<html><head><meta name="color-scheme" content="light dark"></head><body><pre style="word-wrap: break-word; white-space: pre-wrap;">%&amp; --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip12pt   \magnification1200
\hsize14cm \vsize20cm
\advance\hoffset6mm
\vglue15mm

% 2. Definicja regulacji przez przypadek graniczny -- pojęcie algorytmu 
% 3, Obliczalność algorytmiczna a obliczaslność regulatywna w sensie Webera
$ 4, Główny problem cywilizacji -- optymalność regulacji ze względu na
% maksymalizację swobody twórczej. 
% 5, Informatyczne ujęcie cywilizacji w porównaiu z ujęciami klasyków.

\cl{\bbf DYNAMIKA CYWILIZACJI}\m
\cl{\bbf WZAJEMNE ODDZIAŁYWANIA PROCESÓW TWÓRCZOŚCI I REGULACJI}
\b\bsn
{\bf 1, Ad Lectorem Benevolentem -- o myśleniu poza konwencjami}
\bsn
Do czytelnika będącego ,,bene volens'', co znaczy ,,dobrej woli''. zwykli
zwracać się w przedmowach dawni autorzy. Tak też i ja czynię, potrzebując
współdziałania woli Czytelnika w wychodzeniu poza tłumnie uczęszczane trakty
myślowe. co wiązać się dlań będzie z pewną niewygodą.

Już tytułowa opozycja procesów twórczych i procedur regulacyjnych, choć
nawiązuje do klasyki, mianowicie do pojęcia obliczalności (biorącej się z
regulacji) u Maxa Webera czyni to w sposób daleki od typowych ujęć
socjologicznych. Nietypowy choćby dlatego, ze Weberowska koncepcja
obliczalności jest tu analizowane przez porównywanie z
logiczno-informatyczną definicją obliczalności algorytmicznej. Wprowadzenie
zaś terminu ,,regulacja'' nie jest inspirowane żadną klasyką lecz bieżącą
debatą nad koniecznościami deregulacji rynków w UE i w innych obszarach
światowej gospodarki. Prowadzą ją politycy, ekonomiści i przedsiębiorcy,
mając na uwadze -- w kontekście globalnej konkurencji -- intensyfikację
twórczości gospodarczej i technologicznej własnych krajów czy regionów (co
jest pojęciem twórczości raczej obcym dla ,,typowego humanisty''). Jeśłi
rozważania filozoficzne mają coś wnosić do bieżących zagadnień gospodarczych
i politycznych, to muszą do nich nawiązywać także w warstwie
terminologicznej. Dlatego, choć parę innych terminów może kandydować do roli
słowa kluczowego w tytule tego eseju, słowo ,,regulacja'' zaleca się swą
aktualnością; te inne, to ,,formalizacja'', ..mechanizacja'',
,,automatyzacja'' a także (w pewnym rozszerzonym sensie) ,,algorytmizacja''.

Są do wzięcia jeszcze inne przeszkody biorące się z niekonwencjonalności
pojęć i metod. Na ich ukazanie przyjdzie pora, gdy wyjaśnimy, co ma się 
na myśli, mówiąc o cywilizacji i jej dynamice.

Termin ,,cywilizacja'' należy do licznej rodziny wyrażeń wieloznacznych,
wraz z takimi ,,pogoda'', ,,metoda'', ,,wiedza'', ,,wynik'', ,,dorobel''
etc. W każdym z nich jedem wariant znaczeniowy jest czysto opisowy, wolny od
wartościowań, inny zaś wariant ma treść wartościującą dodatnią.
\m
{\ls \n Gdy mówimy ,,jutro będzie pogoda'', mamy na myśli dobrą pogodę,
posługujemy się więc wariantem wartościującym. Ale gdy powiemy ,,dziś jest
zła pogoda'', to podstawiając poprzednią interpretację popadłoby się w
sprzeczxność (,,dziś jest zła dobra pogoda''), z czwgo widać, że chodzi o
wariant czysto opisowy, sam w sobie nie implikujący oceny, ta zaś będzia
taka lub inna w zależności od połączenia z taką lub inną przydawdką.

Jak powiedzenie ,,nia ma pogody'' (bez przydawki) znaczy ,,nie ma dobrej
pogody'' (bo jakaś pogoda przecież jest), tak powiedzenie, ,,on w swej pracy
nie ma metody'' znaczy, że nie ma właściwej metody, bo przecież wedle
jakiegoś sposobu czyli metody ta praca się dokonuje, choćby metodą prób i
błędów. Podobnie, w znaczeniu czysto opisowym wiedza to jakiekolwiek
wiadomości czy poglądy, a w drugim wiadomości prawdziwe czy wiarogodne. 
A mówiąc, że ktoś ma w pracy wyniki, brakiem przydawki dajemy do zrozumienia,
ze mamy na myśli dobre wyniki, ale ten sens dodatni możemy przekreślić
dołączając pejoratywny przymiotnik ,,złe'', ,,marne'' itp.  \m}
\pn
Cywilizacja w sensie opisowym to jakikolwiek system życia zbiorowego,
obejmujący stosunki polityczne, gospodarcze, obyczajowe, prawne, religijne,
jak i procesy tworzenia nauki, techniki, sztuki oraz wytwory tychże
procesów. Żeby wszystkie te elementy ująć jednym słowem, co bedzie potrzebne
w dalszym rozważaniu, niech posłuży do tego termin {\k technowlogia} wzięty
w bardzo szerokim zakresie, tak żeby można było mówić o technologii (czyli o
ogóle metod) politycznej, to jest, metodzie sprawowania władzy, technologii
zarządzania firmą, technologii badań naukowych itd.

Gdy nazywamy cywilizacją system życia zbiorowego znajdujacy się na
jakimkolwiek poziomie technologicznym (a zawsze jakiś istnieje), nie
podkładamy pod termin treści wartościujących, a jedynie opisowe. Gdy
natomiast nazwiemy społeczeństwo cywilizowanym dopiero wtedy, gdy osiagnąło
wysoki poziom technologiczny, to używamy tego przymiotnika w sensie
wartościującym. Dla odróżnienia od sensu, o którym za chwilę, nazwiemy to
wartościowanie technologicznym. I tak, nie sa cywilizowane w sensie
waerościowania technologicznego ludy. które określamy jako prymitywne (mniej
elegancko mówimy ,,dzikie''), co implikuje brak pisma i piśmiennictwa, brak
myślenia naukowego (którego miejsce wypełnia magia) i związanego z nimi typu
edukacji etc. W tym sensie jest prawdą np. powiedzenie, że kolonizacja
niosła ludom prymityuwnym cywilizację, wcześniej zaś były cywilizacji
pozbawione.

Podczas gdy sens wartościujący technologicznie przeciwstwia cywilizację
prymitywności, sens wartościujący moralnie przeciwstawia ją barbarzyństwu. 
W takim sensie wypowiedział się George Bush w przemówieniu wygłoszonym
bezpośrednio po 11 września 2001, gdy wyraził się, że nie było to starcie
dwóch cywilizacji (w myśl słynnej tezy Huntingtona) lecz starcie cywilizacji
z barbarzyństwem. Zamach z 11 września świadczył o przynaleźności jesgio
sprawców do cywilizacji w sensie technologicznym, a zarazem o ich
wyobcowaniu z cywilizacji w sensie moralnym. A oto inny przykład. Starożytni
Rzymianie byli cywilizowani w sensie technologicznym, będąc pod tym względem
na samym szczycie ówczesnej skali, byli natomiast pozbawieni cywilizacji w
sensie moralnym, gdyż masowe okrucieństwo uprawiali conajmniej w tym samym
stopniu jak ci, których nazywali w swym języku barbarzyńcami (barbari).

Z powyższej analizy semantycznej płynie wniosek, że używając termonu
,,cywilizacja'' powinno się być świadomym, czy bierze się go w sensie czysto
opisowym, czy wartościującym technologicznie, czy wartościującym moraknie,
czy może w obu sensach wartościujących naraz. W obecnych rozważaniach
wchodzi w grę przypadek ostatni, można rzec, maksymalistyczny. .   


\end

  





Przy tym znaczeniu nie oceniamy stopnia zaawansowania tych
stosunków i procesów na jakiejś skali ewolucyjnej. Jest więc równie
uprawnione mówienie o cywilizacji ludów prymitywnych jak i mówienie o
cywilizacji wysoko zaawansowanej gospodarczo, technologicznie etc.  












bardziej niż innui
potrzebując życzliwego współdziałania czytelników. Wstępujemy bowiem na
drogę, która może zniechęcać swą odmiennością, niepodobieństwem do tego, co
znane i swojskie. Mam tu na uwadze dwie klasy czytelników, a każda mogłaby
mieć powód do odczucia obcości tam, gdzie druga czuje się u siebie w domu.

Jedna z nich to klasa ,,typowych'', jak się mawia, humanistów, zwłaszcza
tych uprawiajacych refleksję nad życiem społecznym. Dla tych zabrzmią
swojsko nazwiska Maxa Webera czy Floriana Znanieckiego, będą też zapewne
umieli czytać kod odwołań do tekstów biblijnych czy poetyckich. Trudno
natomiast liczyć u nich na swobodne i pełne satysfakcji poruszanie się w
tematyce logiki matematycznej, teorii mnogości czy informatyki, znaczonej
takimi nazwiskami, jak Georg Cantor, David Hilbert, Kurt Godel, Alfred
Tarski, John von Neumann, a nade wszystko Alan Turing -- ten, który zbudował
most między domenami logiki i informatyki (ten sam, o którym wiemy z lekcji
historii, jak wielce się zasłużył dla zwycięstwa aliantów w drugiej wojnie
światowej, w akcji ,,Enigma'', startując od osiągnięć matematyków z
polskiego wywiadu wojskowego). Gdy zaś zwrócić się do klasy czytelników
zadomowionych w świecie Cantora i Turinga, zabrzmią im obco imiona klasyków
socjologii. czy inspiowanie się wizjami dziejów ze strof Norwida.

Nie znaczy to, że temat, który poruszam jest w refleksji społecznej i
filooficznej czymś nowym, ale ze nowe i dalekie od powszechności jeat
przystępowanie doń tak szerokim frontem, powiedzmy w skrócie, od Norwida do
Turinga. Temat jest właściwie odwieczny, a jest nim to, co wyraża
metaforycznie opozycja Ducha i Litery.  

W tytule tego eseju Duchowi odpowiada fenomen odkrywczości, wynalazczości,
dążeń reformatorskich, Literze zaś -- procedury alogorytmiczne. Te drugie,
czy to brane w sensie ścisłym, jak w przypadku programów komputeropwych, czy
w swobodniejszym, adresowanym do ludzi, polegają na literalnym wykonywaniu
kolejnych instrukcji dotycących operacji na obiektach doskonale
odróżnialnych pod względem fizycznym (jak, w szczególności, doskonale
odróżnialne są cyfry zero i jedynka, na których operują algorytmy maszyn
cyfrowych).

Opozycja jest odwieczna, od Ewangelii po dialektykę Hegla i hisriozofię
Norwida, czy w praktyce zycia społecznego -- spory między tadycjonalistami,
broniącymi litery, a reformatorami z ich hasłem ,,po życie sięgać nowe''. 
Tym, co zamierzam wnieść tu nowego jest spojrzenie na człony tej pary nie od
strony opozycji, lecz przeciwnie, ich wzajemnego interakcyjnego dopełniania
się poprzez dodatnie sprzężenie zwrotne. Owo wzmacniające każdy człon
sprzężenie stanowi o dynamice cywilizacji. Oto klika przykładów nadajaceych
temu schematowi treść konkretniejszą,




Na motto do pierwszego członu interakcji dobrze się nadaje ów werset
ewangeliczny ,,{\k Duch tchnie kędy chce, nie wiesz skąd przychodzi i dokąd
zmierza''}, na motto zaś do drugiego -- maksyma z Księgi Mądrości: {\k
Wszystko ustanowiłeś pod liczbą, miarą i wagą'', do której lapidarnym celnym
komentarzem jest zdanie Leibniza ,,{\k Cum Deus calculat fit mundus}''
-- gdy Bóg rachuje, staje się świat.  

Istotę zaś interakcji dobrze oddaje werset. którym Norwid mówi o tajemnicy
sztuki plastycznej; śmiało możemy go rozciągnąć na całość cywilizacji,
będącej wszak summą prac i dzieł ludzkich, których znaczącą częścią jest
sztuka. {\k Cała więc rzeczy ,,tajemnica w tym tylko jednym jest, że duch
jak błyskawica, a chce go ująć gest''}. 

Błyskawicą -- myśl twórcza, a gestem, w którym ona zastyga jak w rzeźbie są
reguły algorytmiczne, czy to w ścisłym sensie, który definiuje logika z
informatyką, czy w tym rozszerzonym, który Max Weber stosował do procedur
ekonomicznych, politycznych, religijnych etc. W tym drugim chodzi o
precyzyjne reguły nadające życiu społecznemu obliczalność, którą Weber
uważał za rys charakterystyczny, wręcz definicyjny, cywilizacji zachodniej.
W obecnym eseju będziemy ją rozważać jako powód, dla którego cywilizacja ta
staje się uniwersalna, przyjmując się, krok po kroku, w skali globalnej.
Potrzeba bowiem obliczalności bierze z rozumnej natury ludzkiej. Mówiąc zaś
bardziej prozaicznie, jest owa obliczalność obiektywnie w interesie każdej
zbiorowości, a każda prędzej czy później własny interes (w warunkach
globalnej konkurencji) zdolna jest pojąć. niezależnie od wyznawanej religii,
uprawianej sztuki czy innych kulturowych odmienności (tak np. okazuje się,
że wolny rynek jest bardziej obliczalny niż centralne planowanie, a
demokracja bardziej niż dyktatura).
 
Algorytm zawsze ma początek w myśli twórczej, w jakimś natchnieniu, czy
będzie to inwencja matematyka. czy zamysł prawodawcy, czy namysł scholastyka
próbującego zamknąć prorockie wizje w podatnych na sylogizmy formułach
dogmatycznych. Algorytmy matematyczne są ostateczne, nigdy nie tracą
ważności. Te natomiast, które dotyczą zmiennej, często burzliwej,
rzeczywistości społecznej pękają pod naporem nowych sytuacji, a wtedy
przychodzi czas na twórczość reformatorów. Będą oni próbowali utrwalać
błyski nowych idei w nowych lecz zmierzających do zastygnięcie (,,ujętych w
gest'') na sposób algorytmiczny formułach, regułach, instytucjach.

Owa dialektyka twórczości i algorytmu jest istotnym aspektem dynamiki
cywilizaji, dotyczącycym sił napędowych. Inne jej aspekty to kierunek, ku
któremu zmierza, tempo i rytm przemian, zasięg terytorialny i kulturowy,
sposób zachodzenia zmian (ewolucyjny czy rewolucyjny, planowany czy
spontaniczny). Będą to kolejne rozważane dalej punkty. 
\bsn



{\bf 1. O dynamice struktur społecznych} 
\bsn
{\bf 1.1.} Cywilizacją nazywamy sposób organizacji życia zbiorowego takich
społeczności, jak państwa, narody czy plemiona. Ich życie zbiorowe obejmuje
stosunki gospodarcze, polityczne, moralne, obyczajowe, kulturowe, religijne,
naukę i technikę. 

Tak rzecz określając, posługujemy się pojęciem cywilizacji czysto opisowym,
bez elementów wartościujących. W tym sensie nie ma społeczności poza
cywilizacją. Każda bowiem, na ile jest społecznością, posiada jakiś system
życia zbiorowego.

Jednocześnie mamy w obiegu sens wartościujący pozytywnie, a nawet dwa tego
rodzaju sensy. W jednym z nich przeciwstawia się ludy cywilizowane
prymitywnym. W drugim zaś przeciwstawia się cywilizację barbarzyństwu --
jako negatywnej jakości moralnej. I tak pewna cywilizacja w sensie opisowym,
np.\ europejska czy amerykańska w wieku 19, mogła się łączyć z cywilizacją w
jednym z sensów wartościujących (tym przeciwstawnym prymitywności), a
zarazem z brakiem cywilizacji -- w tym sensie, w jakim cywilizacja wyklucza
barbarzyństwo, to przejawiające się w krwawych podbojach czy w handlu
niewolnikami.

W pewnych kontekstach zachodzi potrzeba posłużenia się sensem czysto
opisowym, w innych zaś jednym lub drugim z sensów pozytywnie
wartościujących. Gdy np. niżej (1.2, akapit wcięty) używam zwrotu
,,cywilizacja komunistyczna'', mam na uwadze tylko sens opisowy rzeczownika,
gdyż przymiotnik nie uzasadnia przypisywania tej cywilizacji ani wysokich
wartości w rodzaju technologicznych ani wartości moralnych czy
humanistycznych. Natomiast w kontekście tytułowej frazy ,,dynamika
cywilizacji'' zamierzony jest sens oceniający pozytywany. Chodzi bowiem o
dynamikę rozprzestrzeniania się wzorca, który jest atrakcyjny przez swą
racjonalność (w formie obliczalności).

Wieloznaczność taka nie jest budująca z logicznego punktu widzenia. Jest
jednak na tyle częsta, że jesteśmy z nią zżyci; alternatywne zaś
postępowanie, polegające na wprowadzaniu nowych terminów, miewa jeszcze
większe niedogodności.
\bsn
{\bf 1.2.} Zawarta w tytule opozycja twórczości i algorytmiczności wyraża
punkt wizenia logiczno-informatyczny. Wkład logiki matematycznej jest tu
fundamentalny. Na jej gruncie powstało zagadnienie rozstrzygalności,
występujące także pod nazwą zagadnienia obliczalności lub algorytmiczności
(problem nazywamy w logice rozstrzygalnym, gdy istnieje algorytmiczna metoda
obliczenia rozwiązania). Zapoczątkowama w logice problematyka obliczalności
jest dziś szerokim frontem rozwijana w informatyce, możemy więc nasz punkt
widzenia określić skrótowo jako informatyczny.

Ujmowania świata w kategoriach informatycznych coraz głębiej przenika do
fizyki i do biologii. Toteż niektórzy autorzy mówią nawet o nowym
paradygmacie nauki, stanowiącym przewrót tej skali, jakim było niegdyś
przejście od paradygmatu Arystotelesa do nauki nowożytnej. Sztandarowym i
monumentalnym dziełem tego nurtu jest książka znanego fizyka Stephena
Wolframa {\k A New Kind of Science} (2002), nie przypadkiem mająca w tytule
słowo ,,new''; nawiązuje ono ambitnie do dzieła Galileusza, które w
angielskim przekładzie nosi tytuł {\k Two New Sciences}.   

W naukach społecznych takie zrastanie się z informatyką postępuje znacznie
wolnioj, choć one właśnie -- rzecz paradoksalna -- mają za przedmiot procesy
komunikacji i przetwarzania informacji. Niezbędny jest jednak jakiś pomost,
czy sprzęgło (metaforą informatyczną byłoby po angielsku {\k interface}),
między systemem pojęciowym nauk społecznych, rozwijanym dotąd w izolacji od
takich dyscyplin jak teoria mnogości, logika matematyczna, czy algebra, oraz
kategoriami informatyki, które mają w tych dyscyplinach głębokie korzenie.

Okazuje się, że w roli poszukiwanego ,,interfejsu'' dobrze się sprawia
pojęcie inteligencji -- gdy się zgodzimy, że inteligencję lub jej brak da
się przypisywać nie tylko zachowaniom jednostek lecz także zachowaniom
zbiorowości, instytucji czy, mówiąc najogólniej, struktur społecznych. A
zgodzić się z tym trzeba, skoro (1) inteligencję mierzy się zdolnością do
rozwiązywania problemów, (2) zbiorowości zaś muszą rozwiązywać problemy,
które sa czymś innym niż problemy ich członków i są do tych drugich
niesprowadzalne. Rozważmy kolejno punkty 1 i 2.

Podmiot jest tym bardziej inteligentny im trudniejsze problemy potrafi
rozwiązać. A gdy zdatność dwóch podmiotów obejmuje tę samą klase problemów,
temu przyznamy większą inteligencję, który je rozwiązuje z mniejszym
nakładem środków, do których zaliczamy, w szczególności, czas rozwiązywania
i niezbędną do tego celu pojemność pamięci. Idea mierzenia inteligencji
trudnością zadań przyświeca też testom mierzącym tzw. iloraz inteligencji,
ale arbitralnośc tych testów, ich kulturowe uwarunkowania, ich zależność od
kontrowersyjnych teorii unysłu, czyni z nich sprawdzian mało miarodajny

Obiektywna i wiarogodna miara trudności problemu operuje pojęciem złożoności
obliczeniowej. Zagadnienie jest tym trudniejsze, im bardziej złożone
obliczeniowo jest jego rozwiązanie. A jest tym bardziej złożone
obliczeniowo, im więcej elementarnych operacji zawiera najkrótszy z
możliwych algorytmów sterujących procesem obliczeniowym (jako pewnym
procesem rozwiązywania problemu). Tak zdefiniowane pojęcie inteligencji jest
ograniczone do problemów rozwiązywalnych algorytmicznie. Stąd słusznie
będzie mówić w tym przypadku o {\k inteligencji algorytmicznej}
(algorytmiczność cechuje też to, co nazywa się sztuczną inteligencją).

Klasa problemów rozwiązywalnych algorytmicznie może się zrazu wydać
niepomiernie wąska w porównaniu z ogromem wszystkich moźliwych wyzwań dla
naszej inteligencji, Dystans ów jednak nadspodziewanie się zmniejsza dzięki
wypracowanej przez informatykę sztuce kodowania cyfrowego wielu problemów,
pozornie od cyfrowego charakteru dalekich. Pouczającym przykładem jest
automatyzacja tak typowo humanistycznego postępowania, jak przekład z
jednego języka etnicznego na inny; ponieważ można zakodować cyfrowo słowniki
i reguły gramatyczne, reszta jest sprawą pomysłowości i trudu programistów.

Co się tyczy inteligencji podmiotów zbiorowych, pojęcie to ma rozległą
literaturę, weszło już do encyklopedii nauk społecznych i jest zaliczane do
jednego z działów socjologii (można to sprawdzić w Internecie za pomocą
hasła "collective intelligence"). Bada się w socjologii, socjobiologii czy w
ekonomii procesy, w których wielka liczba funkcjonujących w interakcji
jednostek zachowuje się w rezultacie jak jeden rozwiązujący problemy układ.
Wyrazistym na to przykładem jest mrowisko, a w zbiorowościach ludzkich
zjawiska samoorganizacji, jak i bardziej formalne procedury podejmowania
decyzji, np. w głosowaniu, przez różnego rodzaju gremia. Rozwiązania, które
w jakiejś zbiorowości zapadają, mogą być mniej lub bardziej trafne, a metody
ich osiągania mniej lub bardziej sprawme, co daje podstawę do przypisywania
danemu układowi mniejszej lub większej inteligencji.

Pora na postawienie pytania: jak ma się inteligencja zbiorowa do
inteligencji algorytmicznej? Jesteśmy w tej dobrej sytuacji teoretycznej, że
istnieją zbiorowości, w których inteligencja zbiorowa ma charakter
algorytmiczny; pozwala to wyznaczyć górny kres skali do porównywania różnych
stanów cywilizacji. Typową zbiorowścią rządzoną bez reszty algorytmami jest
mrowisko. Jest to jego cecha tak znamienna, że badania nad mrowiskami
prowadzą dziś nie tylko entomolodzy lecz także informatycy, którzy
podpatrują obowiązujące w mrowisku algorytmy w celu konstrukcji np.
algorytmów logistycznych na użytek ludzki.
   
Gdyby więc algorytmiczność rozwiązywania problemów stanowiła jedyny
miernik poziomu cywilizacji, najwyższy jej poziom należałoby przypisać
mrówkom, termitom etc. Tym jednak, co decyduje o poziomie cywilizacji
ludzkiej jest owa interakcja między żywiołem twórczości i rygorami
obliczalności, zapowiedziana w tytule tego eseju.





                      


Informatyka daje wgląd w rozległy zbiór problemów gospodarczych,
politycznych i innych, dostarczając środków do oceny, na ile radzi sobie z
nimi dana społeczność dzięki swej cywilizacji. 
\m
{\ls \n Na przykład, głęboka różnica dzieląca dwie cywilizacje, liberalną i
komunistyczną, dotycząca podstaw systemu gospodarczego, dobrze oświetla ów
informatyczny aspekt inteligencji. Państwo mające gospodarkę wolnorynkową
jest inteligentniejsze od państwa z gospodarką nakazowo-rozdzielczą,
ponieważ to pierwsze rozwiązuje pomyślnie problemy, których nie potrafi
rozwiązać drugie. Dlaczego informatyka nadaje się na arbitra w tej sprawie?
Dlatego, że źródłem porażki planowej gospodarki socjalistycznej jest
niewydolność obliczeniowa czyli algorytmiczna systemu centralnego
planowania, podczas gdy rynek ma w tym względzie zdolność kolosalną. Do
sprawy tej powrócimy jako do jednego z kluczowych problemów
cywilizacyjnych.\m}
\pn
Nawet tam, gdzie kończy się domena informatyki, nie przestaje ona być
użyteczna, dając porównawczy punkt odniesienia dla tych zagadnień, które się
nie mieszczą w sferze obliczeniowej, operującej kodowaniem cyfrowym
i algorytmami. 
 



\end
{\bf 1. Jak ,,praca dziejów'' zmierza do połączenia moralności i dobrobytu} 
\bsn
{\bf 1.1.} Pracą dziejów nazwał Norwid proces coraz głębszego przenikania
tkanki społecznej przez pierwiastek etyczny. Nazwał ten pierwiastek
sumieniem w owym wersecie doskonale się nadającym na definicję globalnej 
cywilizacji:
\m
O nie skończona jeszcze dziejów praca, \par
Nie przepalony jeszcze glob sumieniem. 



\end</pre></body></html>