosz�ce si� do sposob�w organizacji oblicze�, czyli przetwarzania
danych (np.\ kszta�towania si� cen w wyniku sygna��w o poda�y i popycie). 
S� to poj�cia nastepuj�ce.

{\k Przetwarzanie r�wnoleg�e} mamy wtedy, gdy pewien uk�ad procesor�w
wykonuje jedno zadanie, rozdzielone mi�dzy poszczeg�lne procesory.  Nale�y
tu o nim wspomnie� (cho� nie wejdzie ono do xharakterystyki interakcji
lokalnych) bo otrzymujemy dzi�ki temu odniesienie por�wnawcze do pewnego
sposobu organizacji oblicze�, kt�ry nas b�dzie dalej interesowa�, Jest nin
{\k przetwarzanie rozproszone}, kt�re zachodzi wtedy, gdy proces oblicze�
jest rozdzielony w pewnym zbiorze komputer�w tworz�cych sie� i
wymieniaj�cych mi�dzy sob� dane. R�ne s� w ka�dym przypadku elementy (w
jednym s� to procesory tego samego komputera, w drugim niezale�ne
komputery), zachodzi mi�dzy nimi podobie�stwo strukturalne. Dzi�ki tej
strukturze jeden i drugi system w oczywisty spos�b przyspiesza procesy
obliczeniowe. {\k Przetwarzanie interaktywne} polega na interakcji systemu z
otoczeniem i uczeniu si� przez system w wyniku tej interakcji.  Nie ma wi�c
potrzeby wyposa�ania uk�adu w wysoce z�o�one algorytmy przygotowuj�ce go na
wszelkie ewentualno�ci. Zamiast tego jest on wyposa�ony w jeden program
steruj�cy uczeniem si� na podstawie informacji uzyskiwanych od otoczenia, co
jest strategi� niepor�wnanie bardziej ekonomiczn�. Przyk�adem takiego
systemu jest pocisk samosteruj�cy, kt�ry zachowuje si� odpowiednio do
uzyskanych obserwacji. Takie reakcje na otoczenie wymagaj� wyposa�enia
uk�adu w odpowiednie organy (urz�dzenia wej�cia i wyj�cia), co stanowi koszt
rekompemsowany nastepnie przez wi�ksza efektywno��. 

Por�wnajmy teraz dwa sposoby kszta�towania si� cen towar�w i us�ug.
Socjaliatyczny polegaja na tym, �e centralnie w skali gospodarki pa�stwowej
ustala si� ceny na wszystkie surowce i produkty. Wolnorynkowy polega na tym,
�e jest wiele podmiot�w, kt�re w trosce o w�asny interes i na w�asne ryzyko
podejmuj� decyzje o cenach na podstawie sobie dost�pnych informacji. �atwo
zuawa�y�, �e wolny rynek funkcjonuje w spos�b rozproszony czyli lokalnie
oraz w spos�b interaktywny. podczas gdy system socjalistyczny jest w obu
punktach jego przeciwie�stwem.

Lokalna interaktywno�� to nerw samoorganizacji. Na ile przetwarzanie
interaktywne i rozproszone g�ruje pod wzgl�dem efektywno�ci nad metodami
pozbawionymi tych cech, na tyle samoorganizacja g�ruje nad zaplanowan� 
na wszystkie ewentualno�ci organizacj� odg�rn�. Zamiast systematycznego
wywodu, kt�ry by�by dowodem tego twierdzenia, pos�u�� sie dla ukazania jego
trafno�ci obrazowym eksperymentem my�lowym. 
\m
{\ls \n Wyobra�my sobie, ze Stworca w trosce o rozw�j ludzko�ci powo�a�
liczne biura opracowuj�ce projekty jej rozwoju, na kt�rych czele postawi�
archanio��w o nalezycie pot�nej inteligencji. Jedno z tych biur zajmuje si�
przygotowaniem wszystkich potrzebnych ludzko�ci j�zyk�w naturalnych,
sztucznych i jakie jeszcze mog�yby by�. Powstaj� dwa problemy: czy nawet
bardzo pot�ny, ale przecie� sko�czony, umys� archanielski podo�alby
z�o�ono�ci obliczeniowej tego projektu. Powiedzmy, �e Stw�rca da na to 10
miliard�w lat. Mo�na wskaza� zadania obliczeniowe, kt�rych najpot�zniejsze
obecne komputery nie wykona�yby w tym terminie, a s� to zadania drobniutkie
w por�wnaniiu z tymi, kt�re postawiono archanielskiemu lingwi�cie. Mi�dzy
innymi, musi on w celu optymalizacji j�zyka przewidzie� wszystkie mo�liwe
reakcje uzytkownik�w na kazde z mo�liwych rozwi�za� (np. czy sobie b�d�
radzi� lepiej maj�c przedimki okre�lony i nieokre�lony, czy mo�e wyjdzie
,,taniej'' bez tych pomocy?). Na szcz�cie, jego ewentualna pora�ka nie musi
nas martwi�, bo z zadaniem tym upora�y si� w rzeczywisto�ci ca�kiem nie�le
gromady ludzkich dzikus�w. Mog�o to by� tak.

Jeden dzikus zauwa�y� p�omie� zapalony piorunem i wyda� okrzyk podziwu i
zarazem przestrachu. Inny zapami�ta� ten okrzyk i powt�rzy� go w podobnej
sytuacji. To wzmocni�o pierwszego, kt�ry poczu� si� wynalazc� s�owa, a jego
autorytet sprawi�, �e inni zacz�li u�ywa� takiego samego d�wi�ku w
takiej samej sytuacji. Je�li istnia�a jeszcze inna propozycja nazywania
ognia, to rzecz si� jaki� czas wa�y�a, a� ustali� si� pewien stan trwa�y,
np. taki, �e przyj�a sie jedna z opcji, albo taki, ze pozosta�y obie na
prawach synonim�w. Tak w odpowiedzi na kokretne sytuacje i w takich a nie
innych okoliczno�ciach spo�ecznych kszta�towa�y si� j�zyki. 

Gdyby natomiast jaki� wys�annik niebios chia� naszych dzikus�w uczy� j�zyka
Euklidesa z jego zawrotnie abstrakcyjn� definicj� punktu (to, czego cz�ci�
nic), nic by nie wsk�ra�. Ale gdy przysz�a na to pora, gdy ludzie mieli za
sob� konkretn� geometri� Egipcjan i abstrakcyjn� logik� Grek�w, na tym
lokalnym obszarze mog�y zaistnie� odpowiednie interakcje (cho�by matematyk�w
egipskich, greckich, babilo�skich), a gdy czas dojrza� do nast�pnego etapu,
ta lolalna fala dotar�a do niepi�miennych zrazu Celt�w czy Got�w. \m}
\pn
Opisana historia ilustruje �ad samorzutny czyli samoorganizacj� przez nikogo
nie planowan�, przez nikogo nie kierowan�, a przynosz�c� wyniki tak
znakomite, �e je�liby to si� uda�o archanio�owi superlingwi�cie z pierwszej
cz�ci tej historii, odrazu by awansowa� w anielskiej hierarchii o wiele
ch�r�w wzwy�. �r�d�em, przypomnijmy, tego sukcesu jest przetwarzanie zarazem
interaktywne i rozproszone.%
\note{\n
 Pe�niejsze wyja�nienie tego sukcesu wymaga�oby jeszcze wprowadzenia poj�cia
przetwarzania analogowego, czyli nie daj�cego sie zapisa� w symbolach
cyfrowych i dzia�aj�cego na wielko�ciach o charakterze ci�g�ym. Takie bowiem
najprawdopodobniej zachodzi w pewnych interakcjach, mianowicie interakcjach
niewerbalnych (niesymbolicznych). Jest to jednak oosbne z�o�one zagadnienie,
kt�re nadmiernie skomplikowa�oby tok rozwa�a�.}
\bsn
{\bf 2.4.}  Z takim zasobem poj�� i po takim eksperymencie my�lowym, mamy
przygotowany grunt pod pewien sylogizm tre�ci etycznej. Jedn� jego
przes�ank� jest to, �e wobec nieporownanie wy�szej efektywno�ci
przetwarzania inyeraktwnego i rozproszonego nad jego przeciwuie�swe, pr�by
realizacji tego przeciwie�stwa maj� cechy {\k utopii}. To znaczy, cechy
takiego projektu spo�ecznego, kt�ry pretenduje do pe�nego zaspokojenia
ludzkich potrzeb, ale jest niewykonalny. 

Tu pojawiaj� si� kolejne przes�anki. Z powodu niewykonalno�ci projektu,
pr�by jego realizacji oznaczaj� ponoszenie ofiar, cz�sto monstrualnych, w
szczeg�lno�ci konieczno�� fizycznej likwidacji przeciwnik�w projektu. Z
racji tych wysokich koszt�w ludzkich usi�owanie realizacji utopii nale�y
uzna� za post�powanie niemoralne. Stre��my ca�y wywod w nast�puj�cym
sylogizmie.
\msn
1. Ka�da pr�ba ulepszenia spo�ecze�stwa poci�gaj�ca likwidacj� lokalnych
interakcji jest utopijna. 
\pn
2. Ka�da pr�ba realizacji utopii poci�ga daremne ofiary. 
\pn
3. Ka�de post�powanie poci�gaj�ce daremne ofiary jest niemoralne. 
\ssn 
A zatem:
\ssn
Ka�da pr�ba ulepszenia spo�ecze�stwa poci�gaj�ca likwidacj� lokalnych
interakcji jest niemoralna.  
\m
Jest charakterystyczne dla tego rozumowania, �e konkluzja ma tre�� etyczn�,
podczas gdy pierwsza z przes�anek --- tre�� informatyczn�. Informatyczne
uzasadnienie etyki liberalizmu przenika ca�� my�l Hayeka, ale poniewa� my�l
Hayeka (mimo jego Nobla) s�abo przenika powszechne my�lenie, zwi�zek ten
mo�e si� wyda� zaskakuj�cy. Trzeba wi�c zaakcentowa�, �e etyka liberalizmu w
wydaniu Hayeka i szko�y austriackiej, cho� podnosi moment etyczny w ha�le
wolno�ci jednostki, ma przede wszystkim ostrze anty-utopijne.  Mo�e to by�
trudne do poj�cia dla tej formacji my�lowej, nieradkiej w�r�d polskiej
inteligencji, kt�ra utopijno�� ��czy ze szlachetno�ci�, a je�li po jakich�
srogich do�wiadczeniach zgodzi si� uzna� w niej b��d, to poznwczy, nie za�
moralny' szlachetne za�, nawet gdy niespe�nialne, intencje utopisty mimo
wszystko b�d� cenione z etycznego punktu widzenia.

Licz�c si� z tym, �e w�r�d czytelnik�w mog� si� znale�� sympatycy tej
postawy, chc� im da� pod rozwag� �wiadectwo niew�tpliwego polskiego
inteligenta, cenionego poety, kt�ry zrazu by� gor�cym wyznawc� utopii
komunistycznej. Mo�e dzi�ki temu zaanga�owaniu szczeg�lnie intensywnie
do�wiadczy� jej absurdalno�ci i w ko�cu potrafi� w b��dzie intelektualnym
dostrzec zagro�enie dla serca. Mam na my�li Adama Wa�yka i jego {\qit Poemat
dla doros�ych} (1955), By� to rozrachunek z rzeczywisto�ci� okresu
stalinowskiego; w cytowanej strofie jest to rozrachuek z og�upianiem przez
�wczesne chimery, a wi�c utopie, co (jak m�wi ostatni wiersz) prowadzi do
zaniku serca czyli zaniku wra�liwo�ci moralnej.
\m {\obeylines
Nie uwierz�, m�j drogi, �e lew jest jagni�ciem,
nie uwierz�, m�j drogi, ze jagni� jest lwem!
Nic uwierz�, m�j drogi, w magiczne zakl�cie,
nie uwierz� w rozumy trzymane pod szk�em,
ale wierz�, �e st� ma tylko cztery nogi,
ale wierz�, �e pi�ta noga to chimera,
a kiedy si� chimery zlatuj�, m�j drogi,
wtedy cz�owiek powoli na serce umiera.}





\end




W my�li Bliskiego Wschodu i Europy �ywy by� od wiek�w nurt
docieka�, czy historia ma kierunek i sens. Nazywaj� si� one filozofi�
historii lub historiozofi�. W�r�d niedawnych pr�b odpowiedzi znajduje si�
pogl�d ze s�ynnej ksi��ki {\qit The End of History and the Last Man} (1992).
Jej autor politolog ameryka�ski Francis Fukuyama twierdzi dwie rzeczy : (1)
celem historii jest liberalna demokracja. (2) cel ten zosta� w skali
globalnej osi�gni�ty pod koniec 20 wieku, mianowicie, kolejno upada�y
antydemokratyczne dyktatury i gospodarki antyrnkowe zar�wno w dawnym bloku
komunistycznym, jak i po stronie okre�lanej jako prawicowa.

Pogl�d, �e historia zmierza do jakiego� stanu wysoce pomy�lnego, kt�ry
trwa�by nieograniczenie d�ugo, ma korzenie w Starym Testamencie z jego
przewodni� ide� mesja�sk�. Zmierzanie dziej�w ku temu stanowi okre�lamy jako
ich {\k kierunek}, a �e jest to stan bardzo cenny, zmierzanie do� okre�lamy
jako ich {\k sens}.

Znajdujemy w Starym Testamencie wizj� historii i czasu, kt�ra zosta�a
przej�ta przez Chrze�cija�stwo, dalece r�n� od pogl�du staro�ytnych Grek�w.
Dla Grek�w i uczni�w ich Rzymian czas ma struktur� ko�a, co przejawia si� w
obrazie wiecznych powrot�w. Zachodzi wi�c, jak uczyli w szczeg�lno�ci
Stoicy, niesko�czona ilo�� cykli. W ka�dym cyklu istnieje jaki� kierunek
czasu; �wiat rodzi si�, wzrasta i wreszcie ulega zniszczeniu, po kt�rym
zaczyna si� nowy cykl, ale nie ma jednego punktu docelowego dla ca�ej
rzeczywisto�ci.

Stary Testament, a za nim filozofia i teologia chrze�cija�ska buduj�
koncepcj� historii na czasie liniowym, podzielonym na trzy niepowtarzalne
fazy: (a) pierwotnego �adu rajskiego, (b) pocz�tego wraz z upadkiem okresu
nie�adu i cierpie�, (c) nowego szcz�liwego �adu, kt�ry nastanie za spraw�
Mesjasza. Wariant judaistyczny umieszcza kr�lestwo mesja�skie na tym samym
�wiecie, do kt�rego nale�� poprzednie fazy --- jako epok� panowania Mesjasza
i jego ludu nad ca�� ziemi�. Idea ta pojawia si� r�wnie� w chrze�cija�stwie.
Wprawdzie wed�ug Chrystusa kr�lestwo jego ,,nie jest z tego �wiata'', ale
wizje {\qit Apokalipsy} sk�ania�y niekt�rych pisarzy chrze�cija�skich do
g�oszenia, �e przed ko�cem �wiata nast�pi powt�rne przyj�cie Chrystusa i pod
jego panowaniem d�uga epoka doczesnej szcz�liwo�ci, a dopiero po niej
nastanie czas szcz�liwo�ci wiecznej.

Doktryna ta jest okre�lana jako {\k milenaryzm} od �aci�skiego liczebnika
{\qit mille}, to znaczy tysi�c, u�ytego na okre�lenie bardzo d�ugiej epoki.%
\note{\n 
Tysi�c by� symbolem bardzo wielkiej liczby, mo�e nie bez zwi�zku z tym, �e w
rzymskiej notacji arytmetycznej nie by�o pojedynczego symbolu na oznaczenie
liczby wi�kszej ni� tysi�c; oznaczano j� liter� ,,M'', od {\nit mille}.
Jednym z przedstawicieli rozumianego niemal dos�ownie milenaryzmu by� Adam
Mickiewicz, ��cz�cy go ze s�owia�skim mesjanizmem w ramach historycznej
triady odwzoruj�cej osoby Tr�jcy �wi�tej (w kolejno�ci ich wymieniania). I
tak po epoce panowania narod�w roma�skich, nast�pnie germa�skich, mia�a
przyj�� epoka narod�w s�owia�skich, kt�ra b�dzie najszcz�liwsza i
ostateczna.}

Termin ,,milenaryzm'', brany ju� nie z historyczn� dos�owno�ci� lecz na
prawach no�nej metafory, w kt�rej abstrahuje si� od momentu religijnego, a
pozostawia si� moment historycznego {\qit happy end'u}, obejmuje dzi� w
historiozofii poka�ny zbi�r pogl�dow, w kt�rym zmie�ci si� Hegel i Marks i
id�cy za Heglem Fukuyama. Co jednak ma znaczy� m�wienie o doj�ciu  
dziej�w do jakiego� szcz�liwego kresu? Oto wsp�czesna definicja.
\m
{\ls \q \baselineskip12pt 
Mamy prawo twierdzi�, �e historia osi�gn�a kres, je�eli nasta�a taka forma
organizacji spo�ecznej i politycznej, kt�ra ca�kowicie zaspokaja cz�owieka w
jego najg��bszej istocie. (zob.\ Fukuyama [wyd.~polskie, s.~203.) \m }
\pn
Je�li kto� uwa�a, �e definicja ta kiedy� si� w dziejach spe�ni, ten jest
milenaryst� w nowym szerokim sensie, kt�ry (po wyj�ciu z okresu
metaforyczno�ci) obejmuje wersje religijne i laickie. W tym rozszerzonym
znaczeniu jest to termin wielce przydatny przy klasyfikowaniu pogl�d�w na
histori�. Maj�c na uwadze dwa jego cz�ony, dobrze oddawane przez obiegowy
zwrot ,,happy end'', �atwo zauwa�y�, �e istniej� cztery mo�liwe rozwi�zania,
w zale�no�ci od tego, kt�ry z tych dw�ch cz�on�w -- ,,szcz�liwy'' i
,,kres'' b�dzie akceptowany, a kt�ry odrzucony. Wiar� w istnienie kresu
nazwijmy finityzmem, a jej zaprzeczenie infinityzmem. Co do drugiego cz�onu,
to opozycyjnymi pogl�dami s� optymizm i pesymizm. Powstaj� wi�c cztery
kombinacje:
\s
finityzm optymistyczny, kt�rym jest milenaryzm,\par
finityzm pesymistyczny, np.\ mit zawarty w {\qit Metamorfozach} Owidiusza,
\par
infinityzm pesymistyczny, \par
infinityzm optymistyczny.
\ssn
Dla trzeciego pogl�du raczej trudno znale�� egzemplifikacj�. Czwarty b�dzie
reprezentowany w tej ksi��ce. Nim do niego przejd�, pozosta�my jeszcze przy
kontrastowym tle finitystycznym, jakiego dostarcza milenaryzm.

W r�nych odmianach milenaryzmu r�nie pojmowano czynnik sprawczy, kt�ry
mia�by sprowadzi� na ziemi� b�ogos�awione tysi�clecie. U Hegla by� to obiekt
raczej abstrakcyjny, jakie� prawo historii prowadz�ce ludzko�� ku coraz
wi�kszej wolno�ci. U Marksa mesjasz by� konkretniejszy, cho� kolektywny;
mia� to by�, mianowicie, �wiatowy proletariat zbawiaj�cy sam siebie.
\note
{\n ,,Z w�asnego prawa bierz nadania i w�asn� moc� sam si� zbaw'' �piewano w
{\nit Mi�dzynarod�wce}. A �e prolertariat, tak si� w rewolucyjnym akcie
zbawiwszy, mia� zaprowadzi� na ca�ym globie (,,u�cisk nasz bratni ogarnie
ludzki r�d'') wolne od wszelkiego wyzysku spo�ecze�stwo bezklasowe, istotnie
zas�u�y�by on na tytu� mesjasza.} 
  Fukuyama nie tylko formu�uje t� promienn� definicj� kresu historii, lecz
opowiada si� te� za jej spe�nialno�ci�. Jest wi�c milenaryst�
optymistycznym. Co wi�cej, uwa�a� on, i� spe�nienie nast�pi�o w pocz�tku lat
90-tych 20-go wieku. Ten niew�tpliwie przesadny pogl�d dozna� falsyfikacji
zaraz po jego opublikowaniu, na przestrzeni kilku nast�pnych lat (czemu
obecnie Fukuyama nie zaprzecza).

Fakt za�amania si� prognoz Fukuyamy os�abia mo�e jego wiarogodno�� jamo
my�liciela politycznego. Prognozy te jednak nie wynikaj� z jego g��wnej tezy
historiozofiznej, i� nast�pi kres historii i �e b�dzie nim globalne
przyj�cie si� cywilizacji liberalnej. Zdawa�y si� one wynika� z pewnych
obserwacji, kt�re zbyt pospiesznie by�y ekstrapolowane w przysz�o��. A skoro
nie ma wynikania prognozy z jakiej� tezy, to fa�szywo�� prognozy nie
impikuje fa�szywo�ci tej tezy. Trzeba wi�c problem jej prawdziwo�ci podj��
osobno. Przygotowaniem do tego b�dzie przypomnienie znanego powiedzenia
Hegla o przebieg�o�ci historii --- {\qit List der Geschichte} wraz z pr�b�
jego interpretacji w kategoriach ewolucjonizmu.
%-----------------------------------------------------------------------
\bsn
{\bf 2.2.} ,,Bo to nieprawda, �e dzieje s� zam�t'' pisa� �yj�cy w czasach
Hegla Norwid. A w dalszych wierszach dodawa�: ,,bo dzieje s� jako testament,
kt�rego anio� dogl�da z wysoka''. Czyj testament? Norwid odpowiedzia�by
zapewne, �e boski, dany do wykonania ludzko�ci. A �e jest to zadanie o
najwy�szej trudno�ci, dogl�da go z wysoka pomocny anio�.

W takiej lub innej wersji heglowskiej historiozofii dobrze si� odnajdywali
nasi wieszczowie romantyczni. Nie musimy podziala� ich wiary, ani wiary
samego Hegla, �eby skorzysta� z tych podnios�ych obraz�w i metafor jako
wsparcia dla rozwa�a� wiod�cych potem w innym kierunku. Wyobra�my sobie
tedy, �e jaki� opieku�czy duch dziej�w ma za zadanie sprawi�, by ludzko��
zmierza�a ku czasom coraz pomy�lniejszym i �yciu coraz godniejszemu. 

Zadanie to jednak z g�ry zda si� niewykonalne, zw�aszcza gdy to wyobra�enie
heglowskie po��czymy z dzisiejsz� teori� ewolucyjn� o zwierz�czym
pochodzeniu naszego gatunku. Jak sprawi�, �eby g�upi sam z siebie stawa�
si� m�drym, pod�y szlachetnym, a dusza niewolnicza zapragn�a wolno�ci?
Rozwi�zanie, je�li istnieje, musi by� jako� niezwykle wyrafinowane, co
oddaj� s�owa ,,zmy�lno��'' czy ,,przebieg�o��'' b�d�ce odpowiednikami
niemieckiego ,,die List''. 

Wyrafinowanie polega na tym, �e trzeba stworzy� niedoskona�ym ludziom taki
system �ycia spo�ecznego, kt�ry b�dzie ich doskonali�. Ale ten system nie ma
by� im przyniesiony na tacy. Maj� go stworzy� sami, wedle tego, czym sami
aktualnie dysponuj�. A dysponuj� ambicj�, ch�ci� dominacji, agresywno�ci�
itd.\ (tu mo�na ci�gn�� dalej list� grzech�w g��wnych). Nasz anio� historii
musi zatem zaprz�c do konstruktywnej pracy si�y same z siebie gro��ce
destrukcj�. I to w�a�nie czyni. To jest przebieg�o�� historii.   

Jak to wygl�da w historycznym scenariuszu? G��wne zarysy s� zawsze podobne. 
�eby oddala� si� od sfery dziko�ci w stron� cywilizacji, musz� mie� ludzie
jaki� poziom dobrobytu i bezpiecze�stwa, musz� mie� �rodki na nauk�, sztuk�,
edukacj�, kult religijny. To wymaga organizacji pa�stwowej oraz miast jako
siedzib w�adzy, jako centr�w handlu i kultury; przez d�ugie wieki musia�y to
by� siedziby warowne, �eby mog�y w niezb�dnym stopniu gwarantowa�
bezpiecze�stwo. 

Do osi�gni�cia tego stadium przemy�lny duch historii pos�ugiwa� si� z regu�y
tym rodzajem pychy, kt�rym jest ��dza w�adzy --- nami�tno��, o kt�rej
kolosalnej sile tak wiele si� dowiadujemy z mit�w opisuj�cych walki o w�adz�
ni�dzy bogami czy z szekspirowskich dramat�w kr�lewskich. Musia�y to by�
dzieje krwawe, gdy ambitny w�adca jakiego� plemienia podbija� dla po��czenia
w jedno pa�stwo plemiona s�siednie, kt�re bynajmniej nie zamierza�y ulega�
bez walki. A zarazem bywa�o zawsze w pa�stwie wielu pretendent�w do
panowania, co prowadzi�o do dworskich spisk�w, wojen domowych, oraz
profilaktycznego usuwania pretendentow, przy czym nie by�a to profilaktyka
polegaj�ca na perswazji. 

Podczas gdy rozw�j polityczny mia� za nap�d pych�, rozw�j gospodarczy
zawdzi�czamy innej pozycji na li�cie grzech�w g��wnych, zwanej chciwo�ci�. 
Rozw�j intelektualny wyrasta z mniej mo�e nagannej cechy, ale te� nieraz
ganionej, mianowicie z ciekawo�ci. Pr�no�� sprzyja�a z kolei artyzmowi.

Ale cz�owiek nie sk�ada si� z samych wad. Gdy dzi�ki zaistnia�ej cywilizacji
ma zaspokojone podstawowe potrzeby i wzgl�dne bezpiecze�stwo, gdy
cywilizacja jest na tyle zaawansowana, �e dostarcza mu tre�ci i bod�c�w do
logicznego my�lenia, kontemplacji pi�kna, refleksji metafizycznej i
moralnej, to przychodzi pora na rodzenie si� i uprawianie cn�t, nauk i
sztuk, kt�re dalej doskonal� cywilizacj�. A jej oddzia�ywanie doskonali
ludzkie umys�y. Mamy tu wyra�ny przypadek dodatniego sprz�enia zwrotnego
mi�dzy indywidualnym umys�em i �rodowiskiem otaczaj�cych go wytwor�w kultury
(Popperowski ,,trzeci �wiat''). Umys� tworzy i rozwija kultur�, kultura
tworzy i rozwija umys�. 

Scenariusz rozwoju cywilizacyjnego by�by niepe�ny i nie do ko�ca zrozumia�y,
gdyby nie uwzgl�dni� pewnych odchyle� od opisanych wy�ej prawid�owo�ci.
Polegaj� one na pojawianiu si� rzadkich jednostek, kt�re nie kieruj� si�
motywami egosutycznymi, a wi�c ani pych�, ani chciwo�ci� ani pr�no�ci�.
Florian Znaniecki [1934] w swym traktacie o cywilizacji wymy�li� dla nich
okre�lenie niezbyt mo�e fortunne i wbrew intencjom autora roz�mieszaj�ce,
ale nikt nie zaproponowa� w j�zyku polskim lepszego (angielski dysponuje
s�owem ,,outsider''). Jest to termin: ponadnormalni zbocze�cy. Mo�e uda si�
go nieco poprawi� m�wi�c: {\k ponadnormalni odmie�cy}. Wydaje si�, �e
dobrymi przyk�adami na ten gatunek byliby Sokrates i Chrystus, niejako
,,klasycy gatunku''.  

Sk�d oni si� bior�? Norwid by�by pewny, �e za spraw� tego anio�a, co z
wysoka spogl�da na dzieje. Kto woli wyja�nienie bardziej naturalistyczne,
mo�e si� powo�a� na prawa rozrzutu statystycznego. Przy wszelkich mo�liwych
kombinacjach gen�w powinny si� te� pojawi�c, tyle �e z odpowiedni�
rzadko�ci� kombinacje najmniej a priori prawdopodobne. 


 









\end
